III CZP 41/75

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Majorowicz (sprawozdawca). Sędziowie: S. Rudnicki, J. Ignatowicz.SentencjaSąd Najwyższy, w sprawie z powództwa małoletniego Roberta Andrzeja M. działającego przez matkę Jadwigę Teresę M. przeciwko Urszuli S., Jerzemu B., Łucji K. i Grzegorzowi M. o zapłatę, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Krakowie postanowieniem z dnia 18.III.1975 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.Czy w miejscowościach, w których z mocy ustawy z 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach przysługuje Skarbowi Państwa prawo pierwokupu, należy wartość nieruchomości określić według cen wolnorynkowych, czy też cen, jakie wypłaca się w przypadkach skorzystania przez Skarb Państwa z prawa pierwokupu, a w szczególności w Z. - miejscowości o szczególnym charakterze uzdrowiskowym?postanowił udzielić następującej odpowiedzi:Uzasadnienie faktycznePrzedstawione Sądowi Najwyższemu przez Sąd Wojewódzki w Krakowie w trybie art. 391 k.p.c. budzące poważne wątpliwości zagadnienie prawne wyłoniło się na tle następującego stanu faktycznego:W 1971 r. zmarł spadkodawca Mieczysław M., a wedle treści sporządzonego przez niego testamentu nabycie spadku po nim stwierdzono na rzecz pozwanej Urszuli S. w 3/6 częściach, na rzecz zaś pozostałych trojga pozwanych po 1/6 części.Spadkodawca w sporządzonym przez niego testamencie wydziedziczył matkę powoda Jadwigę Teresę M., która jest jego adoptowana córką.W związku z tym syn jej - małoletni powód - występuje z roszczeniem o zachowek.W skład spadku pozostałego po zmarłym Mieczysławie M. wchodzi między innymi parcela budowlana wraz ze wzniesionym na niej domem i szopa.Sąd I instancji ustalił wartość przedmiotowej nieruchomości wedle opinii biegłego mającego na względzie ceny wolnorynkowe na łączną wartość 739.600 zł i w ramach takiej wartości uwzględnił dochodzone roszczenia powoda.Wyrok ten zaskarżyła pozwana Urszula S., a w swych wywodach między innymi kwestionuje także przyjęcie za podstawę obliczenia zachowku, w danym przypadku ceny wolnorynkowej przedmiotowych nieruchomości.Zdaniem skarżącej, nie bez znaczenia dla określenia wartości nieruchomości, a z kolei obliczenia zachowku, jest okoliczność, że w razie sprzedaży nieruchomości przez powołanych do spadku spadkobierców Skarb Państwa może skorzystać z prawa pierwokupu. Tym samym otrzymają oni tytułem odszkodowania kwotę obliczoną według zasad przewidzianych w ustawie z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczenia nieruchomości.Uzasadnienie prawnePrzechodząc do rozważań nad przedstawionym zagadnieniem prawnym zauważyć należy, co następuje:Pierwszą kwestią, wymagającą wyjaśnienia, jest sprawa określania podstawy wymiaru zachowku, który stanowi wartość spadku. Rozważyć należy w szczególności, jaką wartość spadku przyjmuje się dla obliczenia zachowku i jaka chwila jest właściwą do obliczenia wartości spadku. Jeżeli chodzi o pierwszą kwestię, to aczkolwiek kodeks cywilny - w przeciwieństwie do art. 160 prawa spadkowego - wyraźnie tej sprawy nie reguluje, niemniej jednak ustalił się pogląd, że podstawą wymiaru zachowku jest czysta wartość spadku, stanowiąca różnicę między wartością stanu czynnego a wartością stanu biernego spadku. Nie podlegają jedynie odliczeniu od czynnej masy spadku zobowiązania z tytułu zapisów, poleceń oraz z tytułu zachowku. Jeżeli z kolei chodzi o drugą kwestię, a więc jaka chwila jest właściwa do określenia wartości spadku, stanowiącej z kolei podstawę obliczenia zachowku, art. 160 dawnego prawa spadkowego stanowił, że wartość stanu czynnego spadku ustala się przez zestawienie wszystkich należących do spadku praw według stanu ich w chwili otwarcia spadku i wartości w chwili sporządzenia zestawienia.W kodeksie cywilnym brak również wyraźnego unormowania w tym względzie. Uznać jednakże należy, że chwilą właściwa do obliczenia wartości spadku jest chwila otwarcia spadku. Zgodzić się bowiem należy z poglądem wyrażonym w literaturze prawniczej, że wskazówkę interpretacyjną w tym względzie stanowi art. 995 k.c., w myśl którego wartość przedmiotu darowizny, którą dolicza się do spadku przy obliczeniu zachowku, oblicza się według cen z chwili otwarcia spadku. Konieczność stosowania jednolitych kryteriów szacunkowych dla całej podstawy wymiaru zachowku uzasadnia więc wniosek, że chwilą właściwą do