III CZP 76/77

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN K. Piasecki (sprawozdawca). Sędziowie SN: J. Szachułowicz, Z. Wasilkowska.SentencjaSąd Najwyższy, w sprawie z wniosku Karen D. o stwierdzenie nabycia spadku po Franku C., po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Łodzi postanowieniem z dnia 11 sierpnia 1977 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c."Czy istnieje jurysdykcja sądu polskiego w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku w sytuacji, gdy w skład spadku po zmarłym w Polsce cudzoziemcu wchodzą znajdujące się w Polsce ruchomości, a spadkobierca będący również cudzoziemcem nie może uzyskać stwierdzenia swoich praw do spadku przez sąd ojczysty spadkodawcy?"udzielił następującej odpowiedzi:Jeżeli w skład spadku wchodzą znajdujące się w Polsce ruchomości, a spadkobierca nie może uzyskać stwierdzenia swoich praw do spadku przez sąd ojczysty spadkodawcy, w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku istnieje w tym zakresie jurysdykcja sądu polskiego - niezależnie od tego, czy spadkobierca jest obywatelem polskim, czy cudzoziemcem. Uzasadnienie faktycznePrzedstawione do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu w trybie art. 391 k.p.c. zagadnienie prawne nasunęło się na tle następującego stanu faktycznego. Spadkodawca, obywatel Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej, zamieszkały w Polsce, zmarł w Polsce w dniu 12.V.1974 r. W dniu 12.IV.1973 r. sporządził testament przed notariuszem Państwowego Biura Notarialnego w Ł., ustanawiając jedynym spadkobiercą swoją wnuczkę obywatelkę Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. Spadkodawca pozostawił na terenie Polski wyłącznie środki pieniężne ulokowane na kontach w Powszechnej Kasie Oszczędności i Banku Polska Kasa Opieki. Wniosek o stwierdzenie nabycia spadku złożyła spadkobierczyni, twierdząc, że sądy stanu N.J., gdzie zamieszkiwał spadkodawca przed osiedleniem się w Polsce, odmawiają prowadzenia spraw spadkowych po swych obywatelach, jeśli ich jurysdykcja nie jest uzasadniona domicylem spadkodawcy.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:W uchwale III CZP 78/75 z dnia 31.V.1975 r. Sąd Najwyższy wyjaśnił, że jeżeli w skład spadku po cudzoziemcu wchodzą znajdujące się w Polsce ruchomości, a spadkobierca nie może uzyskać stwierdzenia swoich praw do spadku przez sąd ojczysty spadkodawcy, w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku istnieje w tym zakresie jurysdykcja sądu polskiego. W uzasadnieniu tej uchwały Sąd Najwyższy zaznaczył, że z przepisu art. 1108 § 1 k.p.c. wynika, że sądom polskim nie przysługuje jurysdykcja w sprawach o stwierdzenie nabycia spadku po cudzoziemcach. Jednakże sądy amerykańskie (w danym wypadku chodziło o stan N.J.) w zakresie swojej jurysdykcji stosują łącznik domicylu lub miejsca położenia nieruchomości i odmawiają prowadzenia spraw spadkowych po swoich obywatelach, jeśli ich jurysdykcja nie była uzasadniona ani domicylem spadkodawcy, ani miejscem położenia nieruchomości wchodzącej w skład spadku. Tego rodzaju "kolizję przepisów jurysdykcyjnych", prowadzącą do odmowy udzielenia obywatelowi polskiemu ochrony prawnej, należy wyeliminować poprzez odstąpienie - mając na względzie art. 4 k.c. - od zasady ustanowionej w art. 1108 § 1 k.p.c. i uznać, że w takim wypadku istnieje jurysdykcja sądu polskiego.Wątpliwości, jakie nasunęły się Sądowi Wojewódzkiemu w sprawie niniejszej, wynikają przede wszystkim z faktu, że w uzasadnieniu wspomnianej uchwały jest mowa w "odmowie udzielenia obywatelowi polskiemu ochrony prawnej", podczas gdy w samej sentencji uchwały ogólnie mówi się o "spadkobiercy" bez czynienia żadnych rozróżnień między obywatelami polskimi a cudzoziemcami.Zgodnie z przyjętą praktyką interpretacji uchwał Sądu Najwyższego należy przyjąć, że, oczywiście, decydujące znaczenie ma treść samej sentencji uchwały, w niej bowiem następuje rozstrzygnięcie zagadnienia prawnego. Nie oznacza to jednak, że uzasadnienie uchwały nie ma żadnego znaczenia. Przeciwnie, uzasadnienie - w każdym wypadku obligatoryjne - stanowi integralną część składową uchwały i powinno być brane pod uwagę przy odczytywaniu treści samej sentencji uchwały.W powołanej wyżej uchwale, w jej uzasadnieniu, skład trzech sędziów Sądu Najwyższego zajął się przede wszystkim kwestią sytuacji prawnej obywatela polskiego, gdyż w danej sprawie chodziło o obywatela polskiego. Ten jednak stan rzeczy nie może sam przez się stanowić podstawy do wniosku, że odmiennie należałoby z zasady potraktować spadkobiercę będącego cudzoziemcem. Okoliczność, że również spadkobierca będący cudzoziemcem może znaleźć się w obliczu pozbawienia go ochrony prawnej i za granicą, i w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, nie może być obojętna w świetle zasady charakterystycznej m.in. dla polskiego porządku prawnego, według której nie można traktować spadkobiercy-cudzoziemca gorzej od spadkobiercy będącego obywatelem polskim. Takie też stanowisko przeważa w teorii międzynarodowego procesu cywilnego (por. J. Jodłowski: Jurysdykcja sądów polskich w sprawach spadkowych po cudzoziemcach zamieszkałych w Polsce, "Państwo i Prawo" 1976, nr 6, s. 61).Przyjęcie także w podobnej sytuacji jurysdykcji krajowej sądów polskich ze względu na pewien swoisty stan wyższej konieczności (tzw. jurysdykcji krajowej koniecznej) w zakresie ochrony prawnej nie mogłoby jednak wchodzić w grę, gdyby udzielenie ochrony cudzoziemcowi w konkretnym wypadku było sprzeczne z podstawowymi zasadami porządku prawnego Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.Należy wreszcie zaznaczyć, że konsekwencją przyjęcia jurysdykcji krajowej koniecznej jest stosowanie w sprawie polskich przepisów procesowych - według ogólnych zasad przyjmowanych w tym zakresie.Z tych wszystkich względów na przedstawione zagadnienie prawne należało udzielić odpowiedzi sformułowanej na wstępie.