III PRN 41/73

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia W. Formański (sprawozdawca). Sędziowie: M. Rafacz-Krzyżanowska, J. Wasilewski.SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu sprawy z powództwa Marii B. przeciwko Państwowemu Gospodarstwu Rolnemu w H. o wynagrodzenie za pracę na skutek rewizji nadzwyczajnej Prokuratora Generalnego PRL od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Lublinie z dnia 25 kwietnia 1973 r.,uchylił zaskarżony wyrok oraz wyrok Sądu Powiatowego we Włodawie z dnia 21 listopada 1972 r. w części oddalającej powództwo o kwotę 6.844 zł z odsetkami, i sprawę w tym zakresie przekazał Sądowi Powiatowemu we Włodawie do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktycznePowódka dochodziła od pozwanego Gospodarstwa Rolnego m.in. kwoty 8.000 zł z odsetkami z tytułu ekwiwalentu za niewykorzystane urlopy wypoczynkowe. Twierdziła, że była zatrudniona w pozwanym Gospodarstwie w okresie od 1965 r. do 31 sierpnia 1971 r. na stanowisku samodzielnej księgowej suszarni pasz, z wynagrodzeniem 1.600 zł miesięcznie, i że przez cały okres zatrudnienia nie korzystała z urlopów wypoczynkowych, gdyż bądź to nie udzielano jej w ogóle urlopów, bądź odwoływano ją z urlopów z przyczyn służbowych.Pozwane Gospodarstwo rozwiązało z powódką umowę o pracę z dniem 31 sierpnia 1971 r. w drodze trzymiesięcznego wypowiedzenia, z poleceniem wykorzystania przez nią w okresie wypowiedzenia zarówno urlopu bieżącego za rok 1971, jak i nie wykorzystanych urlopów w latach poprzednich. Powódka - jak twierdzi - nie wyraziła na to zgody, utrzymując, że za zaległe urlopy przysługuje jej ekwiwalent pieniężny, przy czym wyraziła chęć przepracowania całego okresu wypowiedzenia, lecz nie została dopuszczona do pracy w tym okresie przez stronę pozwaną.Sąd Powiatowy powództwo oddalił, wyrażając pogląd, że pozwany prawidłowo postąpił udzielając powódce zaległych urlopów w okresie wypowiedzenia umowy o pracę, albowiem urlop wypoczynkowy - zarówno bieżący, jak i zaległy - powinien ze względu na swoją funkcję być udzielony w naturze.Sąd Powiatowy ustalił przy tym, że Gospodarstwo udzieliło powódce od dnia 15 czerwca do dnia 31 sierpnia urlopy zaległe oraz 3 dni urlopu za rok 1971, a za 17 dni urlopu należnego za ten rok wypłaciło jej ekwiwalent pieniężny w kwocie 1.156 zł. W ten sposób - zdaniem Sądu Powiatowego - powódka otrzymała łącznie urlopy w naturze i ekwiwalencie pieniężnym za cztery lata. Brak jest wprawdzie dowodów na to, czy powódka wykorzystała urlopy za lata poprzednie (1966 i 1967), jednakże gdyby nawet nie wykorzystała ich, roszczenie jej w tym zakresie uległoby - zdaniem Sądu Powiatowego - przedawnieniu.Stanowisko Sądu Powiatowego podzielił Sąd Wojewódzki, ustaliwszy dodatkowo, że powódka wykorzystała w naturze w latach 1966 i 1967 23 dni urlopu wypoczynkowego przysługującego jej za rok 1966.Prokurator Generalny PRL w rewizji nadzwyczajnej, wniesionej na skutek podania powódki, zarzucił Sądowi Wojewódzkiemu rażące naruszenie art. 18 ust. 1 i art. 19 pkt 1 ustawy z dnia 29 kwietnia 1969 r. o pracowniczych urlopach wypoczynkowych (Dz. U. Nr 12, poz. 85) oraz art. 316 § 1, 387 i 460 § 1 k.p.c. i wniósł o uchylenie tego wyroku oraz wyroku Sądu Powiatowego w części oddalającej powództwo o kwotę 6.844 zł z odsetkami i o przekazanie sprawy w tym zakresie Sądowi Powiatowemu do ponownego rozpoznania.Zdaniem wnoszącego rewizję nadzwyczajną, za błędny należy uznać pogląd, że w razie wypowiedzenia zakład pracy może bez zgody pracownika udzielić mu w okresie wypowiedzenia kilku zaległych urlopów wypoczynkowych.Skarżący na poparcie swego stanowiska powołał się na art. 18 ust. 1 ustawy urlopowej, według którego w razie