obliczenia wartości spadku w omawianym przypadku jest chwila otwarcia spadku. Na marginesie należy dodać, że odmiennie ta kwestia kształtuje się, jeżeli chodzi o dział spadku. Jak bowiem wyjaśniło to orzecznictwo Sądu Najwyższego, wartość spadku określa się według cen z chwili dokonania działu (wytyczne Pełnego Składu Izby Cywilnej z dnia 15.XII.1962 r. III CZP 12/69 oraz uchwała SN z dnia 27.IX.1974 r. III CZP 58/74).Przechodząc po tych uwagach wstępnych do rozważenia kwestii, według jakich cen następuje oszacowanie spadku, podkreślić należy, że zasadą jest, iż są to ceny wolnorynkowe. Takie kryterium przyjęte również zostało w rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 1 października 1966 r. o postępowaniu przy zabezpieczeniu spadku i przy sporządzaniu spisu inwentarza (Dz. U. Nr 43, poz. 258). Stosownie do § 28 ust. 2 tegoż rozporządzenia przy sporządzaniu spisu inwentarza stosuje się odpowiednio przepisy o opisie i oszacowaniu w toku egzekucji. Oszacowanie gospodarstwa rolnego następuje stosownie do przepisu art. 1078 k.c. Z kolei rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 9 marca 1968 r. w sprawie czynności komorników (Dz. U. Nr 10, poz. 52, zm.: Dz. U. z 1971 r. Nr 26, poz. 239) w rozdziale dotyczącym egzekucji nieruchomości stanowi w § 136, że sumę oszacowania nieruchomości ustala się według przeciętnych cen sprzedaży podobnych nieruchomości w tej samej okolicy, z uwzględnieniem stanu nieruchomości w dniu dokonania oszacowania. Te same zasady stosuje się odpowiednio do oszacowania budowli i innych urządzeń oraz przynależności i pożytków nieruchomości.Od powyższego kryterium przy dokonywaniu oszacowania kodeks cywilny wprowadził wyjątek jedynie w odniesieniu do nieruchomości rolnych, stanowiąc w art. 1078 k.c., że oszacowanie gospodarstwa rolnego w celu ustalenia wartości udziałów spadkowych przeprowadza się według przepisów dotyczących sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych. Te przepisy będą miały także zastosowanie przy obliczaniu substratu zachowku, stosownie bowiem do art. 1082 k.c., jeżeli do spadku należy gospodarstwo rolne, to ustalenie zachowku następuje z uwzględnieniem przepisów szczególnych o dziedziczeniu gospodarstw rolnych. Ten wyjątek, wyraźnie przewidziany w kodeksie cywilnym dla oszacowania gospodarstw rolnych, jak więc potwierdzeniem ogólnej zasady, że oszacowanie spadku innych nieruchomości następuje według cen rynkowych. Jeżeli chodzi o inne nieruchomości nie zmienia tej zasady, okoliczność, że w ustawie z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach (jedn. tekst: Dz. U. z 1969 r. Nr 22, poz. 159 z późn. zm.) w przypadku wykonania przez Skarb Państwa prawa pierwokupu cenę kupna ustala się i wypłaca według zasad przewidzianych w art. 6 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczenia nieruchomości (jedn. tekst: Dz. U. z 1974 r. Nr 10, poz. 64). Również bowiem przepisy powołanej ustawy o gospodarce terenami są przepisami szczególnymi, a przewidziane w nich zasady szacowania nieruchomości, co do których Skarb Państwa skorzystał z prawa pierwokupu, odnoszą się wyłącznie do tego szczegółowo unormowanego przypadku. Z tych względów na pytanie, czy w miejscowościach, w których z mocy ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach wartość nieruchomości należy określić wedle cen, jakie wypłaca się w przypadkach skorzystania przez Skarb Państwa z prawa pierwokupu, należy udzielić odpowiedzi przeczącej. Nie oznacza to oczywiście, że okoliczność, iż w odniesieniu do takich nieruchomości może być w przyszłości realizowane przez Skarb Państwa ustawowe prawo pierwokupu, nie ma znaczenia przy określeniu wartości spadkowej nieruchomości dla obliczenia zachowku. Możliwość realizowania bowiem przez organy administracji terenowej prawa pierwokupu, a przede wszystkim praktyka tych organów w tym zakresie, podyktowana zadaniami wynikającymi z realizowania na danym terenie planowej gospodarki przestrzennej, nie może nie być brana pod uwagę przy rozważaniu wartości danej nieruchomości. Stanowić bowiem może jeden z ważnych elementów w kształtowaniu się przeciętnych cen sprzedaży podobnych nieruchomości w tej samej okolicy (por. § 116 wyżej cytowanego rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 9 marca 1969 r.).Z powyższych względów na przedstawione pytanie prawne udzielono odpowiedzi jak w sentencji uchwały.