III CZ 315/23

III CZ 315/23 POSTANOWIENIE 7 marca 2024 r. Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie: SSN Paweł Grzegorczyk po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 7 marca 2024 r. w Warszawie zażalenia K. G. i W. G. na wyrok Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z 27 kwietnia 2023 r., I ACa 1085/22, w sprawie z powództwa K. G. i W. G. przeciwko Bank spółce akcyjnej w W. o zapłatę, 1. uchyla zaskarżony wyrok w zakresie uchylającym punkt II zaskarżonego apelacją wyroku Sądu Okręgowego z dnia 20 kwietnia 2022 r., a także punkty: III, IV, VI i VII wyroku Sądu Okręgowego z dnia 20 kwietnia 2022 r. i przekazującym sprawę w tym zakresie do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu we Wrocławiu; 2. pozostawia rozstrzygnięcie o kosztach postępowania zażaleniowego do orzeczenia kończącego postępowanie w sprawie. UZASADNIENIE Wyrokiem z dnia 27 kwietnia 2023 r. Sąd Apelacyjny we Wrocławiu, na skutek apelacji obu stron, uchylił częściowo zaskarżony wyrok Sądu III CZ 315/23 2 Okręgowego we Wrocławiu z dnia 20 kwietnia 2022 r. w sprawie z powództwa K. G. i W.G. przeciwko Bank S.A. w W. o zapłatę i przekazał w tej części sprawę Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania. Sąd Apelacyjny nie podzielił stanowiska Sądu Okręgowego w zakresie, w jakim Sąd ten uznał za dopuszczalne pozostawienie w obrocie umowy kredytu udzielonego w złotych polskich z oprocentowaniem według wskaźnika LIBOR. Uznał, że należy tym samym ustalić, zgodnie z żądaniem pozwu, nieistnienie stosunku prawnego wynikającego z umowy kredytu wobec nieważności tej umowy związanej z koniecznością wyeliminowania z niej abuzywnych klauzul umownych. Rozstrzygnięcie to, zdaniem Sądu Apelacyjnego, rodziło konieczność orzeczenia o rozliczeniach stron z tytułu świadczeń spełnionych w wyniku wykonania nieważnej umowy. Rozstrzygnięcie to powinno w ocenie Sądu Apelacyjnego uwzględniać, że nienależne świadczenie podlega zwrotowi na podstawie art. 410 k.c. tylko w takim zakresie, w jakim wzbogaca ono accipiensa i prowadzi do zubożenia solvensa. Niezbędne okazało się tym samym ustalenie, czy powodowie są zubożeni, a jeżeli tak, to w jakiej kwocie. Sąd Okręgowy ustaleń tych nie dokonał, toteż, w przekonaniu Sądu Apelacyjnego, doszło do nierozpoznania istoty sprawy uzasadniającego częściowe uchylenie zaskarżonego apelacją orzeczenia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Wyrok Sądu Apelacyjnego, w części uchylającej zaskarżony apelacją wyrok Sądu Okręgowego i przekazującej sprawę do ponownego rozpoznania, zaskarżyli zażaleniem powodowie, zarzucając naruszenie art. 3941 § 11 w związku z art. 386 § 4 k.p.c. i wnosząc o uchylenie zaskarżonego wyroku. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Zgodnie z art. 386 § 4 k.p.c., z zastrzeżeniem sytuacji określonych w art. 386 § 2 i 3 k.p.c., sąd może uchylić zaskarżony apelacją wyrok i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania tylko w razie nierozpoznania przez sąd pierwszej instancji istoty sprawy albo gdy wydanie wyroku wymaga przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości. Jeżeli sąd drugiej instancji III CZ 315/23 3 uchyla wyrok wydany przez sąd pierwszej instancji ze względu na nierozpoznanie istoty