III PR 63/64

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Szczerski (sprawozdawca). Sędziowie: W. Formański, J. Knap.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Józefa M. przeciwko Wojewódzkiemu Przedsiębiorstwu Komunikacyjnemu w K. o kwotę 1.032 zł 20 gr z tytułu wynagrodzenia za urlop, na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Katowicach z dnia 13 maja 1964 r.,uchylił zaskarżony wyrok oraz wyrok Sądu Powiatowego w Katowicach z dnia 8 października 1963 r. i przekazał sprawę temu Sądowi Powiatowemu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneSprawa niniejsza wszczęta została przed Zakładową Komisją Rozjemczą działającą przy pozwanym Przedsiębiorstwie. Powód wystąpił z roszczeniami o zapłatę zaległej premii za oszczędności paliwa, za przebiegi międzynaprawcze i za oszczędność ogumienia. Ponadto wniosek skierowany do Komisji Rozjemczej zawierał żądanie zobowiązania pozwanego do zmiany zasad obliczenia wynagrodzenia za pracę w godzinach nadliczbowych oraz wynagrodzenia za urlop. Wraz z powodem wystąpili inni kierowcy autobusowi pozwanego Przedsiębiorstwa.Spór zakończony został w postępowaniu rozjemczym z wyjątkiem części dotyczącej roszczeń urlopowych. W tej części Zarząd Główny Związku Zawodowego Pracowników Gospodarki Komunalnej i Przemysłu Terenowego uchylił orzeczenie Zakładowej Komisji Rozjemczej. Na wniosek powoda sprawa w tym zakresie skierowana została do Sądu.Sąd Powiatowy uwzględnił roszczenie o wyrównanie wynagrodzenia za urlop za lata 1961 i 1962 i zasądził z tego tytułu na rzecz powoda 1.032 zł 20 gr.Powód twierdzi, że wynagrodzenie za urlop w latach 1961 i 1962 zostało mu obniżone w wyniku wadliwego obliczenia przez pominięcie premii za oszczędność ogumienia i przebiegi międzynaprawcze. Pozwane Przedsiębiorstwo wnosiło o oddalenie powództwa dowodząc, że wynagrodzenie za urlop wyliczono prawidłowo i że premie za oszczędność ogumienia i przebiegi międzynaprawcze nie są premiami stałymi i nie podlegają włączeniu do ogólnej sumy zarobków, będących podstawą obliczenia należności za urlop.Zdaniem Sądu Powiatowego rozstrzygające znaczenie ma § 45 układu zbiorowego pracy dla pracowników zatrudnionych w przedsiębiorstwach i zakładach gospodarki komunalnej, zgodnie z którym wynagrodzenie za urlop powinno być obliczone w ten sposób, że do zarobku za 3 miesiące poprzedzające urlop należy wliczyć oprócz zasadniczego wynagrodzenia premię za oszczędność paliwa, za oszczędność ogumienia i za przebiegi międzynaprawcze, jeżeli zostały wypłacone pracownikowi w ostatnich 3 miesiącach poprzedzających urlop. Przepis § 45 układu stanowi wyraźnie, że podstawą obliczenia wynagrodzenia za urlop jest suma zarobków faktycznych wypłaconych pracownikowi za 3 miesiące poprzedzające urlop, przy czym o wyłączeniu wypłaconych premii nic nie wspomina, a okoliczność, czy premie te są periodyczne, czy też nieperiodyczne - pozostaje bez znaczenia. Postanowienia § 45 układu szczegółowo regulują wypłatę wynagrodzenia za urlop i powinny być ściśle stosowane - z pierwszeństwem przed wydanymi wcześniej przepisami rozporządzenia Ministra Pracy i Opieki Społecznej z dnia 28 lutego 1953 r. w sprawie urlopów dla pracowników zatrudnionych w przemyśle i handlu (Dz. U. Nr 13, poz. 54). Dokumenty, na które powołuje się strona pozwana, bądź zdezaktualizowały się, bądź też pozostają bez wpływu na rozstrzygnięcie, ponieważ nie mogą zmieniać postanowień bezwzględnie obowiązującego układu zbiorowego. Z tych przeto względów oraz opierając się na nie kwestionowanym przez strony wyliczeniu zarobków powoda, należało