III CZP 92/72

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia H. Dąbrowski. Sędziowie: K. Piasecki, J. Pietrzykowski (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy, w sprawie z powództwa Stefanii C. przeciwko Władysławowi S. o wydanie nieruchomości, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym następującego zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Rzeszowie postanowieniem z dnia 20 listopada 1972 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"1. Czy rolnik, który do dnia wejścia w życie ustawy z dnia 26 października 1971 r. (Dz. U. Nr 27, poz. 250) posiadał jako samoistny posiadacz w złej wierze przez okres ponad 10 lat nieruchomość rolną wchodzącą w skład jego gospodarstwa rolnego, stał się właścicielem tej nieruchomości z mocy prawa (art. 1 ust. 2 ustawy), jeżeli nieruchomość ta w okresie tych 10 lat stanowiła własność obywatela obcego państwa, który jednak przed dniem 4 listopada 1971 r. zbył innemu rolnikowi będącemu obywatelem polskim i w dacie tej przestał już być właścicielem tej nieruchomości?2. Czy sąd rozpoznając sprawę, w której zachodzi przypuszczenie, że właściciel nieruchomości rolnej, przeciwko któremu ma być skierowane postępowanie uwłaszczeniowe, jest obywatelem obcego państwa, ma obowiązek z urzędu badać stan obywatelstwa tej osoby, czy też obowiązek wykazania tego faktu ciąży na tejże osobie?",na pierwsze pytanie Sądu Wojewódzkiego udzielił następującej odpowiedzi:Na drugie pytanie Sądu Wojewódzkiego odmówił udzielenia odpowiedzi.Przepisów art. 1 ustawy z dnia 26 października 1971 r.o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250) nie stosuje się do takich nieruchomości, które stanowiły własność obywateli państw obcych w dniu wejścia w życie tej ustawy. Uzasadnienie faktycznePo zmodyfikowaniu powództwa powódka żądała zobowiązania pozwanego do wydania jej połowy działek rolnych, tj. około 30 arów gruntu powołując się na to, że jest właścicielką całych tych działek. Sąd Powiatowy w dniu 7.I.1972 r. postanowił zawiesić postępowanie i zawiadomić o tym Wydział Rolnictwa i Leśnictwa Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w R. wobec bowiem oświadczenia pozwanego o posiadaniu przez niego spornego gruntu przez okres ponad 10 lat doszedł do wniosku, że zachodzą warunki do uwłaszczenia pozwanego na podstawie ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250). Przy rozpoznawaniu sprawy na skutek zażalenia powódki na postanowienie w przedmiocie zawieszenia postępowania Sądowi Wojewódzkiemu nasunęły się wątpliwości wyrażone w przedstawionych Sądowi Najwyższemu zagadnieniach prawnych.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Z mocy uchwały działowej Sądu Grodzkiego w Rzeszowie właścicielką działek, w których skład wchodzi sporny grunt, była Adela S., stale przebywająca we Francji od 1925 r. Wprawdzie umową notarialną z dnia 13.VIII.1969 r. przeniosła ona w drodze darowizny własność tych działek na powódkę, jednak - zdaniem Sądu Wojewódzkiego - zachodzą wątpliwości co do tego, czy fakt, że przez przeważającą część okresu pięcioletniego lub dziesięcioletniego, wymienionego w art. 1 ust. 2 cyt. ustawy, właścicielką spornego gruntu była Adela S., nie wyłącza możliwości uwłaszczenia pozwanego ze względu na treść art. 3 tej ustawy. Wątpliwości te nasunęły się Sądowi Wojewódzkiemu przy założeniu, że Adela S. nie tylko od wielu lat stale przebywa we Francji, lecz ponadto jest obywatelką francuską. Precyzując te wątpliwości, należy je sprowadzić do pytania, czy w sytuacji gdy nieruchomość stanowiąca przedmiot uwłaszczenia była w dniu wejścia w życie omawianej ustawy, tj. w dniu 4 listopada 1971 r. własnością obywatela polskiego, ale poprzednio była własnością obywatela państwa obcego, można do nie przerwanych pięciu lub dziesięciu lat posiadania, o którym mowa w art. 1 ust. 2 ustawy, wliczyć okres, w którym właścicielem nieruchomości był obywatel obcy. Na tak sformułowane pytanie należy udzielić odpowiedzi twierdzącej.Sformułowanie art. 3 ustawy, że przepisów artykułów poprzedzających nie stosuje się do nieruchomości stanowiących m.i. własność obywateli państw obcych, należy rozumieć w ten sposób, iż uwłaszczenie nie jest dopuszczalne wtedy, gdyby miało ono naruszyć prawo własności takich obywateli. Z brzmienia art. 1 ustawy wynika w sposób nie budzący wątpliwości, że samoistni posiadacze, spełniający warunki przewidziane zarówno w ust. 1 jak i w ust. 2 tego artykułu, stają się z mocy samego prawa właścicielami posiadanych nieruchomości z dniem wejścia w życie ustawy, tj. z dniem 4 listopada 1971 r., i to niezależnie od daty wydania aktu własności ziemi na podstawie art. 12 tej ustawy. Do przesłanek, od których zależy uwłaszczenie z mocy prawa na podstawie art. 1 ust. 1 lub ust. 2, wprowadzono w art. 3 dalsze ograniczenie, polegające na wyłączeniu spod uwłaszczenia nieruchomości stanowiących m.i. własność obywateli państw obcych. Chodzić tu może jedynie o sytuacje, w których uwłaszczenie naruszyłoby prawo obywatela państwa obcego. Jeżeli zaś obywatel państwa obcego przestał być właścicielem nieruchomości przed dniem 4 listopada 1971 r., to nabycie własności tej nieruchomości w tym dniu z mocy samego prawa przez jej samoistnego posiadacza nie narusza prawa własności obywatela obcego - prawo to bowiem w tym dniu już nie istniało - lecz dotyka inną osobę, która w tym dniu była właścicielem. Okoliczność więc, że poprzednio w ciągu pięcioletniego lub dziesięcioletniego okresu przewidzianego w art. 1 ust. 2 ustawy, właścicielem nieruchomości był przez pewien czas obywatel państwa obcego, nie ma jakiegokolwiek znaczenia prawnego. Podobnie, w sytuacji odwrotnej, nie wyłączałaby stosowania przepisów art. 3 ustawy w stosunku do nieruchomości, będącej własnością obywatela państwa obcego w dniu 4 listopada 1971 r., okoliczność, że stał się on jej właścicielem na krótko przed tym dniem i że poprzednio w okresie biegu pięcioletniego lub dziesięcioletniego terminu wspomniana nieruchomość była własnością obywatela polskiego.Z tych przyczyn Sąd Najwyższy na podstawie art. 391 k.p.c. na pierwsze z przedstawionych pytań udzielił odpowiedzi jak w sentencji uchwały.Wobec treści tej odpowiedzi nie zachodzi potrzeba odpowiadania na drugie z przedstawionych pytań; skoro wyjaśnienie obywatelstwa Adeli S. nie może mieć wpływu na rozstrzygnięcie przez Sąd Wojewódzki zażalenia powódki, jest więc tym samym zbędne.