III KR 220/70

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia K. Grzebuła. Sędziowie: J. Dziowgo, T. Majewski (sprawozdawca).Prokurator Prokuratury Generalnej: E. Sanecki.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu w dniu 24 marca 1971 r. sprawy Ludwika K. i Henryka S., oskarżonych z art. 201 i 199 § 1 k.k. z powodu rewizji założonych przez obrońców oskarżonych od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Poznaniu z dnia 30 czerwca 1970 r.,uchylił zaskarżony wyrok co do oskarżonych Ludwika K. i Henryka S. w części dotyczącej kar łącznych oraz w części skazującej za przestępstwa zagarnięcia mienia społecznego (pkt I i III aktu oskarżenia) i w tym zakresie przekazał sprawę temuż Sądowi do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneSąd Wojewódzki w Poznaniu rozpoznał ponownie sprawę Ludwika K. i Henryka S., oskarżonych o to, że:1. Ludwik K.:I. w latach 1963-1965 w W. i na terenie województwa P., jako właściciel warsztatu elektrotechnicznego, wykonując na zlecenie Wojewódzkiej Komendy Straży Pożarnych w P. prace związane z budową 28 linii telefonicznych dla celów alarmowania pożarowego wyłudził na szkodę tejże Komendy Straży Pożarnych kwotę 484.751,64 zł w ten sposób, że w składanych przez siebie do realizacji rachunkach za wykonane prace policzył sobie - jako własne - materiały stanowiące własność inwestora, celowo podawał wyższy od rzeczywistego stan faktyczny wykonawstwa robót, a nadto policzył w rachunkach wartość pracy wykonanej w czynie społecznym przez pracowników straży pożarnych i inne osoby jako pracę wykonaną przez siebie, tj. o przestępstwo z art. 1 § 1 ustawy z dnia 18 czerwca 1959 r. (Dz. U. Nr 36, poz. 228) w związku z art. 1 § 1 lit. b) ustawy z dnia 21 stycznia 1958 r. (Dz. U. Nr 4, poz. 11);II. w latach 1963-1965 w P. wręczył Zygmuntowi C., starszemu oficerowi Wojewódzkiej Komendy Straży Pożarnych w P., nienależne korzyści majątkowe w łącznej kwocie co najmniej 160.000 zł w związku z nadzorowaniem przez Zygmunta C. budowy linii telefonicznych, akceptowaniem rachunków oraz w zamian za przyspieszenie dostaw materiałów telefonicznych z Komendy Głównej Straży Pożarnych i z jednostek Wojsk Ochrony Pogranicza, tj. o przestępstwo z art. 293 k.k. i art. 290 § 1 k.k.;2) Henryk S.:III. w latach 1964-1965 w W. i na terenie województwa P., jako właściciel warsztatu elektrotechnicznego w R., wykonując na zlecenie Wojewódzkiej Komendy Straży Pożarnych w P. prace związane z budową 11 linii telefonicznych dla celów alarmowania, wyłudził na szkodę tejże Komendy Straży Pożarnych łącznie kwotę 141.864,42 zł w ten sposób, że w składanych przez siebie do realizacji rachunkach za wykonane prace policzył sobie - jako własne - materiały stanowiące własność inwestora, celowo podawał wyższy od rzeczywistego faktyczny stan wykonawstwa robót, a ponadto policzył w rachunkach wartość pracy wykonanej w czynie społecznym przez funkcjonariuszy straży pożarnych i inne osoby jako pracę wykonaną przez siebie, tj. o przestępstwo z art. 1 § 1 ustawy z dnia 18 czerwca 1959 r. (Dz. U. Nr 36, poz. 228) w związku z art. 1 § 1 lit. b) ustawy z dnia 21 stycznia 1958 r. (Dz. U. Nr 4, poz. 11).Po ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Wojewódzki w Poznaniu wyrokiem z dnia 30 czerwca 1970 r. orzekł:1. oskarżonego Ludwika K. uznaje za winnego przestępstwa z art. 201 k.k. popełnionego w sposób opisany w pkt I powyższego oskarżenia, z tą jednak zmianą, że