III CZP 83/67

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Ignatowicz. Sędziowie: H. Dąbrowski (sprawozdawca), E. Mielcarek.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Zakładów Naprawczych Mechanizacji Rolnictwa w S. o wpis prawa własności nieruchomości, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Poznaniu postanowieniem z dnia 30 września 1967 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy w świetle art. 1 rozporządzenia Prez. RP z dnia 24.X.1934 r. o własności lokali (Dz. U. Nr 94, poz. 819 - z późniejszymi zmianami) dopuszczalne jest ustanowienie odrębnej własności na rzecz Państwa dwóch pokoi w lokalu mieszkalnym o czterech pokojach, kuchni i łazience, dla którego założono oddzielną księgę wieczystą w związku z ustanowieniem odrębnej własności tego lokalu, na podstawie art. 2 ustawy z dnia 25 lutego 1958 r. o uregulowaniu stanu prawnego mienia pozostającego pod zarządem państwowym (Dz. U. Nr 11, poz. 37) i - w razie udzielenia odpowiedzi twierdzącej - jak wydzielenie to powinno się przedstawiać pod względem wieczysto-księgowym?"uchwalił:Wpis do księgi wieczystej o odrębnej własności lokalu, ustanowionej orzeczeniem ministra wydanym na podstawie przepisów ustawy z dnia 25 lutego 1958 r. o uregulowaniu stanu prawnego mienia pozostającego pod zarządem państwowym (Dz. U. Nr 11, poz. 37), następuje przy odpowiednim zastosowaniu przepisów o sposobie ujawnienia w księdze wieczystej odrębnej własności lokalu ustanowionej w drodze ustawy. Uzasadnienie faktyczneZrozumienie istoty przedstawionego przez Sąd Wojewódzki zagadnienia prawnego i udzielonej na nie odpowiedzi - ze względu na wyjątkowy stan sprawy, który zagadnienie to wyłonił - wymaga przytoczenia tej części uzasadnienia postanowienia Sądu Wojewódzkiego, w której Sąd ten stan sprawy prawidłowo przedstawił:Uczestnicy postępowania R. byli właścicielami nieruchomości w S. kw. 1117, na której prowadzili warsztat kotlarski. Nad tym przedsiębiorstwem ustanowiono w 1951 r. przymusowy zarząd państwowy. Na wymienionej nieruchomości znajduje się dom mieszkalny, zamieszkały przez cały czas przez uczestników postępowania R. W protokole zdawczo-odbiorczym z dnia 8.III.1951 r. (przy ustanowieniu zarządu przymusowego) stwierdzono, że w zarząd przejęty został również budynek mieszkalny. Stosownie do art. 2 ustawy z dnia 25 lutego 1958 r. o uregulowaniu stanu prawnego mienia pozostającego pod zarządem państwowym (Dz. U. Nr 11, poz. 37) przedsiębiorstwo, zgodnie z wymienionym wyżej protokołem zdawczo-odbiorczym z 1951 r., stało się z mocy prawa własnością Państwa (orzeczenie Ministra Rolnictwa z dnia 30.VI.1958 r.).Na podstawie postanowienia Sądu Powiatowego w Szamotułach z dnia 17.X.1959 r. zapisano jako właścicieli całej nieruchomości kw. nr 1117: małżonków Stefana i Annę R., żyjących w ogólnej wspólności majątkowej - jako współwłaścicieli do połowy oraz ich syna Janusza R. i jego żonę Krystynę - jako współwłaścicieli do połowy. Poza tym na podstawie tego postanowienia wpisano ustanowienie odrębnej własności lokali, a mianowicie lokalu nr 1 (4 pokoje, kuchnia i łazienka) na rzecz Stefana i Anny małż. R. pod kw. nr 3096 oraz lokalu nr 2 (4 pokoje, kuchnia i łazienka) na rzecz Janusza i Krystyny R. pod kw. nr 3097.Postanowieniem Sądu Powiatowego w Szamotułach z dnia 18.XII.1964 r. Dz. kw. nr 1632/60 zarządzono wykreślenie tymczasowego wpisu prawa własności w księdze wieczystej kw. nr 1117 i wpis Skarbu Państwa - Zakładów Naprawczych Mechanizacji Rolnictwa, Przedsiębiorstwa Państwowego w S.Na postanowienie to wnieśli rewizję uczestnicy postępowania Stefan