III CZP 36/68

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia B. Łubkowski. Sędziowie: H. Dąbrowski, J. Ignatowicz (sprawozdawca)SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Banku Rolnego Oddział Wojewódzki w K. o złożenie dokumentu do zbioru dokumentów, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Kielcach postanowieniem z dnia 3 lutego 1968 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy pożyczkodawca (bank), składając na podstawie art. 2 ust. 3 ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. o zabezpieczeniu pożyczek na finansowanie budownictwa mieszkaniowego (Dz. U. Nr 39, poz. 175) wniosek o złożenie - do zbioru dokumentów ze skutkiem wpisu hipoteki - dokumentu stwierdzającego fakt udzielenia pożyczki, jej wysokość i warunki spłaty, obowiązany jest do przedstawienia tytułu własności pożyczkobiorcy, jeśli nieruchomość nie posiadająca księgi wieczystej nie ma jeszcze urządzonego zbioru dokumentów?"uchwalił:W przypadku gdy nieruchomość stanowiąca według twierdzeń pożyczkodawcy (banku) własność osoby, która uzyskała pożyczkę podlegającą zabezpieczeniu hipotecznemu na podstawie ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. o zabezpieczniu pożyczek na finansowanie budownictwa mieszkaniowego (Dz. U. Nr 39, poz. 175), nie ma urządzonej księgi wieczystej ani założonego zbioru dokumentów, z których wynikałoby prawo własności pożyczkobiorcy - założenie takiego zbioru, w związku z wnioskiem pożyczkodawcy (banku) o złożenie do tego zbioru dokumentu stwierdzającego udzielenie pożyczki, może być dokonane na podstawie zaświadczenia odpowiedniego organu administracyjnego (np. prezydium gromadzkiej rady narodowej) stwierdzającego, że nieruchomość, dla której ma być założony zbiór dokumentów, stanowi własność pożyczkobiorcy lub że znajduje się w jego samoistnym posiadaniu, wskazującym na przysługujące mu prawo własności (art. 341 k.c.). Uzasadnienie faktyczneZgodnie z art. 2 ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. o zabezpieczeniu pożyczek na finansowanie budownictwa mieszkaniowego (Dz. U. Nr 39, poz. 175) podstawą wpisu hipoteki na zabezpieczenie udzielonej w trybie tej ustawy pożyczki jest dokument wystawiony przez pożyczkodawcę (bank), przy czym wniosek w części może złożyć tak pożyczkodawca, jak i pożyczkobiorca.Uwzględnienie takiego wniosku banku nie nastręcza trudności, gdy nieruchomość osoby otrzymującej pożyczkę ma urządzoną księgę wieczystą lub założony zbiór dokumentów, z których wynika prawo własności tej osoby. Jeżeli jednak nieruchomość jej nie ma urządzonej księgi wieczystej, ani nawet założonego zbioru dokumentów, powstaje wątpliwość, na jakiej podstawie sąd może przyjąć, że nieruchomość wskazana przez pożyczkodawcę stanowi własność osoby otrzymującej pożyczkę, a więc że tym samym można założyć dla tej nieruchomości zbiór dokumentów w tym celu, aby do zbioru tego złożyć dokument stwierdzający udzielenie pożyczki i powstanie hipoteki. Na pytanie to ustawa nie daje odpowiedzi.W tych warunkach należy odpowiednio stosować przepisy rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 29 listopada 1946 r. o urządzeniu i prowadzeniu zbioru dokumentów oraz o postępowaniu w przedmiocie składania dokumentów (Dz. U. Nr 66, poz. 368). Z przepisów tego rozporządzenia, a zwłaszcza z jego pkt 15 (który stanowi, że sąd zarządził złożenie dokumentu do zbioru, gdy przedstawione dokumenty uzasadniają wpis do księgi wieczystej) wynika między innymi, że wpis, a więc i złożenie dokumentów do zbioru, jest dopuszczalny, gdy załączone przez wnioskodawcę dokumenty wykazują, że