III CZP 131/68

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Pietrzykowski. Sędziowie: B. Łubkowski (sprawozdawca), W. Kuryłowicz.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie egzekucyjnej wierzyciela Zespołu Adwokackiego Nr 4 w B. przeciwko dłużniczce Józefie B. o egzekucję z wierzytelności, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Bydgoszczy postanowieniem z dnia 2 grudnia 1968 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"1. Czy dłużnikowi przysługuje skarga na odmowę komornika sądowego uchylenia zajęcia wierzytelności, jeżeli dłużnik nie zaskarżył w ustawowym terminie zajęcia wierzytelności?2.Czy jest dopuszczalne zajęcie wierzytelności z tytułu czynszu najmu lokalu użytkowego podlegającego przepisom prawa lokalowego, gdy zarząd budynku sprawowany jest przez wynajmującego nie będącego jednostką gospodarki uspołecznionej, a czynsz najmu powinien on zużyć na uiszczenie podatku od nieruchomości i na pokrycie kosztów eksploatacji oraz bieżących remontów, jak również na ulepszenie wyposażenia technicznego budynku?"udzielił następującej odpowiedzi:1.Jeżeli egzekucja ze względu na jej przedmiot i osobę dłużnika jest niedopuszczalna (art. 824 § 1 pkt 2 k.p.c.), dłużnikowi przysługuje skarga na odmowę uchylenia przez komornika sądowego zajęcia wierzytelności.2.Niedopuszczalne jest zajęcie wierzytelności z tytułu czynszu najmu lokalu użytkowego podlegającego przepisom prawa lokalowego i przepisom rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 20 lipca 1965 r. w sprawie czynszów najmu za lokale mieszkalne (Dz. U. Nr 35, poz. 224), gdy zarząd budynku sprawowany jest przez wynajmującego (właściciela, zarządcy) nie będącego jednostką gospodarki uspołecznionej, który zobowiązany jest do otwarcia odrębnego rachunku bankowego.Uzasadnienie faktyczneNa wniosek wierzyciela komornik sądowy dokonał w dniu 23 marca 1968 r. zajęcia czynszu za lokal użytkowy zajmowany przez Spółdzielnię Pracy Fryzjersko-Kosmetyczną w B. w domu dłużniczki Józefy B. Spółdzielnia zawiadomiła komornika, że zajęty czynsz w wysokości 434 zł miesięcznie od wielu lat wpłaca bieżąco do Lokalnego Zrzeszenia Właścicieli Nieruchomości w B., które administruje domem dłużniczki.W związku z powyższym pismem komornik sądowy, który już w dniu 23 marca 1968 r. zawiadomił dłużniczkę o dokonanym zajęciu czynszu zawiadomił w dniu 5 kwietnia 1968 r. o dokonanym zajęciu czynszu zarówno osobiście dłużniczkę, jak i Lokalne Zrzeszenie Właścicieli Nieruchomości w B. Zrzeszenie to pismem z dnia 10.IV.1968 r. zawiadomiło komornika, że nie może przekazywać mu zajętego czynszu, gdyż właściciel-dłużnik nim nie dysponuje; w szczególności 85% czynszu idzie na pokrycie należności podatku od nieruchomości, a pozostałe 15% zostaje zużyte na koszty eksploatacji i bieżące remonty. Następnie Zrzeszenie to pismem z dnia 23 kwietnia 1968 r. zwróciło się do komornika sądowego z wnioskiem o uchylenie dokonanego zajęcia czynszu uważając, że ze względu na jego przeznaczenie zajęcie czynszu nie było dopuszczalne.Komornik sądowy pismem z dnia 29 maja 1968 r. zawiadomił Zrzeszenie, że nie ma podstaw prawnych do uchylenia zajęcia.Na powyższe pismo komornika sądowego Zrzeszenie wniosło skargę z wnioskiem o uchylenie dokonanego zajęcia twierdząc, że czynsze od lokali nieruchomości dłużniczki wpłacane są na odrębne konto bankowe, że kontrolę nad prawidłowym wydatkowaniem sum na tym koncie wykonuje samorząd mieszkańców, że dłużniczka nie uzyskała zezwolenia na podejmowanie kwot z tego rachunku bankowego oraz że nie ma prawa rozporządzenia czynszem.Sąd Powiatowy w Bydgoszczy, w częściowym uwzględnieniu powyższej skargi, postanowieniem z dnia 18 września 1968 r. ograniczył egzekucję do wysokości 15% czynszu uważając, że mimo niewyłączenia w art. 829 i nast. k.p.c. od egzekucji czynszu za lokale użytkowe egzekucja takiego czynszu do wysokości 