III CZP 21/87

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN J. Szachułowicz. Sędziowie SN: T. Bielecki (sprawozdawca), C. Bieske.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Teresy W. przeciwko (...) Spółdzielni Mieszkaniowej (...) w W. o 157.100 zł po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Warszawie postanowieniem z dnia 13 marca 1987 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"W jaki sposób należy wyliczać równowartość spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu przy dokonywaniu jego zamiany?Czy równowartość tego prawa należy ustalać przyjmując za podstawę wkład skorygowany wskaźnikiem przeliczeniowym stosowanym przy aktualizacji wartości majątku trwałego zgodnie z uchwałą nr 78 Zarządu Centralnego Związku Spółdzielni Budownictwa Mieszkaniowego z dnia 3 marca 1983 r., czy też zgodnie z art. 229 § 1 i 218 § 4 prawa spółdzielczego równowartość tego prawa powinna odpowiadać kosztowi budowy, jaki powinien pokryć członek Spółdzielni ubiegający się o przydział nowo wybudowanego lokalu tej samej wielkości i o zbliżonym wyposażeniu?"podjął następującą uchwałę:W razie wygaśnięcia własnościowego prawa do lokalu - po zamieszkaniu w nim członka - równowartość tego prawa, w odniesieniu do lokalu pozostającego w zasobach oddanych do eksploatacji przed dniem 1 stycznia 1983 r. - ustala się przyjmując za podstawę wkład budowlany uaktualniony wskaźnikiem przeliczeniowym stosowanym do aktualizacji wartości majątku trwałego (uchwała nr 78 Zarządu Centralnego Związku Spółdzielni Budownictwa Mieszkaniowego z dnia 3 marca 1983 r. w sprawie aktualizacji wartości majątku trwałego i ustalania wkładów w spółdzielniach mieszkaniowych - Informacje i Komunikaty CZSBM z 1983 r. Nr 5, poz. 21) z uwzględnieniem zasad wynikających z art. 229 § 1 ustawy z dnia 16 września 1982 r. prawo spółdzielcze (Dz. U. Nr 30, poz. 210 ze zm.).W sytuacji gdy spółdzielnia nie prowadzi działalności inwestycyjnej, równowartość tego prawa ustala się z uwzględnieniem średniego kosztu budowy - w danej miejscowości - lokalu mieszkalnego tej samej wielkości i o zbliżonym standardzie co lokal zwolniony.Uzasadnienie faktycznePrzedstawione do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne nasunęło się Sądowi Wojewódzkiemu na tle następujących okoliczności faktycznych i prawnych procesu wytoczonego przez powódkę Teresę W. przeciwko (...) Spółdzielni Mieszkaniowej (...) w W. o zapłatę 157.100 zł.Sąd Rejonowy dla m. st. Warszawy oddalił powództwo. Sąd ten ustalił, że powódce przysługiwało spółdzielcze (własnościowe) prawo do lokalu mieszkalnego nr 23, o powierzchni 18 m2, położonego przy ul. 17 Stycznia nr 34b w W. Z uwagi na "przeniesienie się" powódki, w marcu 1984 r., do innej spółdzielni - na terenie W. - jej członkostwo w pozwanej spółdzielni ustało, a prawo do lokalu wygasło. Przed ustaniem członkostwa powódka zamieszkiwała we wspomnianym lokalu przez wiele lat i spłaciła w całości kredyt zaciągnięty na uzupełnienie wkładu budowlanego.Pozwana ustaliła równowartość spółdzielczego prawa do lokalu na dzień ustania członkostwa (marzec 1984 r.) - określając ją na kwotę 264.100 zł. Taka kwota wypada z uwzględnienia przeszacowania pierwotnego kosztu budowy na dzień 1 stycznia 1983 r. według wskaźnika przeliczeniowego, wynikającego z zarządzenia nr 31 Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego z dnia 3 września 1982 r. w sprawie aktualizacji wartości majątku trwałego (patrz: instrukcja GUS w sprawie zasad i trybu przeprowadzenia aktualizacji wartości majątku trwałego oraz sprawozdawczości z wyników przeceny, GUS, Warszawa w 1982 r.).W dniu 18 grudnia 1984 r. Rada Nadzorcza pozwanej Spółdzielni podjęła uchwałę (z mocą obowiązującą od dnia 18 grudnia 1984 r.), w której przyjęła, że poczynając od dnia 1 stycznia 1985 r. podstawę rozliczeń równowartości spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu stanowić będzie "kwota 30.000 zł za 1 m2 powierzchni użytkowej, która jest kosztem bezpośrednim stołecznego województwa (...), dla inwestycji rozpoczętych w 1984 r. W przypadku przyjęcia - odnośnie lokalu zwolnionego przez powódkę - kwoty 30.000 zł za 1 m2 powierzchni użytkowej równowartość prawa wynosiłaby 421.200 zł, a zatem o 157.100 zł więcej niż wynika z ustalenia pozwanej. Powódka dochodzi zasądzenia tej różnicy. Sąd Rejonowy nie uwzględnił roszczenia powódki z następujących przyczyn:Członek zwalniający mieszkanie własnościowe otrzymuje równowartość prawa do lokalu po potrąceniu należności z tytułu nie wniesionej części wkładu budowlanego. Równowartość tego prawa ustala się przyjmując za podstawę wkład budowlany uaktualniony wskaźnikiem przeliczeniowym, stosowanym do aktualizacji wartość majątku trwałego (§ 16 ust. 4 obowiązującego statutu w pozwanej Spółdzielni).Powyższy przepis statutu zgodny jest z art. 229 § 1 prawa spółdzielczego, który stanowi m.in., że w razie wygaśnięcia własnościowego prawa do lokalu po zamieszkaniu w nim członka (jak w sprawie) uwzględnia się zwyżkę lub zniżkę kosztów budowy. Ta zwyżka została uwzględniona przez pozwaną, skoro zastosowała ona wskaźnik przeliczeniowy wynikający ze wspomnianego zarządzenia Prezesa GUS z dnia 3 września 1982 r. Metoda przeszacowania przyjęta przez Radę Nadzorczą pozwanej Spółdzielni w uchwale z dnia 18 grudnia 1984 r., choć dla powódki korzystniejsza od przyjętej w zarządzeniu Prezesa GUS, nie może być brana pod uwagę wobec wygaśnięcia prawa do lokalu przed wejściem w życie tej uchwały, tj. przed 1 stycznia 1985 r. Powództwo - jako nieuzasadnione - podlega oddaleniu. Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:I. Przedstawione do rozstrzygnięcia pytanie prawne dotyczy zagadnienia, w jaki sposób należy ustalać równowartość własnościowego prawa do lokalu (pozostającego w zasobach spółdzielni oddanych do eksploatacji przed dniem 1 stycznia 1983 r. i wygasłego po zamieszkaniu w nim członka).Wątpliwości Sądu Wojewódzkiego sprowadzają się do tego, czy równowartość prawa ustala się przyjmując za podstawę wkład budowlany skorygowany (uaktualniony) wskaźnikiem przeliczeniowym, stosowanym do aktualizacji wartości majątku trwałego (uchwała nr 78 Zarządu Centralnego Związku Spółdzielni Budownictwa Mieszkaniowego z dnia 3 marca 1983 r. w sprawie aktualizacji wartości majątku trwałego i ustalania wkładów w spółdzielniach mieszkaniowych - Informacje i Komunikaty CZSBM z 1983 r. Nr 5, poz. 21), czy też na podstawie art. 229 § 1 i art. 218 § 4 prawa spółdzielczego. Należy na wstępie wyjaśnić, że zasady i podstawy ustalania równowartości wygasłego lokatorskiego prawa do lokalu, zawarte w art. 218 § 4 prawa spółdzielczego, nie mają zastosowania do ustalania równowartości wygasłego własnościowego prawa do lokalu (art. 229 § 1 pr. spółdz.) nie tylko ze względu na odmienną treść każdego z tych praw, ale przede wszystkim ze względu na to, że zasady i podstawy ustalania tej równowartości są odmienne dla każdego z tych praw oraz zostały uregulowane samodzielnie i wyczerpująco.W razie wygaśnięcia lokatorskiego prawa do lokalu spółdzielnia zwraca uprawnionemu wkład mieszkaniowy, tzn. należność odpowiadająca wkładowi mieszkaniowemu, jakiego wniesienie byłoby konieczne dla uzyskania przydziału nowo wybudowanego lokalu mieszkalnego o tej samej wielkości oraz zbliżonym wyposażeniu (art. 218 § 2 i 4 pr. spółdz.).W wypadku natomiast, gdy dochodzi do wygaśnięcia własnościowego prawa do lokalu - po zamieszkaniu w nim członka - spółdzielnia zwraca mu lub jego zastępcom nie wkład, lecz równowartość tego prawa po potrąceniu należności z tytułu nie wniesionej części wkładu budowlanego (art. 229 § 1 pr. spółdz.). Równowartość wygasłego własnościowego prawa do lokalu nie jest równowartością rynkową, lecz równowartością obliczoną