sprawy, Sąd Najwyższy, rozpoznając zażalenie złożone na podstawie art. 3941 § 11 k.p.c., bada, czy sąd drugiej instancji prawidłowo zastosował art. 386 § 4 k.p.c., tj. czy okoliczności sprawy, przy uwzględnieniu merytorycznego stanowiska sądu drugiej instancji, mieszczą się w kręgu sytuacji odpowiadających nierozpoznaniu istoty sprawy. Poza zakresem oceny pozostaje natomiast prawidłowość stanowiska co do meritum wyrażonego przez sąd drugiej instancji (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 7 listopada 2012 r., IV CZ 147/12, OSNC 2013, nr 3, poz. 41, z dnia 28 listopada 2012 r., III CZ 77/12, OSNC 2013, nr 4, poz. 54 i z dnia 17 stycznia 2013 r., III CZ 2/13). W świetle ugruntowanego orzecznictwa, do nierozpoznania istoty sprawy dochodzi wtedy, gdy sąd pierwszej instancji nie zbada materialnej podstawy żądania, wychodząc z błędnego założenia, że istnieje przeszkoda unicestwiająca roszczenie albo wykluczająca jego skuteczne dochodzenie (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 9 stycznia 1936 r., C 1839/36, Zb. Orz. 1936, poz. 315 i z dnia 23 września 1998 r., II CKN 897/97, OSNC 1999, nr 1, poz. 22 oraz postanowienia Sądu Najwyższegoz dnia 10 stycznia 2013 r., IV CZ 170/12, z dnia 14 lutego 2013 r., II CZ 188/12, z dnia 3 lutego 2017 r., II CZ 146/17 i z dnia 13 października 2017 r., I CZ 90/17). Przesłanka ta nie dotyczy zatem sytuacji, w których błąd sądu pierwszej instancji lokuje się w sferze faktów i dowodów, lecz polega na nieprawidłowym założeniu o istnieniu okoliczności stojącej na przeszkodzie ocenie istoty sprawy. Przeszkoda ta może mieć źródło nie tylko w prawie materialnym, jak, przykładowo, w razie przedawnienia roszczenia, lecz również w prawie procesowym, co ma miejsce w razie nieprawidłowego przyjęcia istnienia prejudykatu lub nieprawidłowej oceny granic jego mocy wiążącej (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 9 lutego 2017 r., III CZ 63/16). Z materiału sprawy wynikało, że Sąd Okręgowy ustalił stan faktyczny sprawy i dokonał prawnej oceny zasadności powództwa. Stanowisko to potwierdza również lektura motywów wyroku Sądu Apelacyjnego, w których wprost wskazano, że Sąd pierwszej instancji rozpoznał żądania powodów. Sąd Okręgowy przyjął, że jakkolwiek umowa kredytu zawierała klauzule abuzywne, ich wyeliminowanie nie III CZ 315/23 4 stoi na przeszkodzie jej dalszemu funkcjonowaniu, ponieważ umowa – mimo usunięcia mechanizmu indeksacji – zawiera wszystkie przedmiotowo istotne elementy umowy kredytu. Do tego stanowiska Sąd Okręgowy dostosował rozstrzygnięcie w przedmiocie żądania zasądzenia świadczenia, uwzględniając je co do kwoty, jaką powodowie uiścili nienależnie, mając za punkt wyjścia umowę kredytu po wyeliminowaniu z niej indeksacji. Okoliczność, że w ocenie Sądu Apelacyjnego stanowisko to było nietrafne, a umowę kredytu należało uznać za nieważną, co w aspekcie żądania zasądzenia świadczenia skutkowało - zdaniem tego Sądu - koniecznością poczynienia dodatkowych ustaleń co do tego, czy powodowie pozostają zubożeni wobec pozwanej, a jeśli tak, to o jaką kwotę, nie jest równoznaczna z nierozpoznaniem istoty sprawy. W judykaturze Sądu Najwyższego podnoszono wielokrotnie, że dokonanie przez sąd pierwszej instancji niewłaściwej lub niepełnej oceny