III CZP 42/75

SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki dla województwa warszawskiego w Warszawie postanowieniem z dnia 18 marca 1975 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c."Czy decyzja Ministra Rolnictwa uchylająca w trybie nadzoru prawomocną decyzję o nadanie tytułu własności, wydaną na podstawie ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych i stwierdzająca brak podstaw do stosowania wymienionej ustawy może być uznana za "wykrycie okoliczności faktycznej" w rozumieniu art. 403 § 2 k.p.c., co skutkowałoby możność wznowienia postępowania sądowego, jeżeli decyzja o nadanie tytułu własności była istotną przesłanką prawomocnego wyroku w sprawie?"postanowił udzielić następującej odpowiedzi.Uzasadnienie faktyczneZagadnienie prawne przedstawione Sądowi Najwyższemu powstało na tle następującego stanu sprawy.Powódka domagała się zasądzenia od pozwanych kwoty 14.500 zł z tego tytułu, że zajmują oni bez tytułu prawnego lokal mieszkalny w budynku stanowiącym jej własność. Pozwani bronili się zarzutem, że sporny lokal znajduje się w budynku, wchodzącym w skład spadku po wspólnym spadkodawcy stron. W odpowiedzi na ten zarzut powódka przedłożyła prawomocny w toku instancji administracyjnych akt własności ziemi, z którego wynikało, że została ona uwłaszczona m.in. działką Nr 102, na której znajduje się przedmiotowy budynek, na podstawie art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. z 1971 r. Nr 27, poz. 250). Na tej podstawie Sąd Powiatowy powództwo uwzględnił (obniżywszy jedynie wysokość dochodzonej kwoty) a Sąd Wojewódzki oddalił rewizję pozwanych wyrokiem z dnia 26 listopada 1974 r.Już po wydaniu wyroku przez Sąd Wojewódzki Minister Rolnictwa decyzją z dnia 19 grudnia 1974 r. uchylił w trybie nadzoru wszystkie dotychczasowe decyzje w odniesieniu do działki nr 102 i stwierdził, że przedmiotowa działka wraz z budynkami stanowi mienie spadkowe, co do którego brak przesłanek, by mogło być przedmiotem uwłaszczenia i uznał, że decyzje o uwłaszczeniu były pozbawione podstawy prawnej a własność powyższej działki może być uregulowana tylko w trybie postępowania spadkowego.W związku z powyższym pozwani wnieśli w ustawowym terminie skargę o wznowienie postępowania. Sądowi Wojewódzkiemu nasunęły się wątpliwości, czy w danej, sytuacji zachodzą ustawowe podstawy wznowienia, zwłaszcza, w świetle uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 21 lutego 1969 r. (III PZP 63/68 OSNCP 1969/12 poz. 208).Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy rozważył, co następuje:W powołanej wyżej uchwale III PZP 63/68 Sąd Najwyższy, w składzie siedmiu sędziów uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad, prawnych następującą zasadę prawną: Środek dowodowy, który powstał po uprawomocnieniu się wyroku, nie stanowi podstawy wznowienia postępowania przewidzianej w art. 403 § 2 k.p.c.Jakkolwiek w sentencji uchwały mowa jest tylko o środkach dowodowych, z jej uzasadnienia niedwuznacznie wynika, że ta sama zasada odnosi się do okoliczności faktycznych powstałych po uprawomocnieniu się wyroku. Jest to zgodne z treścią art. 403 § 2 k.p.c., który na jednej płaszczyźnie stawia okoliczności faktyczne i środki dowodowe.Uchwalając omawianą zasadę prawną, Sąd Najwyższy kierował się - obok wykładni opartej na tekście przepisu - tym, że wznowienie postępowania z przyczyn restytucyjnych zmierza do umożliwienia ponownego postępowania ze względu na to, że prawomocny wyrok jest niesłuszny z punktu widzenia materiału faktycznego i dowodowego, istniejącego już w poprzednim postępowaniu ale z którego strony z przyczyn od siebie niezależnych nie mogły w tym postępowaniu skorzystać. Przesłanki tej nie spełnia powstanie już po uprawomocnieniu się wyroku nowych