prawo, które ma być obciążone, przede wszystkim prawo własności nieruchomości, należy do tej osoby, która takie obciążenie przyjęła lub na którą takie obciążenie zostało - jeżeli przepisy na to pozwalają - włożone wbrew jej woli.Z powyższego z kolei wynika, że założenie zbioru dokumentów w celu złożenia do tego zbioru dowodu udzielenia właścicielowi nieruchomości pożyczki podlegającej hipotecznemu zabezpieczeniu na podstawie wymienionej na wstępie ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. nie może nastąpić na podstawie samego twierdzenia banku, który pożyczki udzielił, że osoba, która pożyczkę otrzymała, jest właścicielem nieruchomości. Z drugiej strony nie można wymagać, żeby bank przedstawił tego rodzaju tytuł własności, który zapewniałby taki stopień pewności co do uprawnień osoby wskazanej jako właściciel, jaki dają dokumenty składane przez samych właścicieli. Bank bowiem takimi możliwościami nie dysponuje.W tych warunkach pozostaje jedynie rozsądne wymaganie, aby bank załączył do wniosku zaświadczenie odpowiedniego organu administracyjnego, stwierdzającego stan własności nieruchomości, która ma być obciążona hipoteką. Tym organem jest przede wszystkim prezydium właściwej rady narodowej (gromadzkiej, miejskiej, dzielnicowej) ten organ bowiem wystawia - zgodnie z zadawnioną praktyką - tego rodzaju zaświadczenia dla różnych celów.Zaświadczenie takie powinno stwierdzać, że osobie, którą bank wskazuje jako właściciela nieruchomości, przysługuje - według informacji lub obserwacji organu wystawiającego zaświadczenie - prawo własności nieruchomości. Może się oczywiście zdarzyć, że wymieniony organ nie dysponuje takimi informacjami. To jednak nie spowodowałoby niemożności uwzględnienia wniosku banku, wystarczające bowiem może być także takie zaświadczenie, które stwierdza, że osoba, której bank udzielił pożyczki, korzysta jak właściciel z nieruchomości mającej być obciążoną hipoteką, a więc że postępuje z nieruchomością tak jak osoba, której przysługuje prawo własności, że za właściciela uchodzi w opinii otoczenia itp. Takie zaświadczenie jest wystarczające, dlatego że w świetle art. 339 i 341 k.c. istnieje domniemanie, iż posiadaczowi przysługuje prawo, jakie on wykonuje.Rzecz oczywista, takie zaświadczenia nie dają pewności co do stanu własności nieruchomości, dla której na wniosek banku ma być założony zbiór dokumentów. To jednak samo przez się nie przemawia przeciwko przyjętemu w niniejszej uchwale rozwiązaniu. Nie można bowiem zapominać, że założenie zbioru dokumentów w innych okolicznościach z reguły też nie daje pewności co do osoby właściciela nieruchomości, a nieraz daje nawet pewność mniejszą. W szczególności takiej pewności nie daje dokument, jaki najczęściej stanowi podstawę założenia zbioru dokumentów, to jest umowa przeniesienia własności nieruchomości, dla której nie została urządzona księga wieczysta. Z umowy takiej wynika bowiem tyle tylko, że zbywca i nabywca uważają zbywcę za dotychczasowego właściciela. Co więcej, nawet założenie księgi wieczystej nie zawsze opiera się na dowodach dających co do omawianej okoliczności dostateczną pewność. Wskazuje na to dobitnie treść § 38 rozp. Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 maja 1947 r. o postępowaniu przy zakładaniu ksiąg wieczystych (Dz. U. Nr 45, poz. 235), który mówi tylko o uprawdopodobnieniu swojego prawa przez osobę składającą wniosek o założenie księgi wieczystej, przy czym niedostatki w zakresie dowodu własności ustawodawca nakazuje sanować w drodze ogłoszeń.Z zasad powyższych należało orzec jak w sentencji niniejszej uchwały.