III CZP 30/85

Uzasadnienie faktycznePowód wniósł o nakazanie pozwanemu wydania mu krowy i warchlaka, do czego pozwany zobowiązał się w umowie o przekazaniu gospodarstwa rolnego. Pozwany domagając się oddalenia powództwa zarzucił, że powód krowę i warchlaki zabrał oraz sprzedał.Sąd Rejonowy w Augustowie wyrokiem z 31 grudnia 1984 r. zasądził od pozwanego na rzecz powoda - po zmianie żądania pozwu - kwotę 60.000 zł, a poza tym powództwo oddalił. Sąd ustalił, że umową z dnia 19 października 1983 r. sporządzoną w PBN w Augustowie powód przekazał pozwanemu gospodarstwo rolne w zamian za rentę na podstawie przepisów ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (Dz. U. z 1982 r. Nr 40, poz. 268). W § 3 umowy zamieszczono postanowienie, że powód przekazuje pozwanemu gospodarstwo rolne wraz z częściami składowymi oraz inwentarzem żywym i martwym z wyjątkiem jednej krowy i dwóch warchlaków. Sąd dokonując oceny wiarygodności i mocy przeprowadzonych dowodów uznał, że pozwany nie wydał powodowi krowy i warchlaka.Sąd Wojewódzki, rozpoznając sprawę na skutek rewizji pozwanego, powziął wątpliwość, którą sformułował z wymienionym w sentencji pytaniu prawnym przedstawionym Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy rozważył, co następuje.Przedstawione zagadnienie prawne było już wyjaśnione w orzecznictwie Sądu Najwyższego na tle przepisów poprzednio obowiązującej ustawyz dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. z 1977 r. Nr 32, poz. 140). Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 3 czerwca 1982 r. III CZP 24/82 uznał, że przepisy ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin nie wyłączają możliwości zawarcia w umowie o przekazaniu gospodarstwa rolnego następcy postanowienia, w którym następca zobowiązuje się dobrowolnie świadczyć określone środki utrzymania na rzecz przekazującego (OSPIKA 1983/6 poz. 117). Sądowi Wojewódzkiemu nasunęła się wątpliwość co do aktualności tej uchwały pod rządem obowiązującej ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r., a także w związku z zastrzeżeniem w umowie zatrzymania przez przekazującego części inwentarza.Umowa o przekazaniu gospodarstwa rolnego następcy jest umową prawa cywilnego i to umową nieodpłatną. Stosunek prawny jest nieodpłatny wówczas, gdy przysporzenie, które ma uzyskać dany podmiot nie jest uzależnione od spełnienia przez niego świadczenia wzajemnego, które choćby częściowo stanowiło ekwiwalent uzyskanego przysporzenia.Jeżeli przekazujący nie uzależnia zawarcia umowy od podjęcia przez następcę zobowiązania do określonego świadczenia, ale następca z własnej woli zobowiązuje się do świadczenia na jego rzecz oznaczonych dóbr majątkowych mających na celu uzupełnienie mu środków utrzymania, to przez taką czynność zasada nieodpłatności nie ulega naruszeniu. Okoliczność zaś, iż w umowie przekazania gospodarstwa rolnego zaznaczono, że przekazujący zatrzymuje sobie drobny inwentarz, nie przemawia jeszcze sama przez się za uzależnieniem przekazania gospodarstwa rolnego od wyrażenia zgody przez następcę do określonego świadczenia. W umowach bowiem należy badać jaki był zgodny zamiar stron i cel umowy, aniżeli opierać się na ich dosłownym brzmieniu (art. 65 § 2 k.c.). Taka redakcja zastrzeżenia umownego nie zwalnia jeszcze Sądu od potrzeby zbadania zamiaru stron z celu umowy, a w szczególności w kierunku oceny nieodpłatnego charakteru umowy.Z ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. nie wynika zakaz zamieszczania w umowie przekazania gospodarstwa rolnego następcy dodatkowych postanowień, zaś zasada swobody umów czyni dopuszczalnym podejmowanie przez następcę zobowiązania do określonych świadczeń na rzecz przekazującego. Zawarte w tejże umowie dodatkowe postanowienie ma być jednak odrębnym od umowy przekazania oświadczenia woli następcy złożonym jedynie przy okazji sporządzania umowy przekazania celem uzupełnienia przekazującemu niezbędnych środków utrzymania. Z reguły będzie to oświadczenie woli następcy, złożone przy okazji umowy przekazania, a nie część składowa tej umowy, za czym przemawia także treść art. 21 ustawy. W przepisie tym ustawodawca przyznaje bowiem przekazującemu prawo domagania się odpowiedniego świadczenia pieniężnego od następcy na wypadek, gdyby na skutek nieosiągnięcia wieku emerytalnego przekazujący nie nabył jeszcze prawa do świadczeń emerytalnych.Z tych przyczyn udzielono odpowiedzi jak w sentencji uchwały.