III CZP 46/85

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN K. Piasecki (sprawozdawca). Sędziowie SN: G. Bieniek, J. Niejadlik.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej w G. i 6 innych powodów o ustalenie treści umowy i zobowiązanie do jej zawarcia po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Toruniu postanowieniem z dnia 17 maja 1985 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy przepis art. 386 k.c. może stanowić podstawę roszczenia o zawarcie umowy kontraktacji lub zmianę treści takiej umowy między stronami, które są jednostkami gospodarki uspołecznionej?"podjął następującą uchwałę:Przepis art. 386 k.c. nie może stanowić podstawy roszczenia o zawarcie umowy kontraktacji lub o zmianę treści takiej umowy między stronami, które są jednostkami gospodarki uspołecznionej.Uzasadnienie faktycznePrzedstawione przez Sąd Wojewódzki zagadnienie prawne nasunęło się w następującej sytuacji procesowej i materialnoprawnej. Kilka Rolniczych Spółdzielni Produkcyjnych w powództwach wytoczonych przeciwko Zakładom Drobiarskim domagało się ustalenia, że pozwane Zakłady są zobowiązane do zawarcia z powodami umowy kontraktacyjnej drobiu rzeźnego, o treści zaproponowanej przy piśmie z dnia 31 maja 1984 r., przy czym treść wymienionych punktów umowy powinna otrzymać podane brzmienie.W toku procesu powodowie wyjaśnili, że przedmiotem sporu nie jest "sam fakt zawierania umów między stronami, lecz właściwe ukształtowanie treści tych umów możliwie bez naruszenia interesów stron". Sąd Rejonowy w Toruniu wyrokiem z dnia 28 stycznia 1985 r. oddalił powództwo.W związku z rewizją powodów Sąd Wojewódzki przedstawił Sądowi Najwyższemu przytoczone na wstępie zagadnienie prawne.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:W świetle uzasadnienia wyroku Sądu Rejonowego, który rozpoznał sprawę w pierwszej instancji, omawiany problem został rozważony przede wszystkim z punktu widzenia dopuszczalności tego rodzaju powództwa o ustalenie (art. 189 k.p.c.). Zdaniem Sądu Rejonowego, obowiązujące przepisy prawne nie stanowią podstawy do takiego żądania. W grę w tym charakterze nie wchodzi ani art. 65, ani art. 386 k.c.Na tle tych przepisów byłaby ewentualnie możliwa ingerencja Sądu co do skutków umów, w szczególności świadczeń z tych umów, ale w żadnym wypadku niemożliwe jest wpływanie i kształtowanie przez Sąd treści umów, które mają być zawarte, gdyż o treści tych aktów, jak już sama istota tych instytucji wskazuje, mogą decydować tylko strony. Ingerencja organów w zakresie ustalenia treści umowy dopuszczalna jest tylko w przypadkach określonych w art. 397 i nast. k.c. Sugerowane przez powódki przymusowe ich położenie, zmuszające je do zawierania umów z pozwanym, daje podstawę w przypadku zaistnienia okoliczności wymienionych w art. 388 § 1 k.c. jedynie do żądania zmniejszenia swego lub zwiększenia należnego świadczenia, ewentualnie unieważnienia umowy. W żadnym natomiast przypadku takie przymusowe położenie, oczywiście gdyby rzeczywiście istniało, nie może stanowić podstawy żądania ustalenia treści umowy.Analizowane zagadnienie zostało rozwinięte w motywach postanowienia Sądu Wojewódzkiego wydanego w trybie art. 391 k.p.c. Sąd Wojewódzki zaznaczył w szczególności, że: w okresie przed wprowadzeniem reformy gospodarczej, czyli w systemie kierowania nakazowo-rozdzielczym, preferowana była rozszerzająca wykładnia art. 386 k.c. i na podstawie tego przepisu wyprowadzony był obowiązek zawarcia umowy przez j.g.u., a właściwie zakaz uchylania się od jej zawarcia. W wyniku takiej interpretacji tego przepisu w Komentarzu do kodeksu cywilnego z 1972 r. reprezentowano stanowisko, iż wydaje się, że art. 386 k.c. może stanowić podstawę roszczenia o zmianę lub rozwiązanie zawartej umowy, nawet w takich sytuacjach, gdy brak jest przesłanek do zastosowania