85% jest niedopuszczalna, gdyż czynsz w tej wysokości przeznaczony jest na cele podatkowe. Natomiast Sąd Powiatowy uznał, że "właściciel nieruchomości może dysponować (z pewnym zresztą ograniczeniem) pozostałą częścią (15%) czynszu", i dlatego nie zwolnił w tej wysokości czynszu od egzekucji, a nadto podkreślił, że w razie zbiegu egzekucji należności Skarbu Państwa z tytułu podatku od nieruchomości należność ta miałaby pierwszeństwo w zaspokojeniu przed wierzytelnością egzekwowaną w niniejszej sprawie.W zażaleniu na powyższe postanowienie wierzyciel zarzucił, że skarga na czynność komornika (zajęcie wierzytelności z tytułu czynszu) została wniesiona po terminie przewidzianym w art. 767 k.p.c. oraz że zaskarżone postanowienie narusza przepisy kodeksu postępowania cywilnego, które nie przewiduje tego rodzaju ograniczenia egzekucji. Natomiast dłużnik zarzucił, że Sąd Wojewódzki, ograniczając tylko częściowo egzekucję, naruszył przepisy § 5 i 8 rozporządzenia Ministrów Gospodarki Komunalnej i Finansów z dnia 5 sierpnia 1965 r. (Dz. U. Nr 35, poz. 226).Sąd Wojewódzki na podstawie art. 391 § 1 k.p.c. przekazał Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia przytoczone w sentencji zagadnienia prawne.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:1. Skarga na czynności komornika sądowego jest ogólnym środkiem prawnym mającym zapewnić ochronę przed naruszeniem przez komornika przepisów postępowania egzekucyjnego. Skarga ta przysługuje (art. 767 § 1 k.p.c.) bez względu na to, jakiego rodzaju jest ta czynność i w jaki sposób została przez komornika oznaczona. Bez znaczenia również jest, czy czynność komornika sądowego polega na pozytywnym działaniu, np. na dokonaniu zajęcia rzeczy, dokonaniu zajęcia wierzytelności, czy też na zaniechaniu pewnej czynności, a więc np. na zaniechaniu umorzenia postępowania egzekucyjnego, gdy umorzenie takie powinno nastąpić z urzędu przez organ egzekucyjny.W razie zaniechania dokonania czynności skargę wnosi się do sądu w terminie tygodniowym od daty, w której czynność powinna być dokonana.W wypadkach, w których egzekucja jest niedopuszczalna i postępowanie ulega z urzędu umorzeniu, skarga na zaniechanie tej czynności przez komornika sądowego przysługuje dłużnikowi bez ograniczenia czasowego. Komornik sądowy bowiem obowiązany jest umorzyć postępowanie egzekucyjne każdego czasu, gdy zachodzą ku temu podstawy prawne.Wniesieniu skargi także na zaniechanie umorzenia postępowania nie stoi na przeszkodzie okoliczność, że dłużnik nie zaskarżył w terminie ustawowym wadliwie dokonanej czynności (np. zajęcia wierzytelności nie podlegającej zajęciu), na podstawie której nastąpiło wszczęcie egzekucji przez komornika sądowego. Nie zaskarżona bowiem wadliwa czynność nie przekreśla obowiązku komornika sądowego umorzenia z urzędu postępowania, jeżeli tylko stwierdzi, że wszczęta przez niego egzekucja jest niedopuszczalna.Tak jak wykonanie tego obowiązku przez komornika sądowego nie jest ograniczone żadnym terminem, tak samo również nie można ograniczać w tej mierze żadnym terminem inicjatywy dłużnika, która może polegać zarówno na zwróceniu się do komornika sądowego o umorzenie postępowania przy wskazaniu odpowiedniej podstawy prawnej bądź na zwróceniu się do sądu o wydanie odpowiedniego zarządzenia w trybie art. 759 § 2 k.p.c., jak również na wniesieniu skargi na zaniechanie przez komornika sądowego dokonania czynności. Kodeks postępowania cywilnego bowiem nie uzależnia wniesienia skargi do zgłoszenia wniosku dłużnika o umorzenie egzekucji i od odmowy komornika sądowego umorzenia postępowania egzekucyjnego.Postanowienie komornika sądowego nie uwzględniające wniosku dłużnika o umorzenie postępowania jest w każdym razie czynnością naruszającą w rozumieniu art. 767 § 1 k.p.c. prawa dłużnika i upoważniającą go do wniesienia skargi na tę czynność. Okoliczność więc, że dłużnik