III CZP 110/68

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Majorowicz. Sędziowie: W. Kuryłowicz (sprawozdawca), E. Mielcarek.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Alojzego G., działającego przez opiekuna Jadwigę S., przeciwko Bolesławowi S., Franciszce S. i Jadwidze C., po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Gdańsku postanowieniem z dnia 12 lipca 1968 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"a) Czy właściciel budynku podlegającego przepisom o publicznej gospodarce lokalami może skutecznie uczynić przedmiotem zapisu prawo dożywotniego, nieodpłatnego użytkowania określonego lokalu mieszkalnego w takim domu w ogóle, a w szczególności na rzecz osoby posiadającej przydział władzy kwaterunkowej na ten lokal?b) W wypadku pozytywnej odpowiedzi na powyższe pytanie - czy i do jakich świadczeń na rzecz spadkobiercy i jego następców w prawie własności obciążonego zapisem jest zobowiązany spadkobierca?"udzielił następującej odpowiedzi:Zapis prawa użytkowania budynku z ograniczeniem wykonania tego prawa do określonego lokalu mieszkalnego podlegającego przepisom o publicznej gospodarce lokalami jest skuteczny - w zakresie prawa używania lokalu przez spadkobiercę - tylko w stosunku do tych zapisobierców, którzy uprawnieni są do zamieszkania w tym lokalu na podstawie jego przydziału. Nieodpłatne prawo użytkowania lokalu zwalnia użytkownika od obowiązku tych świadczeń związanych z używaniem lokalu, do jakich byłby uprawniony wynajmujący.Uzasadnienie faktyczneTestamentem z dnia 23.V.1950 r., otwartym i ogłoszonym w dniu 6.IX.1955 r. M.N. ustanowił na rzecz Bolesława i Franciszki małż. S. oraz ich córki Jadwigi C. "prawo bezpłatnego użytkowania trzypokojowego mieszkania wraz z przynależnościami znajdującymi się w domu (w G.) przy ul. S. nr 34 na pierwszym piętrze, i to dożywotnio".Roszczenie o wykonanie zapisu zostało zabezpieczone postanowieniem Sądu Powiatowego w Gdyni z dnia 27.I.1964 r. przez dokonanie wpisu ostrzeżenia do księgi wieczystej tej nieruchomości (art. 87 i nast. postęp. spadk. z 1946 r.). Aktem notarialnym z dnia 20.X.1964 r. spadkowa nieruchomość została sprzedana przez spadkobierców testatora, m.in. na rzecz powoda jako współwłaściciela w 1/3 części. Umową z tejże daty nabywcy nieruchomości ustanowili odrębną własność lokali, w związku z czym powód uzyskał lokal nr 2 (na pierwszym piętrze), dla którego została założona księga wieczysta Kw. nr (...) z przeniesieniem do działu III - z dotychczasowej księgi wieczystej - wpisu wymienionego wyżej ostrzeżenia.Powód dochodzi od pozwanych, którzy zajmują sporny lokal i uzyskali jego przydział (art. 2 i 26 oraz nast. prawa lokalowego), zapłaty za okres od 1.X.1965 r. do 1.X.1967 r. "czynszu bądź udziału w poniesionych już kosztach eksploatacyjnych i b. remontów". Sąd Powiatowy uwzględnił powództwo, uznając ustanowiony na rzecz pozwanych zapis za prawnie bezskuteczny "z tego względu, że jest sprzeczny z obowiązującymi przepisami prawa lokalowego i dotyczy lokalu podlegającego publicznej gospodarce lokalowej".Sąd Wojewódzki, rozpoznając rewizję pozwanych, przedstawił w trybie art. 391 § 1 k.p.c. przytoczone w uchwale zagadnienie prawne.