nie liczył on w rachunkach wartości prac wykonanych w czynach społecznych oraz że wyłudzona przez niego kwota wynosi 363.242 zł, i za ten czyn, na zasadzie cytowanego wyżej przepisu w związku z art. 2 § 1 oraz art. 36 § 2 i 3, 37 § 1, 40 § 1 pkt 3, 44 § 1 i 46 § 1 pkt 2 k.k., skazując go na karę 7 lat pozbawienia wolności i 30.000 zł grzywny z zamianą w razie nieuiszczenia w terminie na 300 dni pozbawienia wolności oraz orzeka pozbawienie go praw publicznych na okres 4 lat i konfiskatę mienia w całości;2. oskarżonego Ludwika K. uznaje ponadto za winnego przestępstwa z art. 241 § 1 k.k. popełnionego w sposób określony w pkt II powyższego oskarżenia, z tą jednak zmianą, że wręczona przez niego Zygmuntowi C. kwota korzyści majątkowej wynosi co najmniej 130.000 zł, i za ten czyn na zasadzie cytowanego przepisu i art. 2 § 1 k.k. skazuje go na karę 2 lat pozbawienia wolności;3. na zasadzie art. 66 i 67 § 1 k.k. łączy orzeczone wyżej pod pkt 1 i 2 kary pozbawienia wolności i wymierza oskarżonemu Ludwikowi K. łączną karę w rozmiarze 7 lat pozbawienia wolności;4. na zasadzie art. 83 § 1 k.k. zalicza oskarżonemu Ludwikowi K. na poczet orzeczonej łącznej kary pozbawienia wolności okres tymczasowego aresztowania od dnia 29 grudnia 1966 r. do dnia 30 czerwca 1970 r.;5. oskarżonego Henryka S. uznaje za winnego przestępstwa z art. 199 § 1 k.k. popełnionego w sposób opisany w pkt III powyższego oskarżenia, z tą jednak zmianą, że nie liczył on w rachunkach wartości prac wykonanych w czynach społecznych oraz że wyłudzona przez niego kwota wynosi co najmniej 95.673,08 zł, i za czyn ten na zasadzie cytowanego przepisu w związku z art. 2 § 1 oraz art. 36 § 2 i 3, 37 § 1 i 40 § 2 oraz 44 § 1 k.k. skazuje go na karę 4 lat pozbawienia wolności oraz 20.000 zł grzywny z zamianą w razie nieuiszczenia w terminie na 200 dni pozbawienia wolności oraz orzeka pozbawienie go praw publicznych na okres 2 lat; 6. na zasadzie art. 6 pkt 4 ustawy z dnia 21 lipca 1969 r. o amnestii (Dz. U. Nr 21, poz. 151) łagodzi orzeczoną w stosunku do oskarżonego Henryka S. karę pozbawienia wolności o 1/3, tj. do kary 2 lat i 8 miesięcy pozbawienia wolności; 7. na zasadzie art. 66, 67 § 1 i 70 § 1 k.k. łączy orzeczoną w stosunku do oskarżonego Henryka S. wymienioną wyżej karę pozbawienia wolności po złagodzeniu jej na podstawie ustawy z dnia 21 lipca 1969 r. o amnestii i karę grzywny oraz karę 2 lat więzienia i 5.000 zł grzywny za czyn z art. 38 m.k.k. z prawomocnego wyroku Sądu Wojewódzkiego w Poznaniu z dnia 19 marca 1968 r. w sprawie IV K 19/67 i wymierza temuż oskarżonemu łączną karę pozbawienia wolności i grzywny w rozmiarze 4 lat pozbawienia wolności i 20.000 zł grzywny z zamianą w razie nieuiszczenia na 200 dni pozbawienia wolności; 8. na zasadzie art. 83 § 1 k.k zalicza oskarżonemu Henrykowi S. na poczet łącznej kary pozbawienia wolności okres tymczasowego aresztowania od dnia 8 września 1966 r. do dnia 30 czerwca 1970 r.; 9. na zasadzie art. 363 § 1 k.p.k. zasądza na rzecz Wojewódzkiej Komendy Straży Pożarnych w P. tytułem odszkodowania: a) od oskarżonego Ludwika K. - kwotę 363.242,22 zł z 8% od dnia 31 grudnia 1965 r., b) od oskarżonego Henryka S. - kwotę 95.673,08 zł z 8% od dnia 31 grudnia 1965 r.Od powyższego wyroku oskarżeni wnieśli rewizje za pośrednictwem swoich obrońców. Podstawę rewizji oskarżonego Ludwika K. stanowi:1) obraza art. 391 § 2 k.p.k. przez niezastosowanie się Sądu Wojewódzkiego do wskazań Sądu