nie zaskarżył zajęcia wierzytelności nie podlegającej zajęciu ze względu na osobę dłużnika lub jej przedmiot, nie stoi na przeszkodzie zaskarżeniu decyzji komornika sądowego nie uwzględniającego wniosku dłużnika o umorzenie postępowania egzekucyjnego.Z tych względów Sąd Najwyższy z mocy art. 391 § 1 k.p.c. udzielił odpowiedzi pozytywnej na pierwsze pytanie.2. Z mocy art. 824 § 1 pkt 2 k.p.c. postępowanie egzekucyjne ulega z urzędu umorzeniu, jeżeli egzekucja ze względu na osobę dłużnika lub jej przedmiot jest niedopuszczalna.Przepisy kodeksu postępowania cywilnego zamieszczone w dziale V tytułu I księgi II wymieniają wypadki, w których egzekucja ze względu na jej przedmiot nie jest dopuszczalna. Nie znaczy to jednak, żeby przepisy pozakodeksowe nie mogły wyłączać spod egzekucji innych przedmiotów nie objętych przepisami kodeksu postępowania cywilnego.Do takich przepisów stanowiących o niedopuszczalności egzekucji wierzytelności z tytułu czynszu najmu lokali należą przepisy dekretu z dnia 20 maja 1955 r. o niektórych podatkach i opłatach terenowych (jednol. tekst: Dz. U. z 1963 r. Nr 16, poz. 87; zm.: Dz. U. z 1965 r. Nr 51, poz. 316) oraz wydane na podstawie art. 4 ust. 2 ustawy z dnia 1 lipca 1958 r. o rozliczeniach pieniężnych jednostek gospodarki uspołecznionej (Dz. U. Nr 44, poz. 215) i na podstawie § 15 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 20 lipca 1965 r. w sprawie czynszów najmu za lokale mieszkalne (Dz. U. Nr 35, poz. 224) przepisy rozporządzenia Ministrów Gospodarki Komunalnej i Finansów z dnia 5 sierpnia 1965 r. w sprawie zarządu budynków sprawowanego przez wynajmujących nie będących jednostkami gospodarki uspołecznionej (Dz. U. Nr 35, poz. 226). Przepisy te w szczególności stanowią o przeznaczeniu czynszów płaconych przez najemców lokali mieszkalnych i użytkowych, odbierają wynajmującemu te lokale prawo rozporządzania czynszem oraz wkładają na niego obowiązek wydatkowania wpływu z czynszów w sposób ściśle określony.Przepisy dekretu z dnia 20 maja 1955 r. o niektórych podatkach i opłatach terenowych wkładają w zasadzie na właścicieli i inne osoby wymienione w art. 4 dekretu obowiązek płacenia podatku od nieruchomości, gdy lokale w ich budynkach są wynajęte lub wydzierżawione lub gdy są przez same te osoby zajęte na cele mieszkalne lub użytkowe. Natomiast przepisy te zwalniają od tego podatku (art. 6 ust. 1 pkt 7 dekretu) budynki lub ich części niezamieszkałe ani też nie użytkowane w inny sposób z powodu złego ich stanu, a także budynki lub ich części położone w miejscowościach, w których obowiązują przepisy o publicznej gospodarce lokalami, nie wynajęte lub nie wydzierżawione z powodu braku przydziału właściwych do spraw lokalowych organów prezydiów rad narodowych. Co więcej, dekret ten w art. 9 ust. 4 zwalnia wynajmującego od płacenia należnego podatku od nieruchomości w wypadku, gdy najemcy lokali mieszkalnych lub użytkowych zalegają z czynszem, a wynajmujący skorzysta z prawa żądania eksmisji w myśl art. 16 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 30 stycznia 1959 r. o prawie lokalowym (Dz. U. z 1962 r. Nr 57, poz. 227) niezwłocznie po powstaniu tego prawa i popiera sprawę o eksmisję. W wypadku takim podatek od nieruchomości może być przez wydział finansowy ściągnięty od tych najemców.Z mocy art. 9 ust. 1 pkt 4 lit. f dekretu podatek od budynków lub ich części, wynajętych lub wydzierżawionych na cele użytkowe, wynosi 85 % należnego czynszu.W świetle powyższych okoliczności 85% czynszu należnego od wynajętego lokalu użytkowego - z samego prawa - przypada nie na rzecz wynajmującego, lecz na pokrycie podatku od nieruchomości, wobec czego zajęcie czynszu w tej wysokości (85%) jest niedopuszczalne, a tego rodzaju postępowanie egzekucyjne ulega z mocy art. 824 § 1 pkt 2 k.p.c. z urzędu umorzeniu.To samo dotyczy pozostałych 15% czynszu, który przeznaczony