III CZP 10/74

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia S. Rudnicki (sprawozdawca). Sędziowie: W. Kuryłowicz, J. Ignatowicz.SentencjaSąd Najwyższy, w sprawie z powództwa Ryszarda B. przeciwko Państwowemu Zakładowi Ubezpieczeń - Inspektorat Powiatowy w W. o 8.033,50 zł, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym następującego zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Łodzi postanowieniem z dnia 23 listopada 1973 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy § 14 i 16 ogólnych warunków ubezpieczenia od uszkodzeń pojazdów samochodowych (auto-casco) jednostek gospodarki nieuspołecznionej, zatwierdzonych decyzją Ministra Finansów z dnia 23 grudnia 1967 r., w związku z art. 825 k.c. uzasadniają odmowę ze strony Państwowego Zakładu Ubezpieczeń wypłacenia odszkodowania stanowiącego różnicę między ceną nowych części samochodu marki «Syrena 105», który uległ uszkodzeniu, a ceną zakupionych części samochodu wyższej jakości «Syrena 105», jeżeli produkcja samochodu marki «Syrena 104» została zaniechana i nie jest możliwe zakupienie nowych części zamiennych tego samochodu na miejsce uszkodzonych?",uchwalił:Na podstawie § 14 ogólnych warunków ubezpieczenia od uszkodzeń pojazdów samochodowych (auto-casco) jednostek gospodarki nieuspołecznionej, zatwierdzonych decyzją Ministra Finansów nr BP/RMU/6001/282/67 z dnia 23 grudnia 1967 r., w razie nadającego się do naprawy uszkodzenia samochodu marki "Syrena" model 104 uwzględnia się przy ustalaniu wysokości szkody, w razie konieczności wymiany uszkodzonych lub zniszczonych części, koszty nabycia nowych części zamiennych do samochodu marki "Syrena" model 105, jeżeli nabycie takich części do samochodu "Syrena" model 104 jest niemożliwe. Uzasadnienie faktyczneW pozwie wniesionym przeciwko Państwowemu Zakładowi Ubezpieczeń powód domagał się - na podstawie postanowień ogólnych warunków ubezpieczenia od uszkodzeń pojazdów samochodowych (auto-casco) jednostek gospodarki nieuspołecznionej z 1967 r. - zasądzenia kwoty 8.033,50 zł tytułem różnicy w cenie nadwozia samochodu marki "Syrena" typ 104 i typ 105. W uzasadnieniu tego żądania powód przytoczył, że w wyniku wypadku uległ uszkodzeniu jego samochód marki "Syrena 104", ubezpieczony na podstawie ubezpieczenia auto-casco. Usunięcie uszkodzeń wymagało wymiany nadwozia. Ponieważ produkcja nadwozi typu "Syrena 140" została zaniechana, dokonano z konieczności zamontowania nadwozia typu "Syrena 105", co zwiększyło koszt naprawy o 8.033,50 zł. Strona pozwana jednak odmówiła zwrotu tej sumy, uważając zamontowanie nadwozia typu 105 za ulepszenie samochodu, którego samochód przed wypadkiem nie miał. Tego rodzaju koszty naprawy nie podlegają zwrotowi, gdyż wyłącza to przepis § 14 ust. 4 ogólnych warunków ubezpieczenia auto-casco.Państwowy Zakład Ubezpieczeń wniósł o oddalenie powództwa.Sąd Powiatowy w Wieluniu uwzględnił powództwo.Sąd Wojewódzki, któremu przy rozpoznawaniu rewizji wniesionej od tego wyroku przez Państwowy Zakład Ubezpieczeń nasunęły się poważne wątpliwości co do tego, czy przy ustalaniu szkody według postanowień § 14 ogólnych warunków ubezpieczenia należy uwzględniać wyższy koszt zakupu nadwozia innego typu, przedstawił Sądowi Najwyższemu wymienione na wstępie zagadnienie prawne.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:W myśl przepisu art. 805 § 2 pkt 1 k.c., określone w umowie ubezpieczenia świadczenie zakładu ubezpieczeń polega w szczególności na zapłacie - przy ubezpieczeniu majątkowym - określonego odszkodowania za szkodę powstałą wskutek przewidzianego w umowie wypadku. Odszkodowanie to nie może przewyższać wysokości szkody poniesionej przez ubezpieczającego (art. 825 § 1 k.c.). Sposób, w jaki szkoda i wysokość odszkodowania powinny być ustalone, określają ogólne warunki ubezpieczeń. Z postanowień § 14 ogólnych warunków ubezpieczenia od uszkodzeń pojazdów samochodowych (auto-casco) jednostek gospodarki nieuspołecznionej, zatwierdzonych decyzją Ministra Finansów nr BP/RMU/6001/282/67 z dnia 23 grudnia 1967 r., wynika, że przy ustalaniu wysokości szkody uwzględnia się - w razie konieczności zastąpienia uszkodzonych, zniszczonych lub skradzionych części nowymi częściami - koszty nabycia nowych części według cen detalicznych ustalonych przez właściwe władze, z potrąceniem wartości pozostałości ustalonej w sposób podany w § 15 ust. 4. Uwzględnia się przy tym pełny koszt nabytych nowych części, bez uwzględnienia amortyzacji. Amortyzację uwzględnia się tylko przy zastąpieniu zniszczonego lub uszkodzonego w stopniu nie nadającym się do naprawy ogumienia (§ 14 ust. 2 pkt 2).Jak widać więc, określony w ogólnych warunkach sposób ustalania wysokości szkody i odszkodowania (§ 16) nie pozwala na stosowanie