III CZP 92/68

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Pietrzykowski (sprawozdawca). Sędziowie: Z. Masłowski, J. Przybylski.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora R. Wyrzykowskiego w sprawie z powództwa Henryka H. i Piotra H. przeciwko Elżbiecie S. o zapłatę 7.998 zł, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Opolu postanowieniem z dnia 24 lipca 1968 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy zgłoszony w postępowaniu działowym wniosek o zaliczenie zachowku na poczet spłaty spadkobiercy przerywa przedawnienie z art. 166 prawa spadkowego?"postanowił udzielić następującej odpowiedzi:Zgłoszony w postępowaniu działowym przed dniem 1 stycznia 1965 r. wniosek osoby uprawnionej do zachowku o zaliczenie tego zachowku na poczet spłaty spadkowej, jaka przypadłaby od niej spadkobiercy zobowiązanemu do zapłaty zachowku, przerywa bieg przedawnienia przewidzianego w art. 166 prawa spadkowego.Uzasadnienie faktyczneW pozwie wniesionym do Sądu Powiatowego w Koźlu w dniu 7.II.1968 r. powodowie Henryk H. i Piotr H. żądali zasądzenia od pozwanej Elżbiety S. po 3.999 zł tytułem zachowku po Pawle B., zmarłym w dniu 4.XII.1956 r., twierdząc, że są jego spadkobiercami koniecznymi, jako dzieci zmarłej przed spadkodawca jego córki Jadwigi, oraz że pozwana jest legitymowana biernie jako spadkobierca testamentowy Heleny B., będącej spadkobiercą testamentowym spadkodawcy Pawła B.Sąd Powiatowy oddalił powództwo, uznał bowiem, że roszczenia powodów z tytułu zachowku uległy pięcioletniemu przedawnieniu przewidzianemu w art. 166 pr. spadk.Po rozpoznaniu rewizji powodów Sąd Wojewódzki przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne przytoczone wyżej w sentencji uchwały, które wyłoniło się na tle następujących okoliczności faktycznych.Powodowie byli uczestnikami postępowania działowego w sprawie Sądu Powiatowego w Koźlu sygn. Ns 375/66 i w toku tego postępowania ich pełnomocnik procesowy, domagając się przyznania im będącej przedmiotem postępowania nieruchomości, w załączniku do protokołu rozprawy z dnia 7.IV.1959 r. zamieścił następujące oświadczenie."(...) należy zaznaczyć, że Henryk i Piotr H. są dziedzicami koniecznymi i należy im się od wnioskodawczyni zachowek, który może być zaliczony na poczet spłaty schedy wnioskodawczyni (...)".Sąd Powiatowy w orzeczeniu działowym z dnia 9.IX.1966 r. nie ustosunkował się do cytowanego oświadczenia, w związku zaś z podniesionym w rewizji Henryka i Piotra H. od tego orzeczenia zarzutem, że Sąd Powiatowy nie uwzględnił ich roszczenia o zachowek pomimo zgłoszenia żądania w tym przedmiocie, Sąd Wojewódzki w postanowieniu z dnia 19.XII.1966 r. sygn. II Cr 1353/66 zajął stanowisko, że gdyby nawet roszczenie o zachowek było formalnie zgłoszone, to nie mogłoby ono być rozpoznane w sprawie o dział spadku po Pawle B. wobec treści art. 686 k.p.c.Wątpliwość Sądu Wojewódzkiego w niniejszej sprawie sprowadza się do tego, czy cytowane wyżej oświadczenie we wspomnianym wyżej załączniku do protokołu rozprawy w sprawie działowej może być potraktowane jako "czynność przedsięwzięta w celu dochodzenia roszczenia przed sądem" (art. 111 pkt 2 p.o.p.c.).Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Załącznik do protokołu rozprawy, z którego treścią powodowie wiążą skutek prawny w postaci przerwania biegu przedawnienia, został złożony w dniu 7.IV.1959 r., trafnie więc i zgodnie z treścią art. XXXV pkt 1 przep. wpr. k.c. uznał Sąd Wojewódzki, że skuteczność tego oświadczenia należy ocenić według przepisów dotychczasowych, tj. przepisów obowiązujących w chwili złożenia oświadczenia. Dodać jednak trzeba, że z punktu widzenia przerwania biegu przedawnienia decydujące znaczenie mają nie tylko obowiązujące wówczas przepisy prawa materialnego, lecz także ówczesne przepisy prawa cywilnego procesowego, określające tryb dochodzenia roszczenia z tytułu zachowku.Otóż w obowiązującym wówczas stanie prawnym roszczenia o zachowek można było dochodzić nie tylko w drodze procesu cywilnego, ale także w postępowaniu działowym, a to ze względu na treść art. 151 § 1 post. spadk., według którego "sąd w postępowaniu działowym rozstrzyga również (...) o zachowkach". Wprawdzie orzeczenia końcowe Sądów obu instancji w sprawie działowej zapadły w okresie obowiązywania art. 686 k.p.c. z 1964 r., który to