III CZP 88/91

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN A. Nalewajko (sprawozdawca). Sędziowie SN: M. Słoniewski, M. Sychowicz.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa (...) Powszechnej Spółdzielni Spożywców w J. przeciwko Spółdzielni Mieszkaniowej w J. o ustalenie oraz uchylenie uchwał Zarządu i Rady Nadzorczej, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Apelacyjny w Rzeszowie postanowieniem z dnia 12 lipca 1991 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:Czy osobie prawnej, będącej członkiem spółdzielni mieszkaniowej, służy roszczenie, na podstawie art. 276 § 2 Prawa spółdzielczego, o nakazanie tejże spółdzielni obliczenia i przyjęcia wpłaty wkładu odpowiadającego równowartości prawa do lokalu użytkowego oraz przydzielenie jej tego lokalu w sytuacji, gdy osoba prawna zajmuje przedmiotowy lokal (niezależnie od innych lokali użytkowych, którymi dysponuje na zasadzie spółdzielczego prawa) - na podstawie umowy najmu zawartej ze spółdzielnią mieszkaniową przed wejściem w życie przepisów prawa spółdzielczego i prowadzi w nim nadal działalność handlową, zgodną z przeznaczeniem lokalu, zaś prawo spółdzielcze do tego lokalu dotąd nie powstało?podjął następującą uchwałę:Najemcy lokalu użytkowego, należącego do spółdzielni mieszkaniowej, nie przysługuje roszczenie z art. 276 § 2 Prawa spółdzielczego, jeżeli prawo spółdzielcze do tego lokalu dotychczas nie powstało. Uzasadnienie faktycznePowodowa Powszechna Spółdzielnia Spożywców (...) w J. wniosła o ustalenie, że wypowiedzenie jej przez pozwaną umów najmu lokali użytkowych w J., opisanych w pozwie, jest bezskuteczne i powódce przysługuje własnościowe prawo do tychże lokali, a ponadto żądała uchylenia uchwał Zarządu i Rady Nadzorczej pozwanej Spółdzielni, odmawiających przekształcenia praw powódki do przedmiotowych lokali w prawo własnościowe. W uzasadnieniu tych żądań strona powodowa wyjaśniła, że jest członkiem pozwanej Spółdzielni i dysponuje spornymi lokalami użytkowymi na podstawie przydziału oraz umów najmu zawieranych z pozwaną w różnym czasie oraz że spłaciła pozwanej kredyt budowlany zaciągnięty na sfinansowanie budowy wszystkich lokali i zgłosiła gotowość spłaty dalszych zobowiązań finansowych związanych z przekształceniem prawa do lokali w prawo własnościowe. Mimo to pozwana Spółdzielnia uchwałą Zarządu z dnia 20 sierpnia 1990 r., a następnie uchwałą Rady Nadzorczej, odmówiła powódce przyznania spornych lokali użytkowych i zażądała stawek czynszowych obliczonych na podstawie rzeczywistych kosztów eksploatacji, a wobec odmowy wypowiedziała powódce stosunek najmu na dzień 31 stycznia 1991 r.Strona pozwana wniosła o oddalenie powództwa i zarzuciła, że w odniesieniu do lokali, co do których strony zawarły umowę najmu, żądanie przekształcenia prawa najmu w prawo własnościowe do lokali użytkowych jest pozbawione podstawy prawnej.W toku procesu strona powodowa cofnęła swoje żądanie w stosunku do części lokali, których status prawny został uregulowany.Wyrokiem z dnia 27 lutego 1991 r. Sąd Wojewódzki uwzględnił powództwo co do lokali użytkowych, w stosunku do których strony zawarły umowy najmu przed dniem wejścia w życie prawa spółdzielczego, oddalił powództwo odnośnie do pozostałych lokali objętych umowami najmu zawartymi po wejściu w życie tego prawa i umorzył postępowanie w części, w której strona powodowa cofnęła pozew. Sąd Wojewódzki uznał, że w tych wypadkach, gdy powódka jest najemcą lokali użytkowych na podstawie umów najmu zawartych przed wejściem w życie prawa spółdzielczego, przysługuje jej prawo żądania przydziału tych lokali użytkowych na podstawie własnościowego prawa zgodnie z art. 276 § 2 prawa spółdzielczego. Powódka bowiem jako najemca nie powinna być w gorszej sytuacji niż najemca zajmujący lokal na podstawie umowy najmu zawartej z osobą trzecią, której spółdzielcze prawo do lokalu wygasło. Natomiast, zdaniem Sądu Wojewódzkiego, powódce nie przysługuje takie roszczenie w odniesieniu do lokali objętych umowami najmu zawartymi po wejściu w życie prawa spółdzielczego, w tych bowiem wypadkach art. 276 § 2 prawa spółdzielczego nie ma zastosowania.Powyższy wyrok zaskarżony został przez obie strony. Strona pozwana zaskarżyła wyrok w części uwzględniającej powództwo i wnosiła w rewizji o zmianę wyroku i oddalenie powództwa w całości lub uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Rewizja wniesiona została na podstawie art. 368 pkt 1, 4 i 5 k.p.c.Przy rozpoznawaniu tej rewizji Sąd Apelacyjny przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia jako budzące poważne wątpliwości następujące zagadnienie prawne sformułowane w sentencji uchwały.Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne dotyczy wykładni art. 276 § 2 prawa spółdzielczego. Przepis ten, stanowiący normę przejściową, przewiduje dla najemcy lokalu użytkowego w domu spółdzielni mieszkaniowej - w wypadku wygaśnięcia spółdzielczego prawa do tego lokalu - uprawnienie do skutecznego żądania, po dokonaniu wpłaty odpowiadającej równowartości prawa do lokalu, przyjęcia go w poczet członków spółdzielni i przydzielenia mu zajmowanego lokalu użytkowego. Wątpliwość Sądu Apelacyjnego wynika z faktu, że w okolicznościach niniejszej sprawy chodzi o lokale użytkowe, do których spółdzielcze prawo nie wygasło, lecz w ogóle nie powstało, wobec nieprzydzielenia żadnej osobie. Sąd Wojewódzki, który uwzględnił częściowo powództwo, fakt ten ocenił jako obojętny dla rozstrzygnięcia sporu, uznając, że "jeżeli możliwość uzyskania przydziału przysługuje najemcy w razie wygaśnięcia prawa spółdzielczego do lokalu, to przysługuje ono również w sytuacji, gdy prawo spółdzielcze do tego lokalu w ogóle nie powstało". Pogląd ten wydaje się podzielać Sąd Apelacyjny, który w uzasadnieniu swego postanowienia powołał się na "bezprzedmiotowość" w okolicznościach niniejszej sprawy wynikającego z art. 276 § 2 prawa spółdzielczego wymagania wygaśnięcia prawa spółdzielczego do lokalu użytkowego.Stanowiska tego nie można uznać za trafne z następujących przyczyn. Zarówno art. 134 § 2 pkt 3 ustawy z dnia 17 lutego 1961 r. o spółdzielniach i ich związkach (Dz. U. Nr 12, poz. 61 ze zm.), obowiązującej w dacie zawarcia pomiędzy stronami umów najmu lokali, o które chodzi w sprawie, jak i art. 238 § 1 obecnie obowiązującej ustawy z dnia 16 września 1982 r. - Prawo spółdzielcze (Dz. U. Nr 30, poz. 210 ze zm.) przewidują dwie kategorie lokali użytkowych w domach spółdzielni mieszkaniowych, a mianowicie lokale użytkowe przydzielane członkom spółdzielni oraz lokale wynajmowane innym osobom. O zaliczeniu wybudowanego lokalu użytkowego do jednej z tych dwóch kategorii decyduje spółdzielnia. Niesporna w sprawie okoliczność, że lokale użytkowe, o które chodzi w sprawie, nie były nikomu przydzielone na zasadzie prawa spółdzielczego wskazywałaby na to, że były one przeznaczone do wynajmu "innym osobom". Pozostaje jednak do rozważenia, czy za taką inną osobę mogła być uznana powodowa Spółdzielnia, która niespornie od 1959 r. była członkiem pozwanej Spółdzielni. Faktowi temu w okolicznościach sprawy nie można przypisać żadnego znaczenia, wobec prawidłowego ustalenia Sądu Wojewódzkiego, że z członkostwem tym wiązało się przydzielenie powodowej Spółdzielni lokalu użytkowego przy ul. (...), który ostatecznie nie był objęty żądaniem pozwu. Zgodnie z poglądem przyjętym w doktrynie nie jest wyłączona możliwość przydzielenia tej samej osobie, zwłaszcza prawnej, kilku lokali użytkowych (...). Zależy to jednak od woli Spółdzielni, a w sprawie jest okolicznością bezsporną, że do chwili wytoczenia powództwa żadne inne lokale nie zostały stronie powodowej przydzielone. Z tego względu, jakkolwiek powodowa Spółdzielnia jest członkiem pozwanej Spółdzielni, w stosunku do tych lokali użytkowych, których dotyczy spór, musi być uznana za "inną osobę" w rozumieniu powołanych wyżej przepisów.Tak samo obojętna jest dla oceny uprawnień powodowej Spółdzielni podniesiona w wyroku Sądu Wojewódzkiego okoliczność, że Spółdzielnia ta na propozycję pozwanej Spółdzielni spłaciła w całości kredyt bankowy zaciągnięty na sfinansowanie kosztów budowy przedmiotowych lokali. Stosownie bowiem do art. 14 ust. 3 ustawy z dnia 10 kwietnia 1974 r. - Prawo lokalowe (jedn. tekst: Dz. U. z 1987 r. Nr 30, poz. 165 z późn. zm.) powodowa Spółdzielnia jako najemca lokalu użytkowego w domu spółdzielni mieszkaniowej obowiązana była do zapłaty czynszu najmu, którego wysokość nie mogła być niższa "od kosztów eksploatacji i remontów oraz spłaty kredytów inwestycyjnych spółdzielni przypadających na zajmowany lokal". Powodowa Spółdzielnia spłaciła wprawdzie te kredyty jednorazowo - aby zgodnie z propozycją pozwanej uniknąć spłacania odsetek bankowych - jak jednak wynika z dołączonych do akt pism - wpłacone sumy miały być zaliczone na poczet czynszu najmu należnego w przyszłości. Z tego względu z faktu propozycji pozwanej Spółdzielni dokonania jednorazowej spłaty kredytu nie wynikało żadne jej zobowiązanie do przydzielenia przedmiotowych lokali na zasadzie prawa spółdzielczego, a na zobowiązanie takie powodowa Spółdzielnia nie powoływała się i go nie wykazała. Z samego zaś faktu zajmowania przez powódkę tych lokali na zasadzie umów najmu nie wynika obowiązek pozwanej dokonania takiego przydziału, wobec tego bowiem, że chodzi o lokale użytkowe przeznaczone przez pozwaną Spółdzielnię do wynajmowania, które nikomu dotychczas nie były przydzielone, art. 276 § 2 prawa spółdzielczego, na którym powódka opiera swoje żądanie, nie ma w sprawie zastosowania. Dotyczy to wszystkich najemców lokali użytkowych w domach spółdzielni mieszkaniowych w przypadku, gdy prawo spółdzielcze do tych lokali dotychczas nie powstało, wobec czego Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi sformułowanej w sentencji uchwały.