III CZP 59/87

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN W. Sutkowski. Sędziowie SN: T. Bukowski, T. Miłkowski, W. Patulski, K. Piasecki, J. Suchecki (sprawozdawca), A. Wielgus. SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej, P. Wiśniewskiego, rozpoznał wniosek Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 września 1987 r. o udzielenie odpowiedzi na następujące zagadnienie prawne:"Czy komornik sądowy jako sądowy organ egzekucyjny uprawniony jest na podstawie art. 89 ust. 2 ustawy z dnia 26 lutego 1982 r. prawo bankowe (Dz. U. Nr 7, poz. 56 ze zm.) żądać udzielenia mu przez banki informacji dotyczących wkładów oszczędnościowych dłużnika w sprawach, w których przedmiotem egzekucji jest należność orzeczona w sprawie karnej, alimentacyjnej lub o rentę mającą charakter alimentacyjny albo o podział majątku wspólnego byłych małżonków?"postanowił podjąć następującą uchwałę i nadać jej moc zasady prawnej:Komornik sądowy nie jest uprawniony do żądania na podstawie art. 89 ust. 2 ustawy z dnia 26 lutego 1982 r. - prawo bankowe (Dz. U. Nr 7, poz. 56 ze zm.) udzielenia mu przez banki informacji dotyczących wkładów oszczędnościowych dłużnika w sprawach, w których przedmiotem egzekucji jest należność orzeczona w sprawie karnej, wierzytelność alimentacyjna lub z tytułu renty mającej charakter alimentacyjny albo wierzytelność wynikająca z orzeczenia o podziale majątku wspólnego małżonków. Jednakże w toku egzekucji w wymienionych sprawach odpowiedniej informacji od banku może zażądać sąd.Uzasadnienie faktyczneWystępując z powyższym zagadnieniem prawnym Minister Sprawiedliwości wskazał na różną na terenie kraju praktykę banków w zakresie udzielania komornikom informacji o wkładach oszczędnościowych dłużników w wymienionych w pytaniu sprawach, a stąd na potrzebę jednolitej interpretacji art. 89 ust. 2 prawa bankowego. Przepis ten stanowi, że nie mogą być udzielane informacje dotyczące wkładów oszczędnościowych osób fizycznych, chyba że informacji takich zażąda sąd lub prokurator w związku z toczącą się przeciwko wkładcy sprawą karną (także karną skarbową), sprawą o alimenty (także o rentę w charakterze alimentacyjnym) lub o podział majątku wspólnego małżonków. Artykuł 32 prawa bankowego precyzuje, że banki gromadzą oszczędności pieniężne osób fizycznych w szczególności na rachunkach oszczędnościowych, oszczędnościowo-rozliczeniowych, terminowych, depozytowych oraz na rachunkach prowadzonych w walutach obcych, i określa sumy pieniężne na tych rachunkach jako "wkłady oszczędnościowe". Niewątpliwie wymienione rachunki stanowią formę rachunków bankowych w rozumieniu art. 725 i nast. k.c., co m.in. wynika z normy art. 731 k.c., są one jednak wyodrębnionym rodzajem tych rachunków. Wyodrębnienie rachunków dotyczących wkładów oszczędnościowych ludności ma na celu zapewnienie szczególnej ich ochrony. Przejawem takiej ochrony jest m.in. wymieniona norma art. 731 k.c., a także przepisy o rozszerzonej, w stosunku do "zwykłych" rachunków bankowych, ich tajemnicy. Kwalifikowana tajemnica wkładów oszczędnościowych nie jest w prawie bankowym rzeczą nową. Przewidywało ją prawo bankowe z 1960 r. (Dz. U. Nr 20, poz. 121 ze zm. - art. 4 i 40) i prawo bankowe z 1975 r. (Dz. U. Nr 20, poz. 108 - art. 6). Regulacje obu wymienionych aktów prawnych, jak również obowiązującego prawa bankowego są tu podobne, chociaż stopniowemu rozszerzeniu uległ krąg spraw, w których banki zwolnione były od obowiązku przestrzegania tajemnicy - początkowo dodano tu sprawy alimentacyjne, a następnie także sprawy o podział majątku wspólnego. Z tych względów zachowało aktualność orzecznictwo w części dotyczącej wykładni przepisów w zakresie tajemnicy bankowej wkładów oszczędnościowych. Wymienić tu należy uchwałę pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 28 lutego 1972 r. III CZP 96/71 (OSNCP 1972, z. 12, poz. 211), która w uzasadnieniu wyraźnie rozróżnia tajemnicę bankową ogólną (art. 4 prawa bankowego z 1960 r., którego odpowiednikiem jest art. 89 ust. 1 aktualnego prawa bankowego), i tajemnicę szczególną (art. 40 prawa z 1960 r. - obecny odpowiednik art. 89 ust. 2). Komornik sądowy może na podstawie art. 761 § 1 k.p.c. domagać się od banku informacji o rachunkach bankowych nie dotyczących wkładów oszczędnościowych. Przepis