przepis - w przeciwieństwie do art. 151 § 1 post. spadk. - nie przewiduje rozstrzygania o zachowkach w postępowaniu działowym, jednakże okoliczność ta nie ma żadnego znaczenia dla oceny skuteczności oświadczenia z dnia 7.IV.1959 r. O tym bowiem, czy roszczenie z tytułu zachowku mogło być skutecznie zgłoszone w nieprocesowym postępowaniu działowym, decydują przepisy obowiązujące w chwili zgłoszenia roszczenia, ta więc chwila, a nie chwila rozpoznania roszczenia decyduje o tym, czy bieg przedawnienia został przerwany.Skoro więc, jak to wynika z treści art. 151 § 1 post. spadk., sąd w postępowaniu działowym był uprawniony do rozstrzygania o zachowkach, to zgłoszone w tym postępowaniu roszczenie uczestnika postępowania powodowało przerwanie biegu przedawnienia stosownie do dyspozycji art. 111 pkt 2 p.o.p.c.Na tle stanu faktycznego niniejszej sprawy nasunęła się jednak również wątpliwość co do tego, czy treść wspomnianego załącznika do protokołu rozprawy odpowiada wymaganiom procesowym do zgłoszenia roszczenia, a w związku z tym - czy może być ten załącznik uważany za "czynność przedsięwziętą w celu dochodzenia roszczenia" w rozumieniu art. 111 p.o.p.c. Mianowicie Sąd Powiatowy w niniejszej sprawie uznał, że omawiany załącznik nie spełniał wymagań przewidzianych dla takiej czynności, w szczególności nie odpowiadał on wymaganiom art. 187, 125 i 511 k.p.c.W związku z tym stanowiskiem należy dla porządku zauważyć, że o tym, czy oświadczenie pełnomocnika powodów w załączniku do protokołu rozprawy w sprawie działowej odpowiadało wymaganiom formalnym przewidzianym dla zgłoszenia roszczenia, decydują nie przepisy obecnie obowiązującego kodeksu postępowania cywilnego, lecz przepisy obowiązujące w chwili złożenia tego załącznika. Według treści art. 16 wówczas obowiązującego kodeksu postępowania niespornego wniosek o wszczęcie postępowania niespornego powinien zawierać m.in. dokładnie określone żądanie oraz przytoczenie okoliczności faktycznych uzasadniających to żądanie. Przepis ten jednak dotyczył wniosku "o wszczęcie postępowania", a nie wniosku dotyczącego rozstrzygnięcia o roszczeniu w toku prowadzonego już postępowania. Dla rozstrzygnięcia o roszczeniach przewidzianych w art. 151 post. spadk. zgłoszonych w toku trwającego już postępowania działowego nie był wymagany tak daleko idący rygoryzm jak przy wniosku o wszczęcie postępowania niespornego.Roszczenia przewidziane w art. 151 post. spadk. (podobnie jak i roszczenia przewidziane w art. 686 obecnie obowiązującego k.p.c.) mogły być więc zgłoszone nie tylko w piśmie procesowym, ale również ustnie na posiedzeniu sądu. Dokładne określenie roszczenia zależy od konkretnej sytuacji faktycznej. W przeciwieństwie do pozwu, w którym roszczenie pieniężne powinno być skonkretyzowane co do dochodzonej kwoty, żądanie zachowku zgłoszone w postępowaniu działowym nie musiało określać kwoty zachowku, zwłaszcza zaś w tym stadium postępowania, w którym nie nastąpiło jeszcze oszacowanie majątku spadkowego. Gdyby jednak uznać, że i w postępowaniu działowym uczestnik postępowania miał obowiązek określenia wysokości swego roszczenia o zachowek, to brak ten musiałby być uzupełniony przez niego na żądanie sądu. Skoro zaś sąd nie żądał takiego uzupełnienia, to żądaniu uwzględnienia zachowku w rozstrzygnięciu końcowym o dziale spadku nie można by odmówić skuteczności prawnej.W świetle powyższego należy uznać, że wniosek osoby uprawnionej do zachowku, zgłoszony w postępowaniu działowym przed dniem 1.I.1965 r. o zaliczenie tego zachowku na poczet spłaty spadkowej, jaka przypadłaby od niej spadkobiercy zobowiązanemu do zapłaty zachowku, przerywa bieg przedawnienia przewidzianego w art. 166 pr. spadk. Nie ma przy tym znaczenia okoliczność, że Sąd nie uwzględnił wniosku osoby uprawnionej o przyznanie jej przedmiotu działu obciążeniem spłatą na rzecz osoby zobowiązanej do zapłaty zachowku. Brak jest bowiem przekonywających argumentów do takiej wykładni oświadczenia osoby uprawnionej do zachowku, że swe roszczenie z tytułu zachowku zgłosiła ona jedynie warunkowo, to znaczy tylko na wypadek, gdyby Sąd w wyniku działu przyznał jej przedmiot działu i obciążył ją spłatami pieniężnymi na rzecz spadkobiercy zobowiązanego do zapłaty zachowku.Z powyższych względów Sąd Najwyższy orzekł na podstawie art. 391 k.p.c. jak w sentencji uchwały.