III CZ 49/26

III CZ 49/26 POSTANOWIENIE 31 lipca 2026 r. Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie: SSN Krzysztof Wesołowski po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 31 lipca 2026 r. w Warszawie zażalenia I. F. na postanowienie Sądu Okręgowego w Siedlcach z 22 grudnia 2025 r., V Ca 600/25, w sprawie z wniosku I. F. z udziałem Z. S. o podział majątku wspólnego, oddala zażalenie i pozostawia rozstrzygnięcie o kosztach postępowania zażaleniowego w orzeczeniu kończącym postępowanie w sprawie. M.L. UZASADNIENIE W związku z zażaleniem wnioskodawczyni I. F. od postanowienia Sądu Okręgowego w Siedlcach z 22 grudnia 2025 r. uchylającego postanowienie częściowe Sądu Rejonowego w Łukowie z 7 kwietnia 2025 r. i przekazujące sprawę Sądowi Rejonowemu w Łukowie do ponownego rozpoznania. Sąd Najwyższy zważył co następuje. Zażalenie jest bezzasadne. Zgodnie z art. 386 § 4 k.p.c. uchylenie wyroku połączone z przekazaniem sprawy do ponownego rozpoznania sądowi pierwszej instancji może nastąpić III CZ 49/26 2 w razie nierozpoznania istoty sprawy przez sąd pierwszej instancji oraz, gdy wydanie wyroku wymaga przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości. Zażalenie na orzeczenie kasatoryjne sądu drugiej instancji ma służyć skontrolowaniu, czy zostało ono prawidłowo wydane w jednej z wymienionych wyżej sytuacji. Przy jego rozpoznawaniu Sąd Najwyższy nie bada istoty sprawy, czyli tego, co w świetle zgłoszonego żądania i jego podstawy faktycznej stanowiło przedmiot postępowania, lecz jedynie ocenia, czy stwierdzone przez sąd odwoławczy okoliczności są tymi, które w świetle art. 386 § 4 k.p.c. usprawiedliwiają wydanie orzeczenia kasatoryjnego, zamiast - co powinno być regułą – reformatoryjnego (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 15 października 2014 r., V CZ 67/14). W niniejszej sprawie u podstaw zaskarżonego postanowienia legła ocena Sądu Okręgowego, według której Sąd pierwszej instancji nie rozpoznał istoty zgłoszonego wniosku. Ten zatem powód uchylenia postanowienia do ponownego rozpoznania wymaga oceny w aspekcie prawidłowości w okolicznościach rozpoznawanej sprawy. Pojęcie „nierozpoznania istoty sprawy" w rozumieniu art. 386 § 4 k.p.c. wykładane jest w judykaturze jednolicie. Przyjmuje się mianowicie, że do nierozpoznania istoty sprawy dochodzi wtedy, gdy rozstrzygnięcie sądu pierwszej instancji nie odnosi się do tego, co było przedmiotem sprawy, gdy sąd zaniechał zbadania materialnej podstawy żądania albo merytorycznych zarzutów strony, bezpodstawnie przyjmując, że istnieje przesłanka materialnoprawna lub procesowa unicestwiająca roszczenie. Ma to miejsce m.in., gdy sąd bezpodstawnie odmawia dalszego prowadzenia sprawy przyjmując brak legitymacji procesowej stron, skuteczność twierdzenia lub zarzutu wygaśnięcia bądź umorzenia zobowiązania, upływ terminów zawitych, przedwczesność powództwa, czy też nie rozpoznał żądań w aspekcie wszystkich twierdzeń powoda lub zarzutów pozwanego (zob. np. wyroki Sądu Najwyższego z: 12 lutego 2002 r., I CKN 486/00, OSP 2003, nr 3, poz. 36; 23 września 1998 r., II CKN 895/97, OSNC 1999, nr 1, poz. 22; 23 września 1998 r., II CKN 897/97, OSNC 1999, Nr 1, poz. 22; 12 lutego 2002 r., I CKN 486/00, OSP 2003, Nr 3, poz. 36;17 listopada 2004 r., IV CK 229/04; 26 stycznia 2011 r., V CSK 299/10; 12 stycznia 2012 r., II CSK 274/11; postanowienia Sądu III CZ 49/26 3 Najwyższego z: 6 grudnia 2012 r., IV CZ 124/12; 19 grudnia 2012 r., II CZ 141/12; 13 marca 2014 r., I CZ 7/14). W rozpoznawanej sprawie, wbrew stanowisku skarżącej doszło do nierozpoznania istoty sprawy przez Sąd pierwszej instancji w rozumieniu