ten bowiem stawia komornika w sytuacji organu uprawnionego w rozumieniu art. 89 ust. 1 prawa bankowego. Nie można jednak z powyższej normy o charakterze ogólnym wywodzić możliwości wzruszenia tajemnicy kwalifikowanej z art. 89 ust. 2 prawa bankowego. Nie można również wywodzić takiej możliwości ze statusu komornika jako zasadniczego organu egzekucji sądowej. Komornik jest pracownikiem państwowym, powołanym do pełnienia czynności egzekucyjnych i innych wskazanych w ustawach (§ 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 31 grudnia 1960 r. o komornikach - Dz. U. Nr 13, poz. 66 ze zm.). Jest on zasadniczym organem egzekucyjnym egzekucji sądowej, gdyż wykonuje wszystkie czynności egzekucyjne, z wyjątkiem zastrzeżonych dla sądów (art. 758 i 759 § 1 k.p.c.). Jest organem samodzielnym, podległym nadzorowi judykacyjnemu sądu rejonowego i służbowemu prezesa sądu rejonowego. W ramach uprawnień komornika mieści się szereg czynności decyzyjnych, zbliżonych do czynności judykacyjnych sądu takich jak wydawanie postanowień o ukaraniu grzywną, o kosztach postępowania egzekucyjnego, o zawieszeniu czy umorzeniu tego postępowania itp. odróżniających od czynności wykonywanych faktycznie (manualnych), jak przeszukanie pomieszczeń, odbiór rzeczy i inne.Prowadzone przez niego sprawy egzekucyjne mają na celu zaspokojenie roszczeń uwzględnionych w postępowaniu rozpoznawczym i w tym znaczeniu można o nich mówić jako o kontynuacji postępowania zmierzającego do pełnej realizacji tych roszczeń. Dlatego też - jeżeli art. 89 ust. 2 prawa bankowego mówi o toczącej się przeciwko wkładcy sprawie (karnej, alimentacyjnej czy o podział majątku wspólnego) - właściwa wykładnia tego przepisu nie powinna ograniczać się do postępowania rozpoznawczego w wymienionych sprawach, lecz należy rozumieć, że chodzi tu o całokształt postępowania zmierzającego do realizacji prawa, a więc także i o postępowanie wykonawcze. Nie sposób jednak przyjąć, by przewidziane w art. 89 ust. 2 uprawnienia sądu czy prokuratora rozciągnąć także na komornika sądowego. Mimo bowiem pewnych podobieństw niektórych jego czynności, do czynności sądu i tego że jest on organem sądowym - nie można go w żadnym aspekcie z sądem zrównywać. Będąc organem wyspecjalizowanym i powołanym wyłącznie do wykonywania określonych i tylko egzekucyjnych (lub zbliżonych do egzekucyjnych) funkcji, komornik nie jest w żadnym wypadku powołany do działania w zastępstwie sądu, tak np. jak powołany jest do zastępstwa notariusza w postępowaniu spadkowym w wypadkach zlecenia mu przez biuro notarialne wykonania postanowienia o zabezpieczaniu spadku lub o spisie inwentarza (§ 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 1 października 1966 r. o postępowaniu przy zabezpieczeniu spadku i przy sporządzaniu spisu inwentarza - Dz. U. Nr 43, poz. 258). Ważniejsze zresztą i bardziej skomplikowane czynności także w postępowaniu egzekucyjnym powierzone są sądowi, co jest uzasadnione względami gwarancji ochrony praw stron tego postępowania i kwalifikacjami prawniczymi sędziów, których to kwalifikacji nie wymaga się od komorników.Zasadą działania wszystkich organów państwowych, w tym i sądowych jest, że jeżeli określone ustawowe uprawnienia przysługują organowi czy funkcjonariuszowi określonego w hierarchii rzędu, to wykonanie tych uprawnień przez organ czy funkcjonariusza innego, zwłaszcza niższego rzędu jest niedopuszczalne, chyba że ustawa wyraźnie upoważnia organ (funkcjonariusza) stopnia wyższego do zastępczego przekazania danych uprawnień organowi (funkcjonariuszowi) stopnia niższego, tak np. jak wspomniane przekazanie komornikowi niektórych funkcji notariusza.Jeżeli więc art. 89 ust. 2 prawa bankowego upoważnia do żądania określonych tam informacji tylko sąd (lub prokuratora) przy jednoczesnym braku zapisu upoważniającego sąd do zastępczego przekazania tego uprawnienia swemu wyspecjalizowanemu organowi niższemu - zasady wykładni zarówno gramatycznej, jak i systemowej stoją na przeszkodzie uznaniu, że komornik może w ramach tego przepisu wykonywać działania należące do sądu.Również z innych względów brak jest wskazań do takiego uznania. Chodzi tu przede wszystkim o gwarancję ochrony tajemnicy bankowej. Tajemnica bankowa jest instytucją ustanowioną w przepisach prawa bankowego regulujących