prawnej powództwa nie jest tożsame z zaniechaniem rozpoznania istoty sprawy. Dotyczy to także sytuacji, w której uchybienie sądu pierwszej instancji wyraża się w nieprawidłowym przyjęciu, że sporna umowa może w dalszym ciągu obowiązywać po usunięciu z niej postanowień niedozwolonych, podczas gdy zdaniem sądu drugiej instancji jest to niemożliwe, a usunięcie klauzul abuzywnych musi pociągać za sobą upadek umowy w całości. Na stanowisko to nie rzutuje spostrzeżenie, że przy opowiedzeniu się za odmienną oceną prawną, preferowaną przez sąd drugiej instancji, rozstrzygnięcie o żądaniu pociąga za sobą konieczność dokonania dodatkowych ustaleń faktycznych. W przyjętym w kodeksie postępowania cywilnego modelu apelacji pełnej sąd drugiej instancji dysponuje takimi samymi uprawnieniami w zakresie gromadzenia faktów i dowodów oraz dokonywania ustaleń faktycznych jak sąd pierwszej instancji (por. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 31 stycznia 2008 r., III CZP 49/07, OSNC 2008 r., nr 6, poz. 55). Nic nie stało zatem na przeszkodzie, aby Sąd Apelacyjny, dostrzegłszy nieprawidłowość dokonanej przez Sąd Okręgowy oceny prawnej, samodzielnie dokonał koniecznych jego zdaniem ustaleń w zakresie zubożenia po stronie powodów i wydał rozstrzygnięcie merytoryczne. Podejście takie, w modelu apelacji cum beneficio novorum, nie może być utożsamiane z „pozbawieniem strony instancji merytorycznej”, zważywszy, że III CZ 315/23 5 sprawne funkcjonowanie tego modelu apelacji warunkowane jest tym, aby przypadki kasatoryjnego uchylenia zaskarżonego orzeczenia miały wyjątkowy charakter. Uchybienia w płaszczyźnie podstawy faktycznej wyroku sądu pierwszej instancji mogą zatem uzasadniać wydanie orzeczenia kasatoryjnego tylko wtedy, gdyby ich skala powodowała konieczność przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości (art. 386 § 4 in fine k.p.c.), czego Sąd Apelacyjny nie wskazywał. Dodać należało, że dokonywanie ustaleń faktycznych w drugiej instancji, nawet w szerokim zakresie, nie prowadzi do naruszenia konstytucyjnego prawa do zaskarżenia orzeczeń wydanych w pierwszej instancji (art. 78 Konstytucji), jak również dwuinstancyjnego modelu postępowania sądowego, statuowanego w art. 176 ust. 1 Konstytucji (por. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 11 marca 2003 r., SK 8/02, OTK-A 2003, nr 3, poz. 20 i postanowienia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 9 listopada 2010 r., Ts 49/10, OTK-B 2011, nr 1, poz. 90 i z dnia 6 października 2015 r., Ts 52/14, OTK-B 2015, Nr 5, poz. 446). W konkluzji zarzut naruszenia art. 386 § 4 k.p.c. należało uznać za trafny. Zarzut naruszenia art. 3941 § 11 k.p.c. był bezprzedmiotowy, ponieważ przepis ten nie odnosi się do postępowania apelacyjnego. W zakresie natomiast, w jakim w zażaleniu podnoszono, że Sąd Apelacyjny błędnie i w oderwaniu od utrwalonej linii orzeczniczej przywiązał wagę do istnienia zubożenia po stronie powodów, wywody te, jako dotyczące meritum sprawy, pozostawały poza zakresem kognicji Sądu Najwyższego w postępowaniu zażaleniowym toczącym się na podstawie art. 3941 § 11 k.p.c. Z tych względów, na podstawie art. 39815 § 1 w związku z art. 3941 § 3 k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji. [SOP] [ał] III CZ 315/23 6