faktów i dowodów, które nie istniały w chwili zamknięcia rozprawy i wydawania wyroku.Już z powyższego wynika, że uchylenie w trybie nadzoru ostatecznej decyzji administracyjnej, które nastąpiło po uprawomocnieniu się wyroku, opartego na tej decyzji, nie może być podstawą wznowienia postępowania, niezależnie od tego, czy uchylenie to i wydanie nowej decyzji traktować jako nową okoliczność faktyczną, czy też jako nowy środek dowodowy. Nowa bowiem decyzja administracyjna nie istniała w poprzednim postępowaniu i powstała dopiero po uprawomocnieniu się wyroku.Dodać należy, że od zasady, iż nie może być podstawą wznowienia postępowania okoliczność powstała dopiero po uprawomocnieniu się wyroku, kodeks postępowania cywilnego przewiduje jeden wyjątek.W art. 403 § 1 pkt 1 k.p.c. przewiduje się mianowicie, że można żądać wznowienia postępowania na tej podstawie, iż wyrok został oparty na skazującym wyroku karnym następnie uchylonym. W tym więc szczególnym wypadku mimo iż uchylenie skazującego wyroku karnego nastąpiło już po uprawomocnieniu się wyroku cywilnego ustawa dopuszcza możliwość wznowienia postępowania. Jest to wynik zasady wyrażonej w art. 11 k.p.c. związania sądu cywilnego prawomocnym skazującym wyrokiem karnym.Wyjątkowy ten przepis nie zezwala na wykładnię rozszerzającą. Jakkolwiek więc istnieje niewątpliwa analogia między sytuacją, gdy sąd oparł swój wyrok na skazującym wyroku karnym a sytuacją, gdy oparł wyrok na innym prawomocnym wyroku cywilnym albo na orzeczeniu administracyjnym a wyrok ten lub orzeczenie zostały następnie uchylone, w świetle obowiązującego prawa nie można przyjąć, aby w tej drugiej sytuacji istniała podstawa do wznowienia postępowania. Stoi temu na przeszkodzie zasada wyrażona w art. 403 § 2 k.p.c., że tylko takie okoliczności faktyczne i środki dowodowe mogą być podstawą wznowienia postępowania, które istniały w czasie tego postępowania oraz potwierdzający tę regułę jedyny wyjątek przewidziany w art. 403 § 1 pkt 1 k.p.c. a dotyczący wyłącznie skazującego wyroku karnego. Można by jedynie de lege ferenda sugerować odpowiednią zmianę przepisów, albowiem względy celowości i ekonomii procesowej przemawiałyby w omawianych wypadkach za dopuszczalnością wznowienia postępowania w razie, gdy nastąpiło późniejsze uchylenie orzeczenia sądu cywilnego lub decyzji administracyjnej, na których oparty został wyrok - analogicznie jak to ma obecnie miejsce w razie późniejszego uchylenia skazującego wyroku karnego.Te właśnie względy celowości i ekonomii procesowej stały się źródłem wątpliwości prawnych Sądu Wojewódzkiego. W szczególności Sąd ten podnosi, że nie jest wystarczającym zabezpieczeniem interesów strony możliwość ubiegania się w omawianych wypadkach o rewizję nadzwyczajną, gdyż jej wniesienie nie jest uzależnione od woli strony. Z drugiej strony Sąd Wojewódzki ma wątpliwość, czy nowa decyzja administracyjna może być uznana za "zdarzenie" w rozumieniu art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c. uzasadniające wniesienia powództwa przeciwegzekucyjnego.Co do rewizji nadzwyczajnej zgodzić się trzeba z poglądem, że nie stanowi ona dostatecznego zabezpieczenia interesów strony, jest ona bowiem ze swej istoty nadzwyczajnym środkiem prawnym, a jej wniesienie nie jest uzależnione od woli strony, jakkolwiek przypuszczać należy, że w omawianych sytuacjach wniosek o rewizję nadzwyczajną z reguły będzie uwzględniony z uwagi na oczywistą niesłuszność wyroku, opartego na decyzji administracyjnej następnie uchylonej.Nieuzasadnione są natomiast wątpliwości Sądu Wojewódzkiego odnoszące się do wykładni art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c. Zarówno w doktrynie, jak i w judykaturze przyjmuje się, że "zdarzeniem" w rozumieniu