organizację i działalność bankowości, dlatego w zakresie organizacji bankowości ma charakter ustrojowy (z uzasadnienia powołanej uchwały Sądu Najwyższego). Jak wyjaśnił też Sąd Najwyższy w przytoczonej uchwale, względy ochrony tajemnicy bankowej przeważają nad innymi ważnymi względami społecznymi, jak wykrycie prawdy obiektywnej czy należyta ochrona interesów stron w postępowaniu cywilnym.W Polsce silne rygory tajemnicy bankowej dotyczą wkładów oszczędnościowych. Chodzi tu o stworzenie maksymalnych środków zachęty ludności do przechowywania swych środków pieniężnych w bankach, w tym także środków w walutach obcych, gdyż względy ekonomiczne za taką koncentracją tych środków przemawiające są oczywiste i nie wymagają tu bliższego uzasadnienia. Zachętą taką jest gwarancja pełnego i najszerzej rozumianego bezpieczeństwa złożonych wkładów, co oznacza bezpieczeństwo nie tylko w znaczeniu ochrony przed kradzieżą, zagubieniem itp., ale również o pewność nieograniczonej możliwości ich wycofania i tego, że ich posiadanie nie będzie mogło zostać wykorzystane przez inne osoby dla celów choćby zgodnych z prawem, ale sprzecznych z interesem wkładcy. Chodzi o ochronę przed ujawnieniem sytuacji materialnej wkładcy wobec osób czy instytucji mogących z ujawnienia tego wyciągać niekorzystne dlań konsekwencje. Z powyższego wynika, że normy statuujące tajemnicę bankową, zwłaszcza tajemnicę kwalifikowaną wkładów oszczędnościowych, nie powinny być w ramach wykładni celowościowej interpretowane w sposób pozwalający na rozluźnienie jej rygorów, w tym także na rozszerzenie kręgu organów uprawnionych do żądania informacji objętych tajemnicą. Wyjaśnienia wymaga też kwestia wykładni art. 1075 i nast. k.p.c. jako, że niekiedy upatruje się w tym przepisie normę zezwalającą komornikom żądania informacji o wkładach oszczędnościowych i zwalniającą banki od zachowania ich tajemnicy. Artykuł 1075 i nast. k.p.c. regulują jedynie sposób działania komornika w wypadkach braku książeczki oszczędnościowej lub innego dokumentu, z którego posiadaniem związana jest wierzytelność na rachunku bankowym, gdy nie jest możliwa egzekucja w trybie art. 901 k.p.c. Przed wszczęciem postępowania z art. 1075 k.p.c. komornik powinien dysponować konkretnymi danymi dotyczącymi brakującej książeczki (patrz § 165 i 166 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 9 marca 1968 r. w sprawie czynności komorników - Dz. U. Nr 10, poz. 52 ze zm.). Dane takie komornik otrzymać może od wierzyciela lub od sądu uprawnionego do ich uzyskania w trybie art. 89 ust. 2 prawa bankowego, nie może jednak sam zwracać się o nie do banku. Taka wykładnia zawarta jest w uzasadnieniu powołanej uchwały pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 28 lutego 1972 r. z podkreśleniem obowiązywania także w omawianej sytuacji tajemnicy bankowej.Jak już wspomniano, pojęcie toczącej się przeciwko wkładcy sprawy z kręgu wymienionych w art. 89 ust. 2 prawa bankowego rozumieć należy tak, że chodzi tu o całość sprawy, łącznie z jej studium wykonawczym. Stosownie do normy art. 759 § 2 k.p.c. sąd uprawniony jest do wydawania z urzędu komornikowi zarządzeń zmierzających do zapewnienia należytego wykonania egzekucji oraz do usuwania spostrzeżonych uchybień. Przepis powyższy upoważnia sąd - jako organ nadzoru - do szerokiej ingerencji w postępowanie egzekucyjne prowadzone przez komornika. Jeżeli przedmiotem tego postępowania jest należność orzeczona w sprawie karnej, wierzytelność alimentacyjna lub wynikająca z orzeczenia o podziale majątku wspólnego, a okoliczności sprawy wskazują na celowość zażądania informacji o wkładzie oszczędnościowym dłużnika - nie ma przeszkód, by informacji takiej zażądał sąd nadzorujący komornika, przekazując mu ją następnie z poleceniem odpowiedniego wykorzystania. Nie ma też przeszkód, by komornik przewidując możliwość skutecznej egzekucji z wkładu oszczędnościowego dłużnika i będąc ograniczony w działaniach poszukiwawczych jego majątku (art. 761 § 1, art. 1073 § 1 i art. 1086 § 1 k.p.c.) omawianymi zasadami tajemnicy bankowej - przedstawił sprawę sądowi z wnioskiem o pomoc w tych działaniach poprzez wykorzystanie uprawnień z art. 89 ust. 2 prawa bankowego.W tym stanie rzeczy na przedstawione zagadnienie prawne należało odpowiedzieć jak w sentencji uchwały.