zasądzić nie wypłaconą różnicę wynagrodzenia za urlop w kwocie 1.032 zł 20 gr.Rewizję pozwanego Przedsiębiorstwa Sąd Wojewódzki oddalił wyrokiem z dnia 19 maja 1964 r., podzielając motywy zaskarżonego orzeczenia.Minister Sprawiedliwości zaskarżył rewizją nadzwyczajną prawomocny wyrok Sądu Wojewódzkiego z wnioskiem o zmianę wyroków Sądów obu instancji przez oddalenie powództwa lub o uchylenie tych wyroków i przekazanie sprawy Sądowi Powiatowemu do ponownego rozpoznania.Skarżący zarzuca naruszenie postanowień układu zbiorowego oraz naruszenie przepisów art. 4 ustawy z dnia 16 maja 1922 r. o urlopach dla pracowników zatrudnionych w przemyśle i handlu i § 12 rozporządzenia Ministra Pracy i Opieki Społecznej z dnia 28 lutego 1953 r.Według motywów rewizji nadzwyczajnej treść art. 45 układu zbiorowego powtarza w zasadzie główne postanowienia art. 4 ustawy z dnia 16 maja 1922 r. o urlopach dla pracowników zatrudnionych w przemyśle i handlu, nie zawierając żadnej wzmianki o tym, jakie premie wchodzą w skład wynagrodzenia z ostatnich 3 miesięcy, na podstawie którego oblicza się wynagrodzenie za urlop.Wytyczne w tym względzie zawiera rozporządzenie Ministra Pracy i Opieki Społecznej z dnia 28 lutego 1953 r. w sprawie urlopów dla pracowników zatrudnionych w przemyśle i handlu (Dz. U. Nr 13, poz. 54), które w § 12 stanowi, że "do wynagrodzenia za czas urlopu wlicza się oprócz płacy podstawowej i stałych dodatków do tej płacy również przeciętną premię z 3 poprzedzających urlop miesięcy, jeżeli premia ma charakter periodyczny i jest uzależniona od określonych z góry warunków".Powyższe rozporządzenie jest rozporządzeniem wykonawczym do ustawy z dnia 16 maja 1922 r., zawiera więc wykładnię autentyczną tej ustawy, a ponieważ dotychczas nie zostało uchylone, obowiązuje ono nadal.W świetle powołanego przepisu § 12 rozporządzenia z dnia 28.II.1953 r. premie za oszczędność ogumienia i za przebiegi międzynaprawcze nie mają charakteru periodycznego.Pismo Ministerstwa Gospodarki Komunalnej z dnia 29 sierpnia 1955 r. za Nr ZPP 2162/55 trafnie wyjaśnia, że kierowca samochodowy w okresie urlopu wypoczynkowego otrzymuje - poza stałymi elementami wynagrodzenia - średnią należność z ostatnich 3 miesięcy z tytułu godzin nadliczbowych i premii z wyjątkiem jednorazowych premii za konserwację pojazdu i premii za oszczędność ogumienia.Okoliczność, że premie te mogą się powtarzać w niejednakowych odstępach czasu, nie dowodzi ich periodyczności, albowiem wyraz ten semantycznie oznacza "powtarzanie się regularnie co pewien przeciąg czasu".Tak więc skoro omawianych premii nie można zaliczyć do periodycznych, to zgodnie z § 12 rozporządzenia z dnia 28 lutego 1953 r. nie powinny one być wliczane do wynagrodzenia, na podstawie którego ustala się wynagrodzenie za urlop.Ponadto skarżący zarzuca, że wykładnia zastosowana przez Sąd Powiatowy i Sąd Wojewódzki stanowi naruszenie zasady, według której pracownik otrzymuje za okres urlopu wynagrodzenie takie, jakie otrzymałby, gdyby w tym okresie był zatrudniony. Pracownik otrzymałby wszystkie składniki wynagrodzenia mające charakter periodyczny, powtarzający się w regularnych odstępach czasu. Nie można zaś zaliczać wynagrodzeń i premii jednorazowych wypłaconych w okresie ostatnich 3 miesięcy przed urlopem, gdyż wówczas wypłaconoby powtórnie część premii jednorazowej, czyli wynagrodzenie większe od przeciętnego.Przytoczone argumenty stanowią - zdaniem skarżącego - wystarczające uzasadnienie wniosków zawartych w rewizji nadzwyczajnej.Pełnomocnik powoda wniósł o oddalenie rewizji nadzwyczajnej.Sąd Najwyższy podziela w