art. 397-402 k.c. Zasada taka obowiązywała w szczególności w takich przypadkach, kiedy adresat oferty jest monopolistą na danym terenie, czy w danej specjalności.Jednakże - zdaniem Sądu Wojewódzkiego - po wprowadzeniu reformy gospodarczej opartej na zasadach samodzielności, samorządności i samofinansowania jednostek gospodarczych argumenty przemawiające za stosowaniem w przypadku art. 386 k.c. wykładni rozszerzającej straciły swoją aktualność. Podczas gdy w poprzednim okresie najistotniejsze było konkretyzowanie w umowach zadań planowych j.g.u. nakładanych na nie z zewnątrz, to obecnie plany swoje j.g.u. kształtują samodzielnie zgodnie z celem narodowego planu społeczno-gospodarczego. Obowiązująca zasada samofinansowania - pokrywania swoich wydatków z własnych dochodów - przemawia za przyznaniem jednostkom gospodarki uspołecznionej swobody przy zawieraniu umów, czyli prawa wyboru kontrahentów oraz odpowiedniego kształtowania treści umów. Podkreślić należy, że możliwość ingerencji w działalność j.g.u. została obecnie ograniczona i musi ona wynikać z przepisów rangi ustawowej (art. 4 ust. 2 ustawy o przedsiębiorstwach państwowych z dnia 25 września 1981 r. - Dz.U. Nr 24, poz. 122 ze zm. oraz art. 71 pr. spółdz. - Dz.U. z 1982 r. Nr 30, poz. 210 ze zm.). W konkluzji swoich wywodów Sąd Wojewódzki skłania się do poglądu, że art. 386 k.c. nie może być obecnie traktowany jako źródło obowiązku zawarcia umowy, a wyrażoną w tym przepisie zasadę współdziałania j.g.u. można traktować jedynie jako kryterium oceny prawidłowości zachowania się j.g.u. przy zawieraniu i wykonywaniu umów.Zapatrywania obu Sądów w ocenie Sądu Najwyższego należy uznać za słuszne. Objęty pytaniem prawnym przepis art. 386 k.c. nakłada na jednostki gospodarki uspołecznionej powinności (powinny) "współdziałania przy zawieraniu umów". Przepis ten wskazuje zarazem, jakimi dyrektywami powinny te jednostki kierować się przy zawieraniu umów. Analiza gramatyczna art. 386 k.c. pozwala podkreślić, że chodzi o obowiązki "przy zawieraniu umów", a nie o "obowiązek zawierania umów" czy zawarcia konkretnej umowy. Przepis ten tak w tym względzie zredagowany musi być odczytany jako mający charakter programowo-ekonomiczny. Poza jego istotę wykracza problem cywilnoprawnego obowiązku zawarcia umowy. Inaczej mówiąc, przepis art. 386 k.c. nie jest sformułowany w sposób charakterystyczny dla nadawania podmiotom o określonym charakterze praw, uprawnień, roszczeń, którym miał by odpowiadać obowiązek cywilnoprawny, zadośćuczynienie prawu podmiotowemu, uprawnieniu i roszczeniu.U podstaw zasadniczych rozwiązań prawa zobowiązaniowego leży zasada autonomii woli stron. Autonomia ta może dotyczyć zarówno samej decyzji co do zawarcia czy też niezawarcia umowy z określonym kontrahentem, jak i tego, w jaki sposób ukształtować poszczególne składniki umowy określonego typu. Autonomia woli może być w obu sferach ograniczona tylko z mocy szczególnych przepisów prawa. Przepis art. 386 k.c. nie dotyczy tej materii. Nie daje on w szczególności podstawy do ograniczenia autonomii woli jednostek gospodarki uspołecznionej z tym skutkiem, że o zawarciu umowy i o określonym jej uformowaniu pod względem składników umowy miałaby zamiast stron decydować osoba trzecia, w tym wypadku w szczególności sąd.Trafnie podkreślił to Sąd Rejonowy, że ingerencja sądów mogłaby - stosownie do okoliczności - wchodzić w grę tylko następczo. W zakresie rozważanej wykładni art. 386 k.c. nie mają zastosowania - co należy zastrzec - przepisy art. 397-404 k.c. regulujące obowiązek zawierania umów między jednostkami gospodarki uspołecznionej. W przepisach tych chodzi o swoisty, samoistny reżym prawny odnoszący się do stosunków cywilnoprawnych innego typu.Z tych wszystkich względów należało przedstawione zagadnienie prawne rozstrzygnąć jak w sentencji uchwały.