jest w zasadzie na pokrycie kosztów eksploatacji i bieżących remontów, jeżeli wynajmujący - stosownie do przepisów rozporządzenia Ministrów Gospodarki Komunalnej i Finansów z dnia 5 sierpnia 1965 r. w sprawie zarządu budynków sprawowanego przez wynajmujących nie będących jednostkami gospodarki uspołecznionej (Dz. U. Nr 35, poz. 226), zobowiązany jest do otwarcia odrębnego rachunku bankowego.Z przepisów tego rozporządzenia wynika, że wpływy z czynszu zostały przeznaczone na pokrywanie kosztów eksploatacji i bieżących remontów budynku (por. rozp. Min. Gosp. Komun. z dnia 5.VIII.1965 r. - Dz. U. Nr 35, poz. 227), że obok obowiązku nadzoru i kontroli włożonego na właściwe organy prezydiów rad narodowych nadzór i kontrolę społeczną nad zarządem budynków stanowiących własność osób fizycznych lub prawnych nie będących jednostkami gospodarki uspołecznionej, nad utrzymaniem tych budynków w należytym stanie i nad wydatkowaniem na ich eksploatację i bieżące remonty wpływów z czynszu najmu powierzono również samorządowi mieszkańców (komitetom blokowym, domowym, osiedlowym) oraz że wynajmujący wymienieni w § 1 tego rozporządzenia (osoby fizyczne i osoby prawne nie będące jednostkami gosp. usp.) - w wypadku gdy łączny czynsz najmu przypadający za wynajmowane lokale przekracza kwotę 250 zł miesięcznie - obowiązani są do otwarcia odrębnego rachunku bankowego, na który mają być wpłacane czynsze najmu lub ich części pozostałe po pokryciu wydatków na eksploatację i bieżące remonty budynku. Stosownie do przepisów tego rozporządzenia wynajmujący, któremu wpłacono czynsz bezpośrednio, nie może tego czynszu ani zatrzymać, ani rozporządzić nim na inne cele, lecz obowiązany jest - po pokryciu przypadających w danym miesiącu wydatków na eksploatację i bieżące remonty - resztę pozostałej kwoty wpłacić na odrębny rachunek bankowy.W tej sytuacji, skoro żadna część wpłaconego czynszu nie przypada wynajmującemu, a pozostała reszta po opłaceniu należności i wydatków ustawowych musi być przekazana na odrębny rachunek bankowy, niedopuszczalna jest również egzekucja części czynszu nie przeznaczonej na pokrycie podatku od nieruchomości. Stosownie zaś do art. 824 § 1 pkt 2 k.p.c. egzekucja taka powinna być umorzona z urzędu.Natomiast dopuszczalne jest zajęcie wierzytelności przypadających wynajmującemu z odrębnego rachunku bankowego na podstawie § 9 ust. 1 pkt 2 i § 10 rozporządzenia z dnia 5 sierpnia 1965 r. (Dz. U. Nr 35, poz. 226).Należy nadto nadmienić, że przepisów wymienionego rozporządzenia z dnia 5 sierpnia 1965 r. nie stosuje się (§ 14) do budynków i lokali, które w myśl § 1 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 20 lipca 1965 r. (Dz. U. Nr 35, poz. 224) nie podlegają przepisom tego rozporządzenia, jak również do czynszów za lokale w budynkach stanowiących własność cudzoziemców dewizowych oraz że organ do spraw gospodarki komunalnej i mieszkaniowej prezydium wojewódzkiej rady narodowej (rady narodowej miasta wyłączonego z województwa) - w porozumieniu z innymi zainteresowanymi organami tego prezydium - może w szczególnie uzasadnionych wypadkach wyłączyć spod przepisów rozporządzenia z dnia 5 sierpnia 1965 r. (Dz. U. Nr 35, poz. 226) czynsze za lokale użytkowe w budynkach stanowiących własność osób prawnych, jeżeli przedmiotem najmu jest cały budynek,, a czynsz najmu jest obniżony do 50% z tytułu zobowiązania się najemcy w drodze umowy do wykonania remontów bieżących i kapitalnych.Poza tym należy zwrócić uwagę, że podatek od nieruchomości od wynajętych budynków użytkowych wynosi jedynie 25%, jeżeli najemca całego budynku będący podmiotem gospodarki uspołecznionej zobowiązał się do wykonania remontów zarówno bieżących, jak i kapitalnych (art. 9 ust. 1 pkt 3 dekretu o niektórych podatkach i opłatach terenowych).Z tych względów Sąd Najwyższy z mocy art. 391 § 1 k.p.c. udzielił odpowiedzi jak w sentencji uchwały.