zasadzie wnioski i argumentację rewizji nadzwyczajnej.Paragraf 45 układu zbiorowego pracy dla pracowników zatrudnionych w przedsiębiorstwach (zakładach) gospodarki komunalnej z dnia 25 kwietnia 1959 r. ma brzmienie następujące:"1. W czasie urlopu wypoczynkowego pracownikowi przysługuje wynagrodzenie takie, jakie otrzymałby, gdyby w tym czasie był zatrudniony.2. Pracownicy umysłowi oraz robotnicy, mający 30 dni kalendarzowych urlopu, otrzymują za czas urlopu wypoczynkowego wynagrodzenie średnie z okresu ostatnich 3 miesięcy.3. Robotnikom oblicza się wynagrodzenie za roboczy dzień urlopu, dzieląc globalny zarobek brutto z ostatnich 3 miesięcy przez faktyczną ilość przepracowanych w tym czasie dni roboczych. Do dni roboczych zalicza się również pracę w niedzielę, o ile za pracę w niedzielę pracownik otrzymał wolny dzień powszedni".Rozstrzygnięcie wszystkich istotnych w niniejszym sporze zagadnień oprzeć należy na treści art. 4 ustawy o urlopach oraz na treści § 45 ust. 1 wiążącego strony układu zbiorowego pracy. Wbrew stanowisku Sądu Powiatowego przepis § 45 układu zbiorowego nie ustanawia korzystniejszej zasady wynagrodzenia za urlop aniżeli przepis art. 4 ustawy o urlopach. Oba przepisy realizują podstawową zasadę prawa urlopowego polegającą na tym, że wynagrodzenie za urlop powinno odpowiadać wynagrodzeniu, które pracownik mógłby zarobić w okresie urlopu, gdyby w tym okresie był zatrudniony. Wszystkie inne przepisy, rozwijające i konkretyzujące normy zawarte w art. 4 ustawy o urlopach lub w § 45 ust. 1 układu zbiorowego obowiązującego w niniejszej sprawie, służą wyjaśnieniu treści tych podstawowych norm i nie mogą być z nimi sprzeczne. Przepisy wskazujące sposób obliczenia wynagrodzenia za czas urlopu podyktowane zostały względami praktycznymi. Zadaniem tych przepisów jest ujęcie obliczenia w sytuacji opartej na hipotetycznym stanie faktycznym w pełni niesprawdzalnym, skoro chodzi o zarobki, które przypadałyby pracownikowi, "gdyby" pracował.Pracownik nie mógłby w okresie urlopu trwającego najwyżej miesiąc zarobić premii przypadającej za dłuższy okres pracy. Jeżeli nawet termin płatności tego rodzaju premii przypada na czas urlopu, to wypłacona premia nie jest wynagrodzeniem za urlop.Ponadto uwzględnienie premii przypadającej za dłuższy okres doprowadziłoby do powtórnego częściowo wynagrodzenia z tego samego tytułu.Przepis § 12 rozporządzenia wykonawczego z dnia 28 lutego 1953 r. prowadzi również do wniosku, że przy ustalaniu podstawy obliczeniowej wynagrodzenia za urlop bierze się w zasadzie pod uwagę premie miesięczne ("przeciętną z trzech poprzedzających urlop miesięcy").Przytoczona argumentacja przemawia tym bardziej przeciwko wliczeniu do podstawy obliczenia wynagrodzenia za urlop premii przypadającej nawet za okresy dłuższe od okresu 3-miesięcznego.Wykładnia powołanych przepisów daje podstawę do stwierdzenia, że przy ustalaniu wynagrodzenia za urlop kierowców autobusowych, wynagradzanych według układu zbiorowego pracy dla pracowników zatrudnionych w przedsiębiorstwach (zakładach) gospodarki komunalnej, nie bierze się pod uwagę premii za oszczędność ogumienia i za tzw. przebiegi międzynaprawcze.Protokół dodatkowy z dnia 19 września 1960 r. do układu zbiorowego pracy w gospodarce komunalnej (Dz. Urzęd. Min. Gosp. Komun. z 1960 r. Nr 16, poz. 143) utrzymuje w mocy dotychczasowe zasady premiowania kierowców za oszczędność paliwa i ogumienia. Według tych zasad, zamieszczonych pod pkt 11 przepisów o wynagrodzeniu pracowników samochodowych (układ zbiorowy, s. 71), premia wypłacana jest za zdanie opon nadających się