Najwyższego; 2) obraza art. 357 i 372 § 1 k.p.k. przez nierozważenie okoliczności ujawnionych w toku przewodu sądowego i niewskazanie, dlaczego Sąd Wojewódzki uznał wyjaśnienia oskarżonego Ludwika K. za nieprawdziwe, skoro znalazły one częściowe potwierdzenie w dowodach, przy czym obraza powyższych przepisów mogła mieć wpływ na treść wyroku; 3) obraza art. 176 § 1, 178 i 179 § 2 k.p.k. przez niepowołanie innego odpowiedniego biegłego, 4) błąd w ustaleniach faktycznych, przyjętych za podstawę wyroku, przez uznanie, że oskarżony Ludwik K. zagarnął kwotę 363.242,22 zł, choć wyniki przewodu sądowego nie dają podstawy do tego rodzaju ustaleń. Rewizja wnosi o uchylenie zaskarżonego wyroku w stosunku do oskarżonego Ludwika K. i o przekazanie sprawy Sądowi Wojewódzkiemu do ponownego rozpoznania. Rewizja oskarżonego Henryka S. zarzuca:1) obrazę przepisów prawa materialnego przez niesłuszne przyjęcie winy oskarżonego z art. 199 § 1 k.k. i przypisanie mu zagarnięcia mienia; 2) obrazę przepisów kodeksu postępowania karnego mającą istotny wpływ na treść wyroku, a mianowicie niepowołanie - wbrew wskazaniom Sądu Najwyższego - odpowiedniego innego biegłego zamiast biegłego Mirosława Z., co stanowi obrazę art. 176 § 1, 178 i 179 § 2 k.p.k.; 3) obrazę art. 391 § 3 k.p.k. przez niezastosowanie się do wskazań Sądu Najwyższego w niniejszej sprawie dotyczących: a) uzupełniającego, wyczerpującego postępowania dowodowego co do tego, że rejonowe urzędy telefoniczne nie budowały z materiałów używanych oraz co do interpretacji pisma Ministerstwa Finansów z dnia 3 marca 1965 r., b) wadliwego rozliczenia na dobro oskarżonych generalnie 10% kosztów regeneracji materiału, c) tego, jakie koszty oskarżeni ponieśli faktycznie w związku z przygotowaniem sprzętu i przewiezieniem go na miejsce budowy, d) wartości kołkowania i karbolinowania, e) zakupionych przez oskarżonego Henryka S. materiałów do budowy, e) tego, czy i jakie koszty zatrudnienia poniósł oskarżony Henryk S. w związku z zatrudnieniem pracowników zamiejscowych; 4) poczynienie ustaleń błędnych i sprzecznych z materiałem dowodowym ujawnionym na rozprawie, nieuwzględnienie całokształtu okoliczności przemawiających na korzyść oskarżonego oraz niesłuszne odmówienie wiary świadkom zeznającym na korzyść oskarżonego (art. 3, 85 i 372 k.p.k.); 5) rażąca niewspółmierność kary łącznej oraz wymierzenie zbyt surowej i wysokiej grzywny przy karze za przestępstwo z art. 199 § 1 k.k.W konkluzji rewizja oskarżonego Henryka S. wnosi:1. o zmianę tegoż wyroku i uniewinnienie oskarżonego od zarzutu popełnienia przestępstwa z art. 199 § 1 k.k. bądź też o uchylenie zaskarżonego wyroku w stosunku do oskarżonego Henryka S. w całości;2. w razie nieuwzględnienia powyższych wniosków pod 1 - o zmianę zaskarżonego wyroku: a) co do wysokości kwot przypisanych oskarżonemu jako zagarniętych i zasądzonych do zwrotu,b) co do kary łącznej pozbawienia wolności przez orzeczenie kary odpowiadającej okresowi, w jakim oskarżony przebywał w areszcie tymczasowym, oraz przez obniżenie kary grzywny.