III CZP 32/90

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN T. Żyznowski.Sędziowie SN: B. Bladowski (spr.), K. Kołakowski.Protokolant: B. Krzyżewska.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Wilhelminy H. przeciwko Marii L. o zapłatę, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 13 czerwca 1990 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Krakowie postanowieniem z dnia 23 marca 1990 r., sygn. akt II Cr 120/90, do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c."Według jakiej stopy procentowej należy obliczać odsetki dochodzone w trybie art. 482 § 1 k.c., w sytuacji gdy dla świadczenia głównego strony zastrzegły odsetki umowne?",podjął następującą uchwałę:Jeżeli po powstaniu zaległości strony nie doliczyły do dłużnej sumy zaległych odsetek umownych, to od odsetek tych można żądać odsetek ustawowych.Uzasadnienie faktycznePowódka w dniu 14 grudnia 1986 r. udzieliła pozwanej pożyczki w kwocie 50.000 zł na okres do 31 stycznia 1987 r. z zastrzeżeniem odsetek w wysokości 15% w stosunku rocznym, a ponieważ kwota ta nie została jej zwrócona w terminie, wystąpiła z roszczeniem o jej zapłatę wraz z 12% za czas opóźnienia zwrotu pożyczki oraz za okres umowny, przy czym powództwo uwzględnione zostało prawomocnym wyrokiem Sądu Rejonowego dla Krakowa-Krowodrzy w Krakowie z dnia 24 maja 1988 r.W sprawie niniejszej Sąd Rejonowy wyrokiem z dnia 30 października 1989 r. uwzględnił roszczenie powódki o zasądzenie na jej rzecz od pozwanej odsetek ustawowych w wysokości 55% i 99% w stosunku rocznym - od kwoty 8.528 zł, odsetek zaległych według dnia 22 czerwca 1989 r., w którym powództwo zostało wytoczone; natomiast Sąd ten oddalił dalsze roszczenie pozwu o podwyższenie do 55% odsetek zasądzonych prawomocnym wyrokiem z dnia 24 maja 1988 r. - za okres od dnia 22 marca 1989 r.Rozpoznając rewizję powódki, w której domaga się ona także podwyższenia odsetek do wysokości 120% w stosunku rocznym za okres od dnia 21 października 1989 r., Sąd Wojewódzki powziął poważną wątpliwość wyrażoną w przedstawionym zagadnieniu prawnym.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Odsetki stanowią rodzaj wynagrodzenia za korzystanie z należących do innej osoby pieniędzy, przy czym obliczane są według stopy procentowej na podstawie kryterium wartości sumy, od której są pobierane. Stanowią one świadczenie uboczne w stosunku do świadczenia głównego (kapitału). Wynika stąd obowiązek zapłaty, obok świadczenia głównego i niezależnie od niego, oznaczonej ułamkowej części tego świadczenia za określony czas.Odsetki od sumy pieniężnej należą się tylko wtedy, gdy to wynika z czynności prawnej albo z ustawy, z orzeczenia sądu lub z decyzji innego właściwego organu (art. 359 § 1 k.c.). Zastrzeżenie odsetek w czynności prawnej (z reguły w umowie) oznacza, że z woli stron czynność ta jest odpłatna (np. oprocentowana pożyczka). Swoboda stron podlega tu ogólnym zasadom art. 58 k.c., z zakazem jednak anatocyzmu (art. 482 k.c.), tj. umawiania się z góry o odsetki od zaległych odsetek (procent składany); zakaz ten nie dotyczy pożyczek długoterminowych udzielanych przez instytucje kredytowe (rata takiej pożyczki udzielonej przez bank zawiera w sobie, oprócz częściowej spłaty długu głównego, także odsetki). W szeregu wypadków ustawowego obowiązku zapłaty odsetek najważniejsze znaczenie mają odsetki za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego, przewidziane w art. 481 § 1 k.c.Jeżeli stopa odsetek nie została z góry określona w umowie, należą się odsetki ustawowe, których wysokość, jak również wysokość odsetek maksymalnych określa w drodze rozporządzenia Rada Ministrów. Gdy wierzytelność jest oprocentowana według stopy wyższej niż stopa ustawowa, wierzyciel może żądać odsetek za opóźnienie według tej wyższej stopy, do wysokości jednak tylko stopy odsetek maksymalnych (art. 359 § 2 i art. 481 § 2 w zw. z art. 58 k.c.). Od zaległych odsetek można żądać odsetek za opóźnienie dopiero od chwili wytoczenia o nie powództwa, chyba że po powstaniu zaległości strony zgodziły się na doliczenie zaległych odsetek do dłużnej sumy.Umowa mająca za przedmiot oznaczenie z góry odsetek od zaległych odsetek prowadziłaby do obchodzenia przepisów o maksymalnej wysokości dopuszczalnych odsetek i tym samym do nadmiernego obciążenia dłużnika. Zakaz anatocyzmu został natomiast złagodzony przez dopuszczenie za zgodą stron doliczenia odsetek do dłużnej sumy, ale dopiero po powstaniu zaległości. W takim wypadku suma ta, powiększona o zaległe odsetki, podlegać będzie od tej chwili oprocentowaniu jako całość.Istotną kwestią pozostaje, według jakiej stopy procentowej należy obliczać odsetki od zaległych (skapitalizowanych) odsetek. Jeżeli po powstaniu zaległości strony doliczyły do dłużnej sumy zaległe odsetki umowne, to w braku postanowienia przez nie, co do zmiany określonej wcześniej w umowie stopy oprocentowania dłużnej sumy - w odniesieniu już teraz do całości, jak również w braku odmiennego określenia stopy oprocentowania samej sumy zaległych odsetek - cała nowa suma pieniężna podlegać będzie oprocentowaniu według stopy określonej wcześniej dla świadczenia głównego. Jeżeli natomiast po powstaniu zaległości strony nie doliczyły do dłużnej sumy zaległych odsetek umownych, to - zgodnie z zakazem anatocyzmu - od odsetek tych można żądać odsetek ustawowych, dopiero jednak od momentu wytoczenia o nie powództwa.Z przytoczonych argumentów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji uchwały.