do użytku w trakcji konnej lub do bieżnikowania (do regeneracji). Przepisy określają bliżej warunki premii za oszczędność ogumienia po osiągnięciu normy przebiegu ustalonej przez Ministra Komunikacji. Norma wynosząca 40.000 km mogłaby być osiągnięta dopiero po upływie około czterech miesięcy, i to w autobusie wykorzystanym przez dwie zmiany na dobę. Z kolei premia za osiągnięcie normy przebiegu przed naprawą główną, należna według punktu 13 zasad wynagrodzenia pracowników samochodowych (układ zbiorowy, s. 72), nazwana jest premią jednorazową. Premię tę, jako jednorazową, określa też § 9 uchwały Rady Ministrów Nr 283-a z dnia 10 sierpnia 1960 r. w sprawie poprawy organizacji pracy transportu samochodowego oraz zasad wynagrodzenia i czasu pracy pracowników samochodowych (M. P. Nr 67, poz. 317). Norma przebiegu wynosząca 90.000 km wskazuje, że premia z tego tytułu przypaść może raz w granicach jednego roku.Słuszny jest także podniesiony w rewizji nadzwyczajnej argument, że premia za tzw. przebiegi międzynaprawcze i za oszczędność ogumienia nie ma charakteru periodycznego. Warunki uzyskania tych premii są wprawdzie z góry określone, jednakże okoliczności i wymagania składające się na treść tych warunków nie dają podstawy do przyjęcia, że ustalone warunki spełnią się lub spełnić się mogą w regularnie powtarzających się okresach. Wynika to już z istoty tych warunków, a nie tylko z takich okoliczności, które podnosi strona pozwana (np. wycofanie wozu z eksploatacji). Periodyczny charakter premii polega na tym, że według określonych i przyjętych założeń ("warunków") trzeba się liczyć z uzyskaniem przez pracownika premii w określonych odstępach czasu za określone z góry okresy. Tego charakteru periodyczności nie traci premia przez to, że nie zawsze za każdy okres zostanie wypracowana. Premia, która nie ma opisanego wyżej charakteru, nie może być brana pod uwagę przy ustaleniu wynagrodzenia za urlop, ponieważ nie ma wystarczającej podstawy do przyjęcia, że pracownik otrzymałby ją, gdyby w czasie urlopu był zatrudniony.Okazuje się zatem, że zastrzeżenia dotyczące periodyczności premii uwzględnionej przy ustalaniu wynagrodzenia za urlop wynikają z treści art. 4 ustawy o urlopach i § 45 wiążącego strony układu zbiorowego pracy. Warunek periodycznego charakteru premii przewidziany jest wyraźnie i bezpośrednio w § 12 rozporządzenia wykonawczego z dnia 28 lutego 1953 r. Nie ma przy tym podstawy do twierdzenia, że przepis ten nie obowiązuje w stosunkach pracy uregulowanych układem zbiorowym w gospodarce komunalnej. Zagadnienie, czy i jaka premia podlega wliczeniu do podstawy wymiaru należności za urlop, jest zagadnieniem występującym powszechnie we wszystkich zakładach podlegających ustawie o urlopach dla pracowników zatrudnionych w przemyśle i handlu. W tej sytuacji można by co najwyżej uznać, że zagadnienie ("sprawa") nie zostało uregulowane układem. Według jednak § 86 układu, we wszystkich sprawach nie uregulowanych układem mają zastosowanie powszechnie obowiązujące przepisy prawa. Do tych zaś przepisów - w rozumieniu układu - należą także przepisy o urlopach dla pracowników zatrudnionych w przemyśle i handlu.Wbrew stanowisku powoda premia za oszczędność ogumienia i za osiągnięcie normy przebiegu przed naprawą główną nie ma tego charakteru, jaki ma premia za oszczędność paliwa przysługująca miesięcznie, jeżeli spełnione są warunki przewidziane w pkt 10 zasad wynagrodzenia pracowników samochodowych (układ zbiorowy, s. 70). Nie ma też ani podnoszonej w odpowiedzi na rewizję takiej zasady prawnej, ani takiego orzecznictwa Sądu Najwyższego, które by stwierdzały, że przy ustalaniu wynagrodzenia za urlop należy uwzględnić wszystkie premie z wyłączeniem tylko premii uznaniowych.Przedstawiona charakterystyka prawna premii za osiągnięcie normy przebiegu przed naprawą i za oszczędność ogumienia wynika z przepisów obowiązujących w pozwanym Przedsiębiorstwie. Wymaga ona jednak konfrontacji z rzeczywistym wypłacaniem premii. W wykazie przedstawionym przez pozwanego premia za osiągnięcie normy przebiegu figuruje tylko raz w roku 1961 i raz w roku 1962. W tym zakresie nie ma więc wątpliwości, że powyższa premia nie wchodzi do podstawy obliczenia należności za urlop.Wątpliwości wymagające wyjaśnienia powstają jednak w związku z wypłatami premii za oszczędność ogumienia. Według wykazu premie te wypłacono w lutym, marcu, w kwietniu 1961 r. Wykaz obejmuje wyliczone wyżej miesiące wobec częściowego wykorzystania przez powoda urlopu w kwietniu i maju 1961 r.Wykaz wypłaconego wynagrodzenia obejmuje także te same miesiące roku 1962, jednakże nie figurują tam już osobne kwoty za oszczędność ogumienia. Sąd Powiatowy powołał się w motywach na wyliczenie złożone przez powoda. Wzmianka o tym wyliczeniu pojawia się także w pismach rewizyjnych stron. W aktach sprawy wyliczenia tego jednak nie ma. Być może załączone ono zostało do jednej z wielu innych spraw tego samego rodzaju przeciwko temu samemu Przedsiębiorstwu albo też powołanie się na wyliczenie powoda jest omyłką wynikłą z jednobrzmiących uzasadnień szeregu orzeczeń i z identyczności pism rewizyjnych.Braki co do wszechstronnego wyjaśnienia sprawy, wymagające uzupełnienia przez Sąd pierwszej instancji, polegają na tym, że zebrany w sprawie materiał procesowy i poczynione ustalenia nie dają jeszcze przekonywającej odpowiedzi na pytanie, czy w specyficznych warunkach organizacji pracy pozwanego premie za ogumienie nie były rzeczywiście wypłacone sukcesywnie przez szereg miesięcy. Dotyczy to w szczególności roku 1961. Być może, wypłata przez okres kilkumiesięczny była wynikiem rozłożenia należności na raty lub wynikała z uzupełniających wyliczeń i wyrównania zaległości. Przyczyną tego stanu rzeczy mógł być brak sprawnie działających liczników, którą to okoliczność podnoszono w postępowaniu rozjemczym. Sposób wyliczenia i opóźnienie wypłat nie mogłyby zmienić charakteru prawnego premii i usprawiedliwić wliczenie jej do wynagrodzenia za urlop. Z tej samej bowiem przyczyny część premii wypłacona z opóźnieniem w czasie urlopu nie byłaby przez to wynagrodzeniem za urlop.Nie można jednak z góry wyłączyć szczególnego złożenia się okoliczności faktycznych, w których premia przypadała powodowi regularnie w wyniku dłuższego i trwałego spełnienia się warunków przewidzianych w pkt 11 lit. "f" (proporcjonalne dzielenie premii wypracowanej przez kilku kierowców). W takim wypadku należy rozważyć, czy premia za ogumienie odpowiada wymaganiu wynikającym z § 45 ust. 1 układu zbiorowego i wchodzi w skład podstawy obliczenia należności za urlop według zasad już omówionych.Ostatecznie należało oba zaskarżone wyroki uchylić, przekazując sprawę sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania (art. 384, 398 d.k.p.c.) i w ten sposób uwzględnić rewizję nadzwyczajną wniesioną w terminie 6-miesięcznym oraz złożoną ze względu na precedensowy charakter sporu.Należy jeszcze dodać, że merytoryczne rozstrzygnięcie co do premii za osiągnięcie normy przebiegu i oddalenie odpowiedniej części roszczenia nie nastąpiło wyłącznie ze względu na brak ustalenia i wyliczenia, jaka część roszczenia urlopowego została z tego tytułu zasądzona.