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Zarzuty obu rewizji są częściowo zasadne.W uzasadnieniu swego poprzedniego wyroku Sąd Najwyższy wskazał na konieczność wyjaśnienia kwestii faktycznie poniesionych przez oskarżonych kosztów robocizny i materiałów.Sąd Wojewódzki nie zastosował się do tej dyrektywy, opierając swe ustalenia na tej samej co i poprzednio opinii biegłego Mirosława Z., wynikającej ze sporządzonych przez tegoż biegłego kosztorysów powykonawczych. Kosztorysy te biegły sporządził na podstawie wizji lokalnej miejsca budowy każdej linii telefonicznej.Takie wyliczenia biegłego mają charakter abstrakcyjny i nie mogą zastąpić ustalenia, jakie były rzeczywiste koszty budowy. Niezależnie bowiem od pretensji cywilnych, jakie inwestor mógłby ewentualnie rościć sobie do wykonawców z powodu zbyt wielkich kosztów budowy, u podstaw odpowiedzialności karnej za wyłudzenie od inwestora nienależnych świadczeń powinny się znaleźć tylko te pozycje, o których wykonawcy wiedzieli, że im się nie należą, i które zamieszczali w sporządzanych przez siebie rachunkach z zamiarem wyłudzenia.Błędem zaskarżonego wyroku jest przyjęcie za podstawę ustaleń pozycji, które biegły wyprowadził z obowiązujących norm i stawek, nie licząc się z wyjaśnieniami oskarżonych, którzy wskazywali na poniesione przez siebie koszty w zakresie transportu, diet dla pracowników, zakupu dodatkowych materiałów itd.Obrona oskarżonych, którzy przedstawiają własne wyliczenia kosztów, nie może być odrzucona tylko z powodu niekorzystnej dla oskarżonych interpretacji przepisów regulujących normy i stawki dla tego rodzaju robót.Jedną z kwestii spornych jest kwestia kołkowania słupów i karbolinowania ich na całej powierzchni. Sąd Wojewódzki uznał za niewiarygodne wyjaśnienia oskarżonych w tym względzie, mimo potwierdzenia tych wyjaśnień przez świadków spośród pracowników zatrudnionych przez oskarżonych przy budowie linii telefonicznych. Takie stanowisko Sądu Wojewódzkiego budzi zastrzeżenia, skoro brak jest jednocześnie pewności, czy odmienna opinia biegłego poprzedzona była dostatecznie dokładnym zbadaniem wszystkich słupów.Wbrew zapatrywaniu, któremu Sąd Wojewódzki daje wyraz w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, nie może przemawiać przeciwko oskarżonym to, że wykonywali zlecone im roboty w znacznej części bez uprzedniego zawarcia umów na piśmie, oraz to, że wypłacono im pieniądze z góry (z naruszeniem zasad regulujących dyscyplinę finansową).Karygodne zachowanie się osób, które w związku z tym powinny były działać w interesie inwestora, znajduje częściowe wytłumaczenie w przestępczym zainteresowaniu wyznaczonego oficera pożarnictwa do spraw łączności.Nie może być również jednoznacznie uznane za okoliczność przemawiającą przeciwko oskarżonym to, że mimo upływu znacznego okresu od daty wystawienia rachunków nie zrobili nic, aby zażądać od inwestora rozliczenia się z budowanych obiektów i sporządzenia protokołów odbioru robót. Oceniając tę okoliczność, należy mieć na uwadze to, że wszczęcie postępowania karnego nastąpiło jeszcze w czasie trwania prowadzonych robót.Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Wojewódzki powinien powołać nowego biegłego w celu wyjaśnienia wątpliwości, jakie nasuwa opinia biegłego Mirosława Z.Jako pozycje zupełnie pewne pod względem zamiaru zagarnięcia można w każdym razie uznać materiały dostarczone przez inwestora, a celowo i bezprawnie wstawione przez oskarżonych do rachunków. Inne pozycje, a zwłaszcza te, które wiążą się z kosztami robocizny, transportu i materiałów, mogą być zaliczone do sumy zagarniętej po uzyskaniu przez Sąd I instancji całkowitej pewności, że są to pozycje fikcyjne, które nie mają pokrycia w rzeczywistych kosztach, a wprowadzone zostały do rachunków z zamiarem wyłudzenia.Z tych powodów Sąd Najwyższy orzekł jak w wyroku.