wypowiedzenia umowy o pracę przez zakład pracy, zakład ten obowiązany jest udzielić pracownikowi urlopu przysługującego w roku, w którym następuje rozwiązanie stosunku pracy, w okresie wypowiedzenia, jeżeli okres ten wynosi co najmniej trzy miesiące. Prawidłowa wykładnia tego przepisu prowadzi do wniosku, że obowiązkowi zakładu pracy odpowiada obowiązek pracownika wykorzystania przydzielonego mu w okresie wypowiedzenia urlopu wypoczynkowego, lecz tylko wówczas, gdy urlop ten jest urlopem należnym za ostatni rok przez rozwiązaniem umowy o pracę. Za nie wykorzystane urlopy wypoczynkowe, przypadające za okres poprzedni, przysługuje pracownikowi ekwiwalent pieniężny (art. 19 pkt 1 ustawy), jeśli pracownik nie wyraził zgody na ich wykorzystanie w okresie wypowiedzenia.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Słuszny jest niewątpliwie pogląd, wyrażony w sprawie przez oba sądy, że urlop wypoczynkowy ze względu na jego cel powinien być z reguły wykorzystywany w naturze. Zasada ta dotyczy, oczywiście, także urlopów zaległych, jednakże tylko wówczas, gdy stosunek pracy nadal trwa, i przy uwzględnieniu szczególnego unormowania w art. 18 ust. 1 ustawy urlopowej. Gdy następuje rozwiązanie stosunku pracy, należy stosować normę art. 19 pkt 1 ustawy, uprawniającą byłego pracownika do ekwiwalentu pieniężnego z tytułu nie wykorzystanych urlopów wypoczynkowych.Przychylając się do wywiedzionej w uzasadnieniu rewizji nadzwyczajnej tezy o niedopuszczalności udzielenia pracownikowi w okresie wypowiedzenia urlopów zaległych wbrew jego woli, Sąd Najwyższy wskazuje na wspierającą ją dodatkową argumentację.Udzielenie pracownikowi urlopu wypoczynkowego podyktowane jest potrzebą zregenerowania sił zużytych przy codziennym pokonywaniu zadań pracowniczych. Środkiem regeneracji tych sił jest całkowite wyłączenie pracownika na pewien okres z procesu pracy oraz zapewnienie mu wypoczynku i możliwości wykorzystania wolnego czasu w sposób sprzyjający efektywnemu odrodzeniu sił psychofizycznych.Instancja wypowiedzenia stosunku pracy ma zgoła inny cel. Okres bowiem wypowiedzenia, poprzedzający całkowite ustanie konkretnego stosunku pracy, ma umożliwić pracownikowi znalezienie nowej pracy, a jednocześnie ułatwić mu przystosowanie się do zmienionej sytuacji, wymagającej nierzadko zdobywania nowych kwalifikacji lub częściowego tylko przekwalifikowania się, do odmiennych niekiedy godzin pracy bądź warunków dojazdu do pracy, a nieraz nawet konieczności zmiany miejsca zamieszkania.Odmienność celów i zadań wiążących się z okresem urlopu wypoczynkowego i z okresem wypowiedzenia stosunku pracy nie pozwala, aby oba te okresy nie były zbieżne w czasie, gdyż ze swej istoty wzajemnie się one wyłączają.W okresie wypowiedzenia stosunku pracy dopuszczalne jest udzielenie urlopu wypoczynkowego - poza wyraźną zgodą pracownika - tylko w takim zakresie, jaki dopuszczają wyjątkowo szczególne przepisy; przepisy takie z reguły uzależniają wspomnianą dopuszczalność od odpowiednio dłuższego okresu wypowiedzenia od okresu urlopowego, i w ten sposób zabezpieczają możliwość wykorzystania chociaż części okresu wypowiedzenia na cele związane z urlopem, pozostałej zaś części - na cele, którym ma służyć okres wypowiedzenia.Przytoczone tezy wspiera pośrednio, wprowadzony przepisem art. 17 dekretu z dnia 18 stycznia 1956 r. o ograniczeniu dopuszczalności rozwiązywania umów o pracę bez wypowiedzenia oraz o zabezpieczeniu ciągłości pracy, zakaz wypowiadania przez zakład pracy umowy o pracę lub stosunku służbowego podczas urlopu pracownika.Za wskazanym kierunkiem rozwiązania rozważanej kwestii przemawia także rozwój ustawodawstwa pracy w odniesieniu do urlopów. Wprawdzie sama ustawa z dnia 16 maja 1922 