III PRN 21/71

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia K. Marowski. Sędziowie: W. Formański, S. Rejman (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Henryka D. przeciwko Przedsiębiorstwu Państwowemu Zarząd Portu w S. o odszkodowanie, na skutek rewizji nadzwyczajnej Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Szczecinie z dnia 9 lutego 1971 r.,1. uchylił zaskarżony wyrok i oddalił rewizję powoda od wyroku Sądu Powiatowego w Szczecinie z dnia 27 maja 1970 r.;2. oddalił wniosek strony pozwanej o zwrot kosztów postępowania rewizyjnego.Uzasadnienie faktyczneZakładowa Komisja rozjemcza przyznała powodowi wynagrodzenie za pracę wykonywaną w warunkach szkodliwych dla zdrowia w wysokości 1 zł za 1 godzinę i z odsetkami za czas od dnia 1.IX.1969 r.Orzeczenie to, zaskarżone przez pracownika, zostało z przyczyn formalnych uchylone przez Zarząd Główny Związku Zawodowego Marynarzy i Portowców. Na podstawie zaś art. 11 ust. 3 dekretu o zakładowych komisjach rozjemczych sprawę skierowano do sądu.W toku postępowania powód cofnął pozew co do kwoty 3.090 zł, ograniczając roszczenie do 1.030 zł z odsetkami od daty wymagalności każdej miesięcznie płatnej kwoty. Jego zdaniem, za pracę wykonywaną w warunkach szkodliwych dla zdrowia należy mu się dodatek po 1,33 zł za 1 godzinę. Wobec tego że pozwane Przedsiębiorstwo zaspokoiło dochodzone roszczenie jedynie w relacji 1 zł za 1 godzinę pracy, żądanie w pozostałym zakresie jest uzasadnione.Sąd Powiatowy w Szczecinie umorzył postępowanie co do kwoty 3.090 zł (art. 355 § 1 k.p.c.), oddalił powództwo o zapłatę 1.030 zł i zasądził od strony pozwanej na rzecz powoda odsetki od daty uchybienia płatności poszczególnych kwot miesięcznych oraz koszty procesu. Nie uiszczone przez powoda opłaty sądowe zostały włożone na obie strony w odpowiednim stosunku.Rozstrzygnięcie sprawy sprowadza się do udzielenia odpowiedzi na pytanie, w jakiej wysokości należy się powodowi dodatek za pracę w warunkach szkodliwych dla zdrowia. Zdaniem Sądu Powiatowego przysługuje mu on w relacji 1 zł za 1 godzinę pracy, a to w świetle postanowień załącznika nr 12 do zbiorowego układu pracy dla pracowników zatrudnionych w Zarządach Portów z dnia 26.II.1959 r. Wynika z nich, że dodatki za pracę w warunkach szkodliwych dla zdrowia wypłaca się za każdą efektywnie przepracowaną godzinę. Za pracę wykonywaną w czasie krótszym niż 4 godziny dodatek nie przysługuje. Nie można więc przeliczać tego dodatku w taki sposób, w jaki przelicza się wynagrodzenie zasadnicze. Takie stanowisko zajmuje też Zarząd Główny Związku Zaw. Marynarzy i Portowców.Pogląd ten jest zbieżny - zdaniem Sądu Powiatowego - z prawidłową wykładnią art. 2 ustawy z dnia 19.IV.1950 r. o skróconym czasie pracy szczególnie uciążliwej lub wykonywanej w szkodliwych warunkach (Dz. U. Nr 20, poz. 174). Mianowicie przejście pracownika do pracy o czasie skróconym nie może powodować zmniejszenia zarobku podstawowego, jaki pracownik do tej pory otrzymywał, mimo że faktycznie czas jego pracy jest skrócony. Niezależnie zaś od tego ma on prawo do dodatku za pracę wykonywaną w warunkach szkodliwych dla zdrowia, jeżeli objęta jest ona wykazem stanowisk, dla których dodatek taki jest przewidziany.Na skutek rewizji powoda Sąd Wojewódzki w Szczecinie zmienił zaskarżony wyrok (art. 390 § 1 k.p.c.) i zasądził od pozwanego Przedsiębiorstwa na rzecz powoda 1.020 zł z odsetkami i kosztami procesu, oddalając rewizję w pozostałym zakresie (art. 387 k.p.c.). Rozstrzygnięcie to jest wynikiem następującego rozumowania.Zbiorowy układ pracy - o którym mowa - przyjmuje jako zasadę normalny czas pracy (§ 21, ust. 2), przewidując jednak stosowanie skróconego czasu pracy przy robotach szkodliwych dla zdrowia. Stanowi on, że czas pracy przeładunku zboża wynosi 6 godzin dziennie, płatne jak za 8 godzin (§ 21 ust. 3). Zdanie ostatnie ust. 4 § 21 z.u.p. stwierdza generalnie, że wynagrodzenie pracowników zatrudnionych w skróconym czasie pracy nie może być niższe jak przy normalnym dniu pracy. Prowadzi to do wniosku, że wszystkie stawki za godzinę pracy przewidziane w zbiorowym układzie pracy odnoszą się do godzin przepracowanych w normalnym czasie. Taki sam charakter mają stawki przewidziane w