art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c. może być późniejszy wyrok sądowy, wydany po zamknięciu rozprawy w pierwszym postępowaniu a mający wpływ na skutki pierwszego wyroku. Tak np. Sąd Najwyższy przyjął w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 26 sierpnia 1965 r. III CO 9/65 (OSNCP 1967/3 poz. 42), że dłużnik solidarny, w stosunku do którego uprawomocniło się orzeczenie uwzględniające powództwo, może żądać umorzenia egzekucji prowadzonej z tego orzeczenia na tej podstawie, że następnie zostało prawomocnie oddalone powództwo wierzyciela w stosunku do innego dłużnika solidarnego na skutek uwzględnienia zarzutu wspólnego dłużnikom.W uchwale tej Sąd Najwyższy wyszedł więc również z założenia, że późniejszy wyrok dotyczący tego samego stosunku prawnego nie może stanowić podstawy wznowienia postępowania, uzasadnia natomiast powództwo przeciwegzekucyjne. Stanowisku temu nie stoi na przeszkodzie treść art. 403 § 2 k.p.c., który zezwala na wznowienie postępowania w razie późniejszego wykrycia prawomocnego wyroku, dotyczącego tego samego stosunku prawnego. W przepisie tym chodzi bowiem o taką sytuację, gdy wprawdzie wykrycie prawomocnego wyroku dotyczącego tego samego stosunku prawnego nastąpiło po uprawomocnieniu się wyroku w drugiej sprawie, jednakże wyrok ten istniał już w czasie postępowania w tej sprawie. Gdy natomiast prawomocny wyrok dotyczący tego samego stosunku prawnego zapadł w innej sprawie po zamknięciu rozprawy w danej sprawie - może on (o ile uzasadniają to przepisy prawa materialnego, jak w przypadku dłużników solidarnych), być uznany za zdarzenie będące podstawą powództwa z art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c.Podobnie też orzecznictwo Sądu Najwyższego przyjmowało, że może stanowić podstawę powództwa przeciwegzekucyjnego wydanie wyroku w procesie petytoryjnym na korzyść pozwanego, który przegrał sprawę w procesie posesoryjnym.Jakkolwiek powołane orzecznictwo dotyczyło uznania za zdarzenie mogące być podstawą powództwa przeciwegzekucyjnego wyroku wydanego po zamknięciu rozprawy w pierwszej sprawie, brak przesłanek do zajęcia odmiennego stanowiska w odniesieniu do późniejszej decyzji administracyjnej, która także może stanowić zdarzenie uzasadniające powództwo przeciwegzekucyjne.Tak w szczególności może być w sprawie, z której wynikało omawiane zagadnienie prawne. Jeżeli bowiem jedyną przesłanką zasądzenia od pozwanego należności za zajmowany lokal stanowiła decyzja administracyjna uznająca powoda za właściciela budynku, w którym znajdował się sporny lokal a decyzja ta została po uprawomocnieniu się wyroku uchylona, może być ona uznana za zdarzenie uzasadniające powództwo z art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c.Zauważyć wreszcie należy, że zgodnie z art. 366 k.p.c. wyrok ma powagę rzeczy osądzonej tylko co do tego, co stanowiło przedmiot rozstrzygnięcia w związku z podstawą sporu. Jeżeli więc po uprawomocnieniu się wyroku nastąpiła zmiana okoliczności faktycznych, powaga rzeczy osądzonej nie rozciąga się na te nowe okoliczności, gdyż nie wchodziły one w skład podstawy sporu i rozstrzygnięcia sądu. Zainteresowanej stronie może więc służyć powództwo z art. 189 k.p.c. lub - w wypadku gdy w pierwszej sprawie powództwo zostało prawomocnie oddalone - możliwość wniesienia nowego powództwa opartego na zmienionych okolicznościach faktycznych. Tak więc ustawa procesowa, chociaż nie zezwala na wznowienie postępowania z powodu nowych okoliczności faktycznych i środków dowodowych, jakie powstały po uprawomocnieniu się wyroku, nie pozbawia zainteresowanej strony możności obrony jej praw za pomocą innych instytucji procesowych.Z tych wszystkich względów Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi jak w sentencji uchwały.