r. o urlopach dla pracowników zatrudnionych w przemyśle i handlu nie zawierała przepisu, z którego wynikałby ogólny zakaz udzielania urlopu pracownikom w okresie wypowiedzenia, jednakże unormowanie w tym przedmiocie znalazło się w rozporządzeniu Ministra Pracy i Opieki Społecznej z dnia 28 lutego 1953 r. w sprawie urlopów dla pracowników zatrudnionych w przemyśle i handlu (Dz. U. Nr 13, poz. 54 z późn. zm.). Stosownie do § 8 tego rozporządzenia należało udzielić pracownikowi urlopu w okresie wypowiedzenia, jeżeli okres wypowiedzenia był dłuższy od okresu urlopu. Już wówczas Centralna Rada Związków Zawodowych w piśmie z dnia 24 kwietnia 1957 r. nr 7/833/Pł/57 wyjaśniła, że w okresie wypowiedzenia można udzielić tylko jednego urlopu. Rozporządzenie, o którym mowa, przesądziło tym samym, że pracownikowi w okresie wypowiedzenia równym lub krótszym od urlopu wypoczynkowego należało wypłacić ekwiwalent pieniężny za nie wykorzystany urlop. Dalsze ograniczenia możliwości udzielania pracownikowi urlopu w okresie wypowiedzenia spotykane były w niektórych układach zbiorowych pracy, np. w układzie zbiorowym pracy w budownictwie, który zakazywał udzielania urlopu w okresie wypowiedzenia zarówno pracownikom fizycznym, jak i umysłowym.Ten stan prawny uległ zmianie z chwilą wejścia w życie ustawy z dnia 29 kwietnia 1969 r. o pracowniczych urlopach wypoczynkowych (Dz. U. Nr 12, poz. 85). Mianowicie z mocy art. 8 ust. 1 tej ustawy zakład pracy jest obowiązany - a więc może i powinien - udzielić urlopu wypoczynkowego w okresie wypowiedzenia, ale dotyczy to tylko urlopu udzielanego za rok bieżący, i tylko wówczas, gdy okres wypowiedzenia wynosi co najmniej trzy miesiące, a więc trzykrotnie z reguły dłużej niż najdłuższy urlop wypoczynkowy za jeden rok.Podstawową zasadą udzielania urlopów, wynikającą z istoty urlopu i ze szczegółowych unormowań ustawy o pracowniczych urlopach wypoczynkowych, jest udzielanie urlopów w naturze. Przepis zatem art. 18 ust. 1 ustawy urlopowej, w powiązaniu z wyżej wywiedzioną odmiennością celów i zadań okresu wypowiedzenia i okresu urlopu i z uwzględnieniem kierunku rozwoju ustawodawstwa pracy, przedstawia się jako przepis wyjątkowy, dotyczący swoistych sytuacji i dopuszczający możliwość udzielenia pracownikowi w naturze w okresie wypowiedzenia tylko jednego urlopu, i to przysługującego w roku, w którym następuje rozwiązanie stosunku pracy, przy czym okres wypowiedzenia nie może być krótszy od trzech miesięcy. Jednocześnie jednak przepis ten tym samym wprowadza zasadę niedopuszczalności udzielenia pracownikowi w okresie wypowiedzenia urlopów zaległych.Prawo do nie wykorzystanych urlopów zaległych z powodu rozwiązania stosunku pracy i niemożności ich wykorzystania w okresie wypowiedzenia przekształca się w prawo do ekwiwalentu pieniężnego za nie (art. 19 ustawy o pracowniczych urlopach wypoczynkowych).Centralna Rada Związków Zawodowych, do której Sąd Najwyższy zwrócił się o wyrażenie poglądu w trybie art. 63 k.p.c., przychyliła się do zaprezentowanej wyżej wykładni art. 18 i 19 ustawy urlopowej.Z tych przyczyn podniesiony w rewizji zarzut rażącego naruszenia przepisów art. 18 ust. 1 i 19 pkt 1 ustawy z dnia 29 kwietnia 1969 r. o pracowniczych urlopach wypoczynkowych jest uzasadniony, co z kolei pociąga za sobą konieczność uchylenia zaskarżonego wyroku Sądu Wojewódzkiego oraz wyroku Sądu Powiatowego w części oddalającej powództwo o kwotę 6.844 zł z odsetkami, jest bowiem, w świetle reprezentowanej przez Sąd Najwyższy wykładni tych przepisów, w sprawie niewątpliwe, że powódka wykorzystała w naturze cały urlop przysługujący jej w roku 1971 i że wypłacona jej kwota 1.156 zł podlega zaliczeniu na poczet ekwiwalentu pieniężnego za nie