R. i Janusz R. z wnioskiem o uchylenie tego postanowienia podnosząc, że dom mieszkalny (z wyjątkiem 2 pokoi) nie był objęty zarządem przymusowym.W postępowaniu rewizyjnym Ministerstwo Rolnictwa pismem z dnia 19.V.1967 r. wyjaśniło, że nie został przejęty na własność Państwa dom mieszkalny, który w czasie trwania zarządu państwowego wyłączono spod tego zarządu z wyjątkiem dwóch pokoi.W piśmie tym Ministerstwo wyjaśnia m.in., że "orzeczenie Ministra Rolnictwa z dnia 30 czerwca 1958 r. odnosi się tylko i wyłącznie do tych składników majątkowych, które były we władaniu Państwa w dniu wejścia w życie ustawy z dnia 25 lutego 1958 r. o uregulowaniu stanu prawnego mienia pozostającego pod zarządem państwowym (Dz. U. Nr 11, poz. 37".Uzasadnienie prawneRozpoznając zagadnienie prawne przedstawione przez Sąd Wojewódzki, a sprecyzowane bliżej w swym właściwym przedmiocie wyżej przytoczonym stanem sprawy, Sąd Najwyższy zważył, co następuje.Przepis art. 2 powołanej ustawy z dnia 25 lutego 1958 r. przewiduje przejście majątku przedsiębiorstw, które pozostawały pod zarządem państwowym na własność Państwa z mocy prawa z dniem wejścia w życie tej ustawy, tj. z dniem 8 marca 1958 r. W myśl art. 9 ust. 2 ustawy, orzeczenie właściwego ministra jest podstawą do ujawnienia w księdze wieczystej tego przejścia prawa własności, w tym m.in. praw rzeczowych, które stanowiły składnik majątkowy tego przedsiębiorstwa. Chodzi tu o orzeczenie stwierdzające przejście własności, a więc o orzeczenie o charakterze deklaratywnym. Niemniej jednak - jak to już wyjaśnił Sąd Najwyższy w innych wypadkach załatwiających częściowo podobne zagadnienia, a w szczególności w orzeczeniu z dnia 30 września 1953 r. II C 675/53 (OSN 1954, poz. 51) - sądy nie są uprawnione do kwestionowania tego rodzaju orzeczeń organów administracyjnych, wydanych w granicach ich kompetencji.W danym wypadku w związku z przejściem własności przedsiębiorstwa na rzecz Państwa i wyjaśnieniem w wiążącym orzeczeniu właściwego ministra, że obejmuje ono m.in. dwa pokoje 4-pokojowego mieszkania (w domu, w którym ustanowiono odrębną własność lokali), Sądowi Wojewódzkiemu nasunęło się zagadnienie prawne dotyczące dopuszczalności ustanowienia dalszej odrębnej własności (tych dwóch pokoi) na rzecz Państwa a w razie udzielenia odpowiedzi twierdzącej - następne zagadnienie dotyczące sposobu ujawnienia wydzielenia pod względem wieczysto-księgowym.Pierwsza wątpliwość, jaka się nasunęła Sądowi Wojewódzkiemu, została ujęta w sposób nie całkiem ścisły i dlatego też odpowiedź nie mogła być w tym zakresie dostosowana dokładnie do treści pytania, lecz musiała być udzielona implicite w tekście odpowiedzi. Nie wchodzi bowiem w grę ustanowienie dopiero obecnie odrębnej własności lokali, gdyż przejście z mocy prawa na rzecz Państwa lokali sprecyzowanych w orzeczeniu właściwego ministra w mieszkaniu i domu, nie stanowiących poza tym własności Państwa, już w tym zakresie stworzyło stan prawny, który w braku jakichkolwiek przepisów szczegółowych należy ocenić odpowiednio według przepisów dotyczących odrębnej własności lokali, przy czym z mocy zasad przytoczonych poprzednio sąd nie jest uprawniony do kwestionowania orzeczenia organu administracyjnego.Z przyczyn powyższych w pierwszej części odpowiedzi mówi się o odrębnej własności lokalu już ustanowionej, co oczywiście czyni bezprzedmiotowym pytanie prawne, czy takie ustanowienie jest dopuszczalne.Należy zauważyć, że Państwo uzyskało w stosunku do omawianych dwóch pokoi prawo rzeczowe (własności), które pozostaje w mocy także po wejściu w życie kodeksu cywilnego (art. XXXVII przep. wprow. k.c.).Z uzasadnienia postanowienia Sądu Wojewódzkiego wynika zresztą taki sam pogląd, że odrębna własność lokali już powstała. Sąd Wojewódzki ma natomiast wątpliwości głównie z tego powodu, że w związku z postanowieniem w tych warunkach odrębnej własności lokali zachodzi konieczność uregulowania stosunków współwłaścicieli w materii wymienionej w art. 2 ust. (2) pkt 3 i 4 rozporządzenia Prez. RP z dnia 24 października 1934 r. o własności lokali (Dz. U. Nr 94, poz. 819), co normalnie następuje w akcie notarialnym, w którym ustanowiono odrębną własność lokali.Słusznie Sąd Wojewódzki ma na uwadze to właśnie rozporządzenie, mimo że zostało ono uchylone w art. V pkt 1 przep. wprow. kodeks cywilny. Przejście bowiem prawa własności na rzecz Państwa nastąpiło przed dniem 1 stycznia 1965 r. i jego ocena musi podlegać przepisom dotychczasowym.Ponieważ jednak brak przepisów szczególnych co do sposobu ujawnienia w księdze wieczystej prawa odrębnej własności lokali powstałej - jak w sprawie niniejszej - nie w drodze umowy, przeto w drodze analogii należy wypełnić tę lukę odpowiednio stosowanymi przepisami, które regulują właśnie takie ujawnienie w wypadku odrębnej własności powstałej z mocy umowy. Należy więc stosować odpowiednio postanowienia rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 10 stycznia 1948 r. o sposobie ujawnienia w księdze wieczystej prawa odrębnej własności lokali i innych praw rzeczowych na tych lokalach (Dz. U. Nr 3, poz. 22).Ujawnienie to wyłania jednak zagadnienie, które istnieje zresztą poza problematyką wieczysto-księgową.Jak wynika z rozważań poprzednich, Państwo uzyskało własność dwóch pokoi, do której to własności należy odpowiednio stosować przepisy o odrębnej własności lokali.Specyfika tego rodzaju odrębnej własności polega m.in. na tym, że wiąże się ona w sposób konieczny ze współwłasnością samej nieruchomości w częściach ułamkowych. Tak przedstawia się sprawa na tle rozporządzenia z dnia 24 października 1934 r., pod rządem którego w danym wypadku powstała odrębna własność lokali, jak i na tle art. 136 k.c.Otóż szczególny problem powstaje w takiej wyjątkowej sytuacji, jaka miała miejsce w sprawie, w której wyłoniło się rozpoznawane zagadnienie. Orzeczenie deklaratywne właściwego ministra w związku z przepisem ustawy z dnia 25 lutego 1958 r. przesądza tylko - w sposób wiążący dla sądu - samo przejście własności danego przedmiotu majątkowego na rzecz Państwa. Natomiast żaden przepis ustawy ani deklaratywne tylko orzeczenie administracyjne nie stwarzają i nie mogą stworzyć w danej sytuacji żadnych postanowień dla stosunku prawnego między Państwem, jako nabywcą lokalu na prawach odrębnej własności, a właścicielami (współwłaścicielami) nieruchomości. Organ administracyjny nie byłby nawet właściwy do wydawania jakichkolwiek rozstrzygnięć w tym zakresie, ale mimo to ten stosunek prawny z przyczyn wskazanych musi być uregulowany tak w celu ujawnienia w księdze wieczystej, jak zresztą poza tym. Uregulowanie to może nastąpić w drodze umowy Państwa ze współwłaścicielami, zawartej w formie aktu notarialnego a obejmującej - z pominięciem samego ustanowienia odrębnej własności lokali (w danym wypadku już bezprzedmiotowego) - to wszystko, co poza tym akt taki powinien zawierać przy umownym tworzeniu odrębnej własności lokali, a więc w szczególności udziały kontrahentów we współwłasności nieruchomości. Jeżeli do zawarcia dobrowolnego takiej umowy nie dojdzie, to sprawę mógłby uregulować tylko sąd w wyroku, wydanym w postanowieniu procesowym, wszczętym na podstawie powództwa jednej ze stron zainteresowanych lub prokuratora. W razie potrzeby istniałyby niewątpliwie podstawy do wystąpienia z takim powództwem ze strony prokuratora, skoro wyjaśnienia stanu prawnego w omawianych sytuacjach wymaga ochrona praworządności, własności społecznej oraz praw obywateli.Jak już wyżej podkreślono, w braku umowy notarialnej sprawa mogłaby być uregulowana tylko w postępowaniu procesowym, z natury zaś rzeczy nie wchodzi w grę rozstrzygnięcie tych spornych zagadnień w nieprocesowym postępowaniu wieczysto-księgowym. Z tego względu Sąd Najwyższy też nie jest powołany w sprawie niniejszej do zajęcia stanowiska co do zagadnień, jakie nasuwałyby się przy uregulowaniu w procesie takich sytuacji jak ta, na tle której wyłoniło się rozpoznawane zagadnienie prawne.Poruszenie powyższej problematyki było jednak konieczne dlatego, że wiąże się z nią właściwy przedmiot rozpoznawanego zagadnienia, a mianowicie ujawnienie przejścia własności, do którego - jak to już wyjaśniono - stosuje się odpowiednio postanowienia rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 10 stycznia 1948 r. Otóż rozporządzenie to przewiduje ujawnienie wszystkich danych, które w sytuacjach w nim unormowanych muszą być równocześnie wpisane w księdze wieczystej, a w szczególności ujawnienie "stosunkowego udziału właściciela lokalu we współwłasności nieruchomości, z której lokal został wydzielony". Kolidowałoby w sposób jaskrawy z przepisami tego rozporządzenia oraz z celem i istotą postępowania wieczysto-księgowego wypełnienie tylko niektórych działów czy łamów z opuszczeniem wypełnienia innych danych, z tym zastrzeżeniem, że ewentualnie będą one wpisane kiedyś później, jeżeli powstanie podstawa potrzebna dla takich dalszych wpisów. Takie stanowisko byłoby błędne i szkodliwe, gdyż czyniłoby księgę wieczystą nieścisłą, nie przedstawiającą należycie właściwego stanu prawnego, przy czym częściowo przynajmniej niezrozumiałą lub wprowadzającą w błąd.Toteż przyjąć trzeba, że w myśl art. 44 i 46 pr. o ks. wiecz. należy wyznaczyć wnioskodawcy odpowiedni termin do dostarczenia dalszych danych, o których już była mowa, a które mogą być uzyskiwane bądź przez zawarcie umowy notarialnej, bądź też przez uzyskanie odpowiedniego prawomocnego wyroku, którego postanowienia mogłyby zastąpić oświadczenie woli (art. 64 k.c.).Należy jeszcze wyjaśnić, że stanowisko powyższe nie stoi w sprzeczności z art. 9 ust. 2 ustawy z dnia 25 lutego 1958 r., w myśl którego orzeczenie właściwego ministra jest podstawą do ujawnienia przejścia własności w księgach wieczystych. Przepisu tego nie można rozumieć w ten sposób, że w każdym bez wyjątku wypadku orzeczenie takie jest podstawą jedyną i wystarczającą do dokonania wpisu - bez względu na ewentualne spełnienie wymagań wynikających z zasad i przepisów postępowania wieczysto-księgowego.W szczególności, jak to już słusznie podkreślił Sąd Wojewódzki w swym postanowieniu, utworzenie nowej księgi wieczystej w związku z odrębną własnością lokali będzie wymagało przedstawienia niezbędnej dokumentacji stosownie do § 29 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 29 listopada 1946 r. o prowadzeniu dotychczasowych ksiąg hipotecznych - w brzmieniu rozporządzenia z dnia 29 marca 1961 r. (Dz. U. Nr 26, poz. 126). Bez takiej dokumentacji ujawnienie odrębnej własności byłoby niemożliwe. Taka sama zasada zaś musi odpowiednio obowiązywać w stosunku do innych potrzebnych danych, o których poprzednio była mowa, a które muszą być uzyskane przed dokonaniem ujawnienia.Z przytoczonych zasad na przedstawione pytanie prawne należało udzielić odpowiedzi sformułowanej na wstępie.