zasady compensatio lucri cum damno, chyba że jest to expressis verbis przewidziane, jak w przytoczonym już wypadku zastąpienia zniszczonego ogumienia nowym albo w razie całkowitego zniszczenia, kradzieży lub rabunku pojazdu (§ 16). Natomiast przy naprawach pojazdu (§ 14) cena zakupu nowych części może być pomniejszona tylko o wartość pozostałości (złomu); stopień amortyzacji wymienionych części pojazdu nie podlega uwzględnieniu. Jest to zupełnie zrozumiałe, ponieważ w zasadzie każda poważniejsza naprawa uszkodzonego w wypadku pojazdu wpływa niekorzystnie na jego wartość handlową, o korzyści zaś wynikającej z zastąpienia używanych, zniszczonych w wypadku części nowymi może być mowa tylko w wyjątkowych sytuacjach. Dlatego też z reguły zastosowanie nowych części zamiennych nie przewyższa wysokości szkody poniesionej przez ubezpieczającego.Przy naprawach uszkodzonego pojazdu w zasadzie zastępuje się uszkodzone części mechanizmów lub wyposażenia częściami nowymi tego samego rodzaju i gatunku. Jednakże nie zawsze jest to możliwe. Jednym z przykładów niemożliwości użycia do naprawy takich samych części jest zaniechanie ich produkcji, jak to np. ma miejsce z nadwoziem do samochodu "Syrena": nadwozia model 104 nie produkuje się już, natomiast zniszczone nadwozie model 104 może być zastąpione nadwoziem droższym model 105. Części aktualnie produkowane, znajdujące się w sprzedaży i nadające się do zastąpienia części zniszczonych mogą przewyższać jakością i ceną odpowiadające im części poprzednio produkowane, zgodnie zresztą z zasadą postępu technicznego i doskonalenia produkcji. Fakt ten jednak nie może wpłynąć na odmienny sposób ustalania wysokości szkody i odszkodowania, gdyż ogólne warunki tego nie przewidują. Stosując ogólne zasady wykładni oświadczeń woli określone w art. 65 k.c., należy rozumieć przez "koszty nabycia nowych części" (§ 14 ust. 2 pkt 1 ogólnych warunków) koszty części zastępczych najbardziej odpowiadających dotychczasowym. Będą to z reguły części tego samego rodzaju i gatunku, a w wyjątkowych wypadkach części rodzajowo i gatunkowo zbliżone, mogące zastąpić dotychczasowe, których w sprzedaży brak.Odmiennie przedstawia się natomiast sprawa kosztów wyposażenia pojazdu w takie części lub ulepszania, których przed wypadkiem pojazd nie miał. Tego rodzaju koszty nie mogą być uwzględnione przy ustalaniu wysokości szkody, możliwość taką bowiem wyłącza brzmienie ust. 4 § 14 ogólnych warunków i cytowany art. 825 § 1 k.c. Przepis ten ma zapobiegać nadużyciom w postaci wykorzystywania wypadku do podnoszenia wartości lub użyteczności pojazdu przez wprowadzenie w jego konstrukcji lub wyposażeniu takich zmian ulepszających, których przed wypadkiem pojazd nie miał, a które nie mają na celu naprawy uszkodzeń pojazdu, tj. przywrócenia pojazdu do stanu poprzedniego. Właściwym kryterium odróżniającym jest tu konieczność zastosowania danej części w celu naprawy uszkodzenia.Oczywiście nie można wykluczyć, że w szczególnych sytuacjach użycie do naprawy uszkodzeń nowej części zamiennej, w braku takiej samej jak uszkodzona, jak np. silnika ulepszonego typu, nowego rodzaju nadwozia itp., będzie stanowiło tak znaczne ulepszenie pojazdu, że wartość pojazdu po dokonanej naprawie w sposób istotny wzrośnie w porównaniu z wartością pojazdu przed wypadkiem. Oczywiście, nie byłoby to obojętne dla ustalenia wysokości szkody i odszkodowania. Jednakże sytuacja taka nie zachodzi w niniejszej sprawie, zastąpienie bowiem z konieczności nadwozia samochodu "Syrena 104" nadwoziem samochodu "Syrena 105" nie powoduje znacznego wzrostu wartości uszkodzonego samochodu, skoro różnica między nadwoziami obu typów sprowadza się - jak wynika z notoryjnych faktów - do niewielkich tylko zmian i stosunkowo niewielkiej różnicy ceny, nie przekraczającej 9.000 zł. Takie też stanowisko zajęła Centrala Państwowego Zakładu Ubezpieczeń w piśmie okólnym skierowanym do wszystkich oddziałów wojewódzkich PZU z dnia 28 sierpnia 1973 r. Otóż w piśmie tym uznano za dopuszczalne pokrywanie przez PZU zwiększonych kosztów związanych ze zwyżką cen nadwozia modelu 105 w porównaniu z modelem 104, jeżeli - jak w niniejszej sprawie - uprawnieni rzeczoznawcy, działający na zlecenie PZU, uznają za konieczne i niezbędne z punktu widzenia technologii naprawy powypadkowej i bezpieczeństwa ruchu drogowego dokonanie takiej wymiany. Decyzje w tych sprawach mogą być podejmowane tylko przez dyrektorów oddziałów wojewódzkich lub ich zastępców. Zasadę taką należy stosować również do szkód zgłoszonych i nie zlikwidowanych. Wspomniane pismo okólne zawiera trafną wykładnię przepisu § 14 ogólnych warunków.Z tych wszystkich przyczyn należało na przedstawione pytanie udzielić odpowiedzi jak w sentencji (art. 391 k.p.c.).