wykorzystane urlopy zaległe (art. 422 § 1 k.p.c.).Mimo jednak uchylenia tych wyroków Sąd Najwyższy nie ma możności orzec co do istoty sprawy z powodu braku warunków do wydania ostatecznego rozstrzygnięcia, co pociąga za sobą uchylenie wspomnianych wyroków i przekazanie sprawy we wskazanym w sentencji zakresie Sądowi Powiatowemu we Włodawie do ponownego rozpoznania (art. 422 § 2 k.p.c.). Sądy meriti bowiem, wychodząc z odmiennych założeń, nie poczyniły koniecznych do prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy ustaleń.W szczególności nie zostały należycie wyjaśnione trzy podstawowe kwestie:a) gotowości świadczenia pracy przez powódkę w okresie wypowiedzenia;b) wymiaru urlopów przysługujących powódce w poszczególnych latach (zapewne inaczej przed rokiem 1969, inaczej pod rządem nowej ustawy urlopowej);c) rozmiaru faktycznego wykorzystania urlopów w naturze.Powódka twierdzi, ze w całym okresie zatrudnienia w pozwanym Gospodarstwie wykorzystała tylko 10 dni urlopu.Ponieważ akta osobowe powódki nie dają jednoznacznej odpowiedzi na pytanie, czy i w jakim zakresie wykorzystała ona urlopy zaległe, w szczególności zaś urlop za rok 1965, należało kwestię tę bliżej wyjaśnić, np. przez przesłuchanie ówczesnego księgowego strony pozwanej Tadeusza H., na którego notatce Sąd Wojewódzki oparł swoje dodatkowe ustalenia w powyższym zakresie, a w miarę potrzeby - także przez przeprowadzenie dowodu z przesłuchania stron.Nie zostało także wyjaśnione, w jakim konkretnie wymiarze przysługiwały powódce urlopy wypoczynkowe za poszczególne lata.Okoliczność podniesiona przez Sąd Wojewódzki, że powódka nie świadczyła pracy w okresie wypowiedzenia i że otrzymała wynagrodzenie za ten okres, może mieć znaczenie przy ocenie zasadności roszczenia powódki, co jednak zależy od dodatkowych ustaleń. Według twierdzeń powódki, które wymagają sprawdzenia, była ona gotowa do świadczenia pracy w tym okresie, lecz nie została przez stronę pozwaną do pracy dopuszczona. Może tu, oczywiście, wchodzić w grę tylko ta część wypowiedzenia, która pozostałaby po wykorzystaniu przez powódkę należnego jej urlopu za rok 1971.Ustalenia dodatkowe powinny dotyczyć sposobu wykorzystania przez powódkę okresu wypowiedzenia. Jeżeli bowiem pracownik kwestionował udzielenie mu w okresie wypowiedzenia więcej niż jednego urlopu i wyrażał gotowość i żądanie dopuszczenia go do pracy po wykorzystaniu bieżącego urlopu, lecz nie został do niej dopuszczony przez zakład pracy, to okresu takiego - z zasady - nie można uznać za okres urlopowy, ponieważ pracownik nie był w stanie wykorzystać tego okresu w celach urlopowych, a więc dla wypoczynku i regeneracji sił. Okres wypowiedzenia mógł pracownik zużyć na cele, którym z natury rzeczy on służy, a więc na znalezienie nowej pracy, przystosowanie się do nowej sytuacji, przekwalifikowanie itp. W takiej sytuacji wypłacenie pracownikowi ekwiwalentu za urlopy zaległe byłoby uzasadnione, chociaż pobrał on wynagrodzenie za okres wypowiedzenia. Gdyby się jednak okazało, że powódka wykorzystała okres wypowiedzenia zgodnie z celami urlopowymi, nie tylko godząc się z myślą, że przestaje pracować w pozwanym Gospodarstwie, ale rezygnując także z poszukiwań nowej pracy, to w takich okolicznościach jej żądanie wypłacenia ekwiwalentu za zaległe urlopy, chociaż nie pracowała w okresie wypowiedzenia, pobierała w tym czasie pełne wynagrodzenie za pracę i wykorzystała cały ten czas na cele rekreacyjne, mogłoby w świetle art. 5 k.c. przedstawiać się jako sprzeczne ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem prawa do ekwiwalentu pieniężnego za formalnie nie wykorzystane urlopy zaległe.Z tych przyczyn rewizja nadzwyczajna podlegała w całości uwzględnieniu.