wyżej przedstawionym. Trafnie podniósł Sąd Okręgowy, że w sprawie o podział majątku wspólnego między byłymi małżonkami, sąd z urzędu ustala (art. 567 § 3 w związku z art. 684 k.p.c.) skład i wartości majątku wspólnego byłych małżonków (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 18 października 2002 r., V CZ 129/02). Zasadą wynikającą z art. 1038 § 1 k.p.c. w zw. z art. 46 k.r.o. jest, że sądowy podział majątku wspólnego powinien obejmować całość majątku, a jedynie z ważnych powodów może być ograniczony do części majątku. Natomiast umowny podział majątku wspólnego zgodnie z art. 1038 § 2 k.c. w zw. z art. 46 k.r.o. może objąć zarówno cały ten majątek, jak i może być ograniczony do jego części (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 27 sierpnia 1979 r., III CRN 137/79, OSNCP 1980, nr 2, poz. 33). Zgodnie ze stanowiskiem Sądu Najwyższego rozpoznanie istoty sprawy wymaga prawidłowego zidentyfikowania jej przedmiotu, bez tego zabiegu nie jest możliwe dokonanie oceny żądania pozwu w płaszczyźnie prawa materialnego (postanowienie Sądu Najwyższego z 18 marca 2015 roku, I CZ 27/15). W tym przypadku takiej prawidłowej identyfikacji zabrakło, bowiem Sąd Rejonowy nie dokonał istotnych dla sposobu podziału majątku wspólnego ustaleń co składu majątku wspólnego, a konkretnie co do wchodzącego w jego skład gospodarstwa rolnego i nie uwzględnił specyfiki postępowania dotyczącego takiego gospodarstwa. Sąd Rejonowy pomimo obowiązku ustalenia z urzędu składu majątku wspólnego, bez ustalenia, że zgłoszone do podziału nieruchomości stanowią gospodarstwo rolne dokonał ich podziału w naturze, zupełnie nie analizując czy zniesienie współwłasności gospodarstwa rolnego przez podział między współwłaścicieli nie jest sprzeczne z zasadami prawidłowej gospodarki rolnej (zob. postanowienie SN z 7 marca 2008 roku, III CKN 328/07). Zgodnie z przepisem art. 619 § 1 k.p.c. w postępowaniu o zniesienie współwłasności gospodarstwa rolnego sąd ustala jego skład i wartość, III CZ 49/26 4 w szczególności obszar i rodzaj nieruchomości wchodzących w skład tego gospodarstwa oraz obszar i rodzaj nieruchomości stanowiących już własność współwłaścicieli i ich małżonków, a w miarę potrzeby także okoliczności przewidziane w art. 216 k.c. Z § 2 tego artykułu wynika ponadto, że podział w naturze nastąpi po zasięgnięciu opinii biegłych co do sposobu podziału. Jednocześnie Sąd Okręgowy przyjął za trafny pogląd Sądu Najwyższego wyrażony w postanowieniu z 30 listopada 2007 r. (IV CSK 305/07), z którego wynika, że za prawidłową należało uznać tylko taką wykładnię art. 619 § 2 k.p.c., zgodnie z którą zasięgnięcie opinii biegłych jest obligatoryjne nie tylko co do formy podziału, ale także co do samej dopuszczalności podziału gospodarstwa rolnego. Ponadto Sąd Okręgowy wskazał, na inne istotne braki w postępowaniu dowodowym, w tym konieczność przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości w zakresie rozliczenia pożytków z gospodarstwa rolnego po ustaniu wspólności majątkowej. Prowadzi to do wniosku, że istota sprawy, której przedmiotem jest ustalenie i podział majątku dorobkowego nie została rozstrzygnięta przez Sąd pierwszej instancji Należało zatem przyjąć, że przyczyna uchylenia postanowienia Sądu Rejonowego odpowiada sytuacji z art. 386 § 4 k.p.c., określonej jako „nierozpoznanie istoty sprawy". W świetle powyższego Sąd Najwyższy na podstawie art. 3941 § 3 w zw. Z art. 398¹⁴ k.p.c. orzekł jak w sentencji, pozostawiając rozstrzygnięcie o kosztach postępowania zażaleniowego w orzeczeniu kończącym postępowanie w sprawie (art. 108 § 2 w zw. z art. 39821 w zw. z art. 3941 § 3 k.p.c.). M.L. [a.ł]