III SW 43/10

Postanