III CZP 86/71

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Majorowicz (sprawozdawca). Sędziowie: B. Łubkowski, J. Ignatowicz.SentencjaSąd Najwyższy, w sprawie z wniosku Eleonory G. z udziałem Stanisławy B. i Józefy B. o dział spadku, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Łodzi postanowieniem z dnia 18 listopada 1971 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy podlega zawieszeniu z mocy art. 14 ust. 1 ustawy z dnia 26.X.1971 r. (Dz. U. Nr 27, poz. 250) postępowanie w sprawie o dział spadku otwartego pod rządem kodeksu cywilnego, gdy wchodzące w skład tego spadku gospodarstwo rolne zawiera obszar poniżej podstawowej normy, lecz zostało faktycznie (nieformalnie) podzielone między spadkobierców, którzy są samoistnymi posiadaczami wydzielonych jego części przez okres lat pięciu, wymagany do nabycia własności z mocy prawa (art. 1 powołanej ustawy)"?,postanowił udzielić następującej odpowiedzi:Postępowanie o dział spadku podlega zawieszeniu na zasadzie art. 14 ust. 1 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250) także wtedy, gdy wchodzące w skład spadku gospodarstwo rolne ma obszar poniżej podstawowej normy, lecz zostało faktycznie podzielone między spadkobiercami. Uzasadnienie faktycznePrzedstawione Sądowi Najwyższemu w trybie art. 391 k.p.c. budzące wątpliwość zagadnienie prawne powstało na tle następującego stanu faktycznego:Przedmiotem postępowania w sprawie jest dział spadku pozostałego po zmarłej dnia 5 stycznia 1966 r. Katarzynie U. oraz po zmarłym dnia 26 marca 1967 r. Filipie U., obejmującego gospodarstwo rolne o obszarze 3 ha 89 a 60 m2.Z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika bezspornie, że gospodarstwo spadkowe jeszcze za życia spadkodawców, tj. w roku 1965, zostało faktycznie (nieformalnie) podzielone po połowie, a wydzielone części tego gospodarstwa do chwili obecnej użytkują: wnioskodawczyni oraz uczestniczka postępowania Stanisława B. (zaświadczenie Prez. GRN w G. i wyjaśnienia zainteresowanych).Zaskarżonym postanowieniem Sąd Powiatowy w Piotrkowie Trybunalskim dokonał działu spadku i całe gospodarstwo rolne przyznał na wyłączną własność wnioskodawczyni Eleonorze G.Tytułem udziału spadkowego uczestniczki postępowania Stanisławy B. Sąd Powiatowy zasądził na jej rzecz od Eleonory G. stosowną spłatę.W uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia Sąd Powiatowy stwierdził, że podział spadkowego gospodarstwa rolnego byłby sprzeczny z interesem społeczno-gospodarczym oraz z przepisem art. 1070 k.c.Postanowienie powyższe zaskarżyła w drodze rewizji uczestniczka postępowania Stanisława B.Rewidująca domaga się przyznania całego gospodarstwa na jej wyłączną własność.Na rozprawie rewizyjnej pełnomocnik uczestniczki postępowania domagał się zawieszenia postępowania w sprawie na zasadzie art. 14 ust. 1 ustawy z dnia 26.X.1971 r. (Dz. U. Nr 27, poz. 250).Uzasadnienie prawnePrzechodząc do rozpoznania przedstawionego zagadnienia prawnego, Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Stosownie do art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 26.X.1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250) nieruchomości wchodzące w skład gospodarstw rolnych i znajdujące się w dniu wejścia w życie ustawy, tj. w dniu 4.XI.1971 r., w samoistnym posiadaniu rolników stają się z mocy samego prawa własnością tych rolników, jeśli oni sami lub ich poprzednicy prawni objęli te nieruchomości m.in. na podstawie nieformalnej umowy o dział spadku. Chodzi więc tutaj o sytuacje, gdy spadkobiercy na podstawie zgodnego oświadczenia woli wyrażonego bądź to ustnie, bądź też pisemnie, jednak nie w formie aktu notarialnego, dokonali faktycznego podziału gospodarstwa spadkowego i w dniu wejścia w życie ustawy byli samoistnymi posiadaczami w rozumieniu art. 336 k.c. wydzielonych części gospodarstwa. Dyspozycją art. 1 ust. 1 ustawy objęte są również takie sytuacje, w których niektórzy tylko ze spadkobierców objęli w posiadanie wydzielone części gospodarstwa za milczącą lub dorozumianą zgodą pozostałych spadkobierców.Celem ustawy jest uregulowanie tytułów własności ziemi na rzecz rolników - samoistnych posiadaczy, a także w określonych w art. 2 warunkach na rzecz posiadaczy zależnych. Realizuje ona ważny i od dawna wysuwany postulat uporządkowania tytułów własności nieruchomości rolnych, co ma znaczenie nie tylko ze względu na zachowanie porządku prawnego, lecz także z punktu widzenia społeczno-gospodarczego. Z tych względów podniesiona przez Sąd Wojewódzki wątpliwość, czy podlega zawieszeniu z mocy art. 14 ust. 1 ustawy postępowanie o dział spadku otwartego pod rządem kodeksu cywilnego, gdy wprawdzie spadkobiercy gospodarstwem się faktycznie podzielili, ale gospodarstwo zawiera obszar poniżej normy obszarowej i ze względów społeczno-gospodarczych należałoby je utrzymać w całości, została przesądzona przez ustawodawcę w cyt. ustawie z dnia 26.X.1971 r. na rzecz uregulowania własności spadkobierców - samoistnych posiadaczy wydzielonych części gospodarstwa rolnego, jeżeli zachodzą warunki z art. 1 ust. 1 lub z art. 2 ustawy.Jednocześnie należy zauważyć, że pojęciem nieformalnej umowy o dział spadku lub zniesienie współwłasności nieruchomości rolnej w rozumieniu art. 1 ust. 1 ustawy nie są objęte tzw. podziały quoad usum, których celem było tylko określenie sposobu użytkowania i korzystania ze wspólnej nieruchomości rolnej.Z tych względów na przedstawione pytanie udzielono odpowiedzi jak w sentencji uchwały.