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:1. Zapis użytkowania - jako ograniczonego prawa rzeczowego (art. 130 pr. rzecz., art. 252 k.c.) - określonych lokali mieszkalnych nie stanowiących przedmiotu odrębnej własności jest zapisem użytkowania nieruchomości, którego wykonanie ograniczone zostało do oznaczonej części tej nieruchomości, a jak w wypadku niniejszym - do lokali mieszkalnych na I piętrze (art. 132 pr. rzecz., art. 253 § 2 k.c.). Zapis użytkowania uprawnia zapisobiercę (por. art. 113 pr. spadk. i 968 k.c.) do żądania, by spadkobierca ustanowił powyższe prawo w drodze umowy (art. 113 pr. rzecz., art. 245 k.c.), a gdyby odmówił - do wytoczenia powództwa o uzyskanie orzeczenia zastępującego oświadczenie zobowiązanego (art. 64 k.c. i art. 1047 k.p.c.). Jeżeli roszczenie o wykonanie zapisu zostanie ujawnione w księdze wieczystej, to staje się ono skuteczne także wobec nabywcy nieruchomości mającej stanowić przedmiot obciążenia prawem użytkowania (art. 290 i 291 pr. rzecz. w związku z art. III pkt 3 przepr. wprow. k.c.).Przedmiotem zapisu użytkowania może być również użytkowanie lokalu stanowiącego odrębną własność (odrębną nieruchomość) (art. 135 k.c.).Z prawa użytkowania lokalu mieszkalnego wynika - podobnie jak z osobistej służebności mieszkania lub z umowy najmu - prawo używania tego lokalu przez uprawnionego.W miejscowościach objętych publiczną gospodarką lokalami (art. 28 pr. lok.) prawo używania lokalu mieszkalnego na podstawie umowy najmu wymaga uzyskania decyzji o przydziale lokalu (art. 29 cyt. prawa). Ponieważ o przydziale lokalu mieszkalnego rozstrzyga właściwy organ prezydium rady narodowej w ramach określonej dla danego terenu (miasta, osiedla lub gromady) gospodarki lokalami, przeto - mając na uwadze takie unormowanie korzystania z lokali, które czyniłoby zadość wymaganiom art. 32 i nast. pr. lok. w związku z art. 1 tego prawa - te same zasady powinny być zachowane (skoro od ich zachowania zależy możliwość prowadzenia prawidłowej gospodarki lokalami) także w wypadku, gdy prawo używania lokalu powstaje także w inny sposób niż na podstawie umowy najmu, w szczególności zaś jako rzeczowe prawo użytkowania lub osobista służebność mieszkania. Regulując używanie lokali na podstawie umowy najmu, prawo lokalowe nie wyłącza dopuszczalności używania także na innej podstawie, co nie zwalnia jednak od obowiązku zachowania tych wymagań, jakie - niezależnie od podstawy używania lokalu - są z mocy przepisów tego prawa niezbędne dla uzyskania używania lokalu. W sprawie pozwani pozyskali przydział spornego lokalu, natomiast nie zostało dotychczas ustanowione - w wykonaniu zapisu - prawo użytkowania lokalu.Jeżeli zatem zapisobierca nie uzyska przydziału lokalu, który ma prawo użytkować na podstawie wykonanego zapisu tego prawa, to zapis w tym zakresie prawa używania lokalu przez zapisobiercę będzie bezskuteczny, co nie pozbawia jednak użytkownika korzystania z lokalu w innym zakresie, jaki z prawa użytkowania wynika, np. prawa pobierania czynszu od najemcy lokalu, który uzyskał przydział, itp., a jednocześnie nie narusza przepisów o publicznej gospodarce lokalami.2. Nieodpłatne prawo użytkowania oznacza nieodpłatność wobec właściciela, zwalniając uprawnionego od wszelkich na rzecz właściciela świadczeń z tytułu używania lokalu, niezależnie przy tym od tego, czy i do jakich z kolei z tego tytułu świadczeń zobowiązany jest właściciel (wynajmujący) na podstawie prawa lokalowego. Dotyczy to świadczeń z tytułu czynszu i innych opłat związanych z używaniami lokalu, do których pobierania byłby uprawniony właściciel jako wynajmujący (por. art. 5 pr. lok. oraz ustawę z dnia 28.V.1957 r. o wyłączeniu spod publicznej gospodarki lokalami domów jednorodzinnych - Dz. U. z 1962 r., Nr 47, poz. 228 w związku z art. 138 k.c.).