przy uwzględnieniu przesłanek przewidzianych w art. 229 § 1 pr. spółdz., które bezpośrednio określają zasady jej obliczania.Odpowiadają one tzw. zasadzie kosztów odtworzenia lokalu o tych samych walorach według cen obowiązujących w dniu wygaśnięcia prawa do lokalu.Podstawę ustalenia równowartości stanowi zatem wkład budowlany, z uwzględnieniem: 1) zwyżki lub zniżki kosztów budowy, 2) przypadającej na dany lokal wartości zużycia budynku, 3) zniszczenia lokalu przekraczającego normalne zużycie, 4) innych okoliczności mających wpływ na obniżenie lub podwyższenie wartości użytkowej lokalu (np. współczynnik atrakcyjności, jeżeli był uwzględniony przy koszcie budowy). Równowartość prawa - z punktu widzenia ekonomicznego - jest więc odpowiednio zwaloryzowanym wkładem budowlanym, tj. kwotą wniesioną przez członka na pokrycie całych kosztów budowy przypadających na jej lokal (dom jednorodzinny), otrzymany w systemie własnościowym (por. orz. SN z dnia 18 marca 1966 r. I CR 252/66 - OSNCP 1966, z. 11, poz. 200).Ze względu na to, że prawo spółdzielcze określa bezpośrednio zasady obliczania równowartości wygasłego własnościowego prawa do lokalu (art. 229 § 1 pr. spółdz.), wszelkie techniczne wskazówki co do obliczenia równowartości zawarte w statucie lub innych aktach tzw. prawa wewnątrzspółdzielczego można traktować jedynie jako wewnętrzne instrukcje. W razie sporu - na tle ustalenia wysokości równowartości prawa do lokalu - sąd związany jest jedynie przepisem art. 229 § 1 prawa spółdzielczego. Pozostające w zasobach spółdzielni, oddanych do eksploatacji przed 1 stycznia 1983 r., lokale zostały przeszacowane (na dzień 1 stycznia 1983 r.) wskaźnikiem przeliczeniowym, stosowanym do aktualizacji wartości majątku trwałego (por. powołaną uchwałę nr 78 CZSBM z dnia 3 marca 1983 r.). Wskutek tego doszło do zwiększenia (waloryzacji) - w określonym stopniu - wartości spółdzielczego prawa do lokalu. Przy określeniu równowartości własnościowego prawa do lokalu (w razie jego wygaśnięcia) wzrost wartości, wynikającej ze wspomnianego przeszacowania, należy więc mieć na uwadze. Zwaloryzowana wskaźnikiem przeliczeniowym równowartość prawa jest jednak - ze względu na przyjęte kryteria przeszacowania - niższa od wynikającej z art. 229 § 1 pr. spółdz. Z tej racji równowartość wygasłego prawa podlega ustaleniu przy uwzględnieniu kryteriów wskazanych w art. 229 § 1 pr. spółdz., wyrażających - jak wspomniano - zasadę kosztów odtwarzania lokalu o tych samych walorach, co poprzedni, według cen obowiązujących w dacie wygaśnięcia prawa do lokalu. Gdyby miały wchodzić w rachubę ceny z innej daty niż data wygaśnięcia prawa, ustawodawca dałby temu wyraz w art. 229 § 1 pr. spółdz. Skoro zaś tego nie uczynił, należy przyjąć, że chodzi o ceny z daty wygaśnięcia prawa. Pod rządem ustawy z dnia 17 lutego 1961 r. o spółdzielniach i ich związkach (Dz. U. Nr 12, poz. 61 ze zm.) zasady ustalania równowartości własnościowego prawa do lokalu, którą spółdzielnia zobowiązana była uiścić członkowi - lub jego następcom prawnym w razie wygaśnięcia tego prawa - regulowały (obligatoryjnie) statuty spółdzielni budowlano-mieszkaniowych.II. Zdarza się nierzadko, że dana spółdzielnia - w dacie wygaśnięcia własnościowego prawa do lokalu - po zamieszkaniu w nim członka nie prowadzi działalności inwestycyjnej (nie buduje domów). Pozostaje w związku z tym zagadnienie, jak w takim wypadku należy ustalić równowartość wygasłego prawa. Odpowiada treści art. 229 § 1 pr. spółdz. stanowisko, że w takim wypadku należy przyjąć aktualny średni członkowski koszt budowy lokalu mieszkalnego (tej samej wielkości i o zbliżonym standardzie co lokal zwolniony), jaki się kształtuje w realizowanych (w dacie wygaśnięcia prawa) inwestycjach w danej miejscowości.Z przytoczonych względów na postawione przez Sąd Wojewódzki pytanie prawne należało odpowiedzieć jak w sentencji.