III PRN 17/68

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Krzyżanowski (sprawozdawca). Sędziowie: K. Piasecki, K. Zieliński.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Felicji K. przeciwko Skarbowi Państwa - Gromadzkiej Radzie Narodowej w D. o odszkodowanie, na skutek rewizji nadzwyczajnej Prokuratora Generalnego PRL od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Koszalinie z dnia 12 września 1967 r.,uchylił zaskarżony wyrok oraz wyrok Sądu Powiatowego w Koszalinie z dnia 12.VI.1967 r. i zasądził od Skarbu Państwa (Gromadzkiej Rady Narodowej w D.) na rzecz Felicji K. 5.982 zł z 8% od 8.V.1967 r.; oddalił powództwo w pozostałej części.Uzasadnienie faktycznePowódka Felicja K. zatrudniona była jako kierownik Gromadzkiej Biblioteki w B. od dnia 21.VI.1950 r. do dnia 30.VI.1966 r. Umowa o pracę uległa rozwiązaniu na skutek wypowiedzenia dokonanego przez pozwany zakład pracy w dniu 25.III.1966 r. Już przedtem występowały u powódki objawy choroby psychicznej (schizofrenii urojeniowej). Postanowieniem Sądu Wojewódzkiego w Koszalinie z dnia 13.I.1967 r. Felicja K. została - na wniosek Prokuratury Wojewódzkiej w Koszalinie z 11.III.1966 r. - całkowicie ubezwłasnowolniona z powodu choroby psychicznej.W dniu 8.V.1967 r. Bogusława K., opiekunka powódki, wniosła w jej imieniu do Sądu Powiatowego w Koszalinie powództwo przeciwko Skarbowi Państwa (Gromadzkiej Radzie Narodowej w D.) o zasądzenie 12.425 zł z proc. na tej podstawie, że pozwany, wiedząc o tym, iż powódka jest jedynym żywicielem rodziny i że jest chora psychicznie, zwolnił powódkę, nie interesując się jej dalszym losem. Powódka załamała się i nie była w stanie starać się o inne środki do życia.Strona pozwana twierdziła, że wypowiedzenie umowy było zgodne z obowiązującymi przepisami, tym więcej, że w dniu 1.VII.1966 r., tj. po ustaniu stosunku pracy, Państwowa Biblioteka Publiczna w K. zawiadomiła powódkę, żeby zgłosiła się do wydziału zatrudnienia po skierowanie do pracy.Sąd Powiatowy wyrokiem z dnia 12.VI.1967 r. zasądził na rzecz powódki 6.150 zł z %, a resztę powództwa oddalił.Sąd ustalił, że na skutek orzeczenia Obwodowej Komisji do spraw Inwalidztwa i Zatrudnienia z dnia 28.IV.1967 r., uznającego Felicję K. za inwalidkę pierwszej grupy, ZUS przyznał jej rentę inwalidzką po 997 zł miesięcznie, poczynając od 25.IV.1967 r. Zasądzona kwota stanowi wynagrodzenie za 6 miesięcy, tj. od 1.VII.1966 r. do 31.XII.1966 r. Według dalszych ustaleń Sądu Powiatowego powódka była długoletnim pracownikiem i miała na utrzymaniu córkę. Skoro pozwany wiedział, że powódka jest chora umysłowo i jedynym żywicielem swej rodziny, to dokonane wypowiedzenie stosunku pracy pracownikowi, który nie uzyskał jeszcze renty inwalidzkiej, naruszało zasady współżycia społecznego.Na skutek rewizji pozwanego Skarbu Państwa Sąd Wojewódzki w Koszalinie wyrokiem z dnia 12.IX.1967 r. zmienił wyrok Sądu Powiatowego i oddalił powództwo w całości uznając, że wypowiedzenie umowy o pracę nie stanowiło naruszenia zasad współżycia społecznego, przeciwnie, było ono konieczne, gdyż powódka nie mogła - ze względu na stan zdrowia - pełnić obowiązków kierownika biblioteki.Od tego wyroku złożył w dniu 12.III.1968 r. rewizję nadzwyczajną - na wniosek powódki - Prokurator Generalny PRL, zarzucając rażące naruszenie prawa. Skarżący domaga się uchylenia zaskarżonego wyroku, jak również wyroku Sądu Powiatowego w Koszalinie z 12.VI.1967 r. i przekazania sprawy temu ostatniemu Sądowi do ponownego rozpoznania.Rewizja nadzwyczajna zasługuje na uwzględnienie.Skarżący trafnie podnosi, że jednym z podstawowych obowiązków pracodawcy w państwie socjalistycznym jest obowiązek dbałości o interesy pracownika. Dbałość o interesy pracownika nie sięga wprawdzie tak daleko, by zakład pracy - jeśli przepis szczególny tego nie stanowi - był obowiązany zatrudniać pracownika całkowicie niezdolnego do pracy i płacić mu wynagrodzenie za nie wykonaną pracę, jednakże nie ulega wątpliwości, że zgodnie z ukształtowanymi w naszym państwie zasadami współżycia społecznego ciąży na uspołecznionym zakładzie pracy obowiązek udzielenia nieporadnemu lub choremu pracownikowi realnej pomocy przy uzyskaniu przez niego renty inwalidzkiej lub emerytury jeszcze w toku trwania stosunku pracy.Wspomniana zasada znalazła dobitny wyraz w zarządzeniu Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 6.III.1961 r. w sprawie przekazania uspołecznionym zakładom pracy niektórych czynności z zakresu rent (M.P. Nr 32, poz. 153). Postanowienie § 1 pkt 2 cyt. zarządzenia zobowiązuje wszystkie uspołecznione zakłady pracy - w odróżnieniu od obowiązków wymienionych w § 2 i 3 - do udzielenia ich pracownikom pomocy przy załatwianiu spraw rentowych. Punkt trzeci instrukcji, stanowiącej załącznik do cyt. zarządzenia, precyzuje w sposób nie budzący wątpliwości, na czym ta pomoc ma polegać. W szczególności jeśli chodzi o pracowników chorych, to istotą omawianej wyżej pomocy uspołecznionego zakładu powinno być bezwzględne zapobieżenie sytuacji, w której by pracownik pozostał bez środków do życia, nie mając ani renty, ani zarobków. Podkreślono przy tym, że zakład pracy powinien z własnej inicjatywy podejmować właściwe czynności przed organem rentowym, a nie tylko wówczas, kiedy pracownik zgłasza się z prośbą o pomoc.Należy podzielić pogląd skarżącego, że w świetle wspomnianych zasad oraz na tle sytuacji, gdy długoletni pracownik, będący w dodatku jedynym żywicielem rodziny, wykazuje - z powodu choroby psychicznej - całkowitą bezradność, to po stronie uspołecznionego zakładu pracy powstaje przed rozwiązaniem z tym pracownikiem stosunku pracy obowiązek podjęcia konkretnych działań przed organami ZUS-u, które by zapobiegły temu, żeby chory i niedołężny pracownik - z chwilą ekspiracji umowy o pracę - miał pozostać z rodziną bez żadnych środków do życia.Nie wykonując obowiązku dbałości - w omawianym zakresie - o interes swego pracownika, strona pozwana naraziła powódkę na stratę polegającą na tym, że przez sześć miesięcy (rentę inwalidzką przyznano ostatecznie powódce od stycznia 1967 r.) powódka wraz z rodziną pozostawała bez stosownego zaopatrzenia, które byłoby jej przyznane wcześniej, gdyby strona pozwana dopełniła swego obowiązku, o jakim była wyżej mowa.Odpowiedzialnym za powyższą szkodę powódki jest z mocy art. 415 i 416 k.c. pozwany Skarb Państwa. Czynem niedozwolonym w rozumieniu cytowanych przepisów jest bowiem nie tylko sprzeczność działania czy zaniechania (jak w sprawie niniejszej) z prawem przedmiotowym, lecz również zachowanie się kolidujące z zasadami współżycia społecznego, które, jako normy społeczne, zawierają reguły postępowania uznane za obowiązujące w danym społeczeństwie i w określonym czasie.Prawidłowo ustalił przy tym Sąd Powiatowy w swym wyroku, że pozwany wiedział o tym, iż powódka jest chora psychicznie od dłuższego czasu, albowiem postępowanie o jej ubezwłasnowolnienie zostało wszczęte przez Prokuraturę Wojewódzką właśnie na wniosek Wydziału Kultury Rady Narodowej z dnia 28.XII.1965 r.W takiej sytuacji kierowanie powódki do wydziału zatrudnienia dla podjęcia starań o nową pracę było nieporozumieniem, skoro nie przyjmowała ona pism i nie mogła kierować swym postępowaniem.Zauważyć wypada, że przytoczona wyżej podstawa roszczenia odszkodowawczego wynikała nawet z nieporadnej redakcji pozwu, w którym podkreślono, że strona pozwana, wiedząc o chorobie powódki, nie interesowała się jej stanem, a zwalniając z pracy, pozostawiła powódkę bez środków do życia. Z tego jednak punktu widzenia sprawa nie była rozważona, a całkowite oddalenie w końcowym wyniku żądania odszkodowawczego powódki narusza rażąco art. 415 i 416 k.c.Uzasadnia to w konsekwencji konieczność uchylenia zaskarżonych wyroków i orzeczenie co do istoty sprawy (art. 422 § 1 k.p.c.), skoro istnieją niezbędne po temu przesłanki. Jak wynika bowiem z materiału sprawy, a w szczególności z nadesłanych na żądanie Sądu Najwyższego akt rentowych ZUS-u, przyznano powódce od stycznia 1967 r. rentę inwalidzką I grupy po 997 zł miesięcznie. W tych warunkach szkoda powódki, spowodowana nieuzyskaniem przez nią renty za okres 6 miesięcy, wynosi kwotę 5.982 zł (997 x 6) i taką też sumę należało zasądzić na jej rzecz, a dalej idące żądania, jako nieuzasadnione, oddalić.