załączniku nr 12, albowiem większość prac za które - zgodnie z tym załącznikiem - należy się dodatek, wykonywana jest w normalnym, a nie w skróconym czasie pracy. Natomiast stawka dodatku jest jednakowa.Wynagrodzenie pracowników zatrudnionych w skróconym czasie pracy nie może być niższe od wynagrodzenia pracowników zatrudnionych w normalnym czasie pracy. Wynika to nie tylko z § 21 ust. 4 z.u.p. z 1959 r., ale także z art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 19.IV.1950 r., który określa tę zasadę jeszcze wyraźniej stanowiąc, że przy przejściu na skrócony czas pracy pracownik płatny dniówkowo lub miesięcznie zachowuje prawo do dotychczasowego dziennego lub miesięcznego zarobku wraz z należnym dodatkiem za pracę w warunkach dotychczasowych. Dla zrealizowania tej zasady konieczne jest zatem przeliczenie stawek godzinowych, przewidzianych w zbiorowym układzie pracy, według stosunku 8 do 6, a więc pomnożenie przez współczynnik 1,33.Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego złożył od wyroku Sądu Wojewódzkiego rewizję nadzwyczajną (art. 417 § 1 k.p.c.), wniósł o jego uchylenie i o oddalenie rewizji powoda od wyroku Sądu Powiatowego.Rewizja nadzwyczajna zarzuca zaskarżonemu wyrokowi rażące naruszenie art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 19.IV.1950 r. o skróconym czasie pracy szczególnie uciążliwej lub wykonywanej w szkodliwych warunkach - w związku z postanowieniem załącznika nr 12 do zbiorowego układu pracy dla pracowników zatrudnionych w Zarządach Portów z dnia 26.II.1959 r.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy doszedł do następujących wniosków.Jak to trafnie podkreślono i uzasadniono w rewizji nadzwyczajnej, Sąd Wojewódzki powinien był oddalić rewizję powoda od wyroku Sądu Powiatowego. Zarówno przepisy cytowanego zbiorowego układu pracy jak i art. 2 ustawy z dnia 19.IV.1950 r. gwarantują nieuszczuplenie zarobku należnego za wykonaną pracę w wyniku skrócenia czasu pracy. Wysokość ekwiwalentu za szkodliwość warunków pracy, ustalona w załączniku nr 12 do z.u.p., uzależniona jest od dwóch czynników:1) stopnia szkodliwości danej pracy i2) liczby godzin efektywnie przepracowanych w tych warunkach.Stopień szkodliwości rzutuje bezpośrednio na wysokość stawki dodatku. Natomiast liczba przepracowanych godzin ma istotne znaczenie dla natężenia wpływu szkodliwych warunków na organizm pracownika. Wyrazem tego jest przepis zał. nr 12 do z.u.p., który pozbawia pracownika w całości dodatku - o jakim mowa - jeżeli praca jest wykonywana w czasie krótszym niż 4 godziny.Dlatego też zwiększanie godzinowej stawki tego dodatku w miarę skracania czasu pracy - jak to przyjął Sąd Wojewódzki - jest nieprawidłowe.To samo odnosi się też do wykładni art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 19.IV.1950 r. (Dz. U. Nr 20, poz. 174). W myśl tego przepisu, przy przejściu na skrócony czas pracy pracownik zachowuje prawo do dotychczasowego zarobku podstawowego wraz z należnym dodatkiem za pracę w warunkach szkodliwych lub za pracę szczególnie uciążliwą.Pojęcie zarobku dotychczasowego jest związane z zarobkiem podstawowym i nie dotyczy dodatku za szkodliwe warunki pracy. Dalszy człon tego przepisu, odnoszący się do dodatku, oznacza, że skrócenie czasu pracy nie pociąga za sobą utraty prawa do dodatku i że przysługuje on pracownikowi w wysokości określonej odpowiednimi przepisami. Tylko taki bowiem dodatek może być uznany za "należny".Odpowiednie zaś przepisy załącznika nr 12 do z.u.p. określają wysokość dodatków w stawkach godzinowych i przyznają je za efektywne godziny pracy, a więc w danym wypadku za skrócony czas pracy. Przepisy płacowe muszą być interpretowane ściśle i nie podlegają wykładni celowościowej.Powodowi należy się zatem dodatek za pracę w warunkach szkodliwych dla zdrowia w wysokości 1 zł za 1 godzinę efektywnej pracy i w tym zakresie jego roszczenie zostało już zaspokojone. Zasądzenie na jego rzecz przez Sąd Wojewódzki dalszej kwoty nastąpiło z rażącym naruszeniem prawa materialnego.Dlatego też Sąd Najwyższy uchylił zaskarżone orzeczenie i oddalił rewizję powoda od wyroku Sądu Powiatowego (art. 422 § 1 k.p.c.), orzekając o kosztach postępowania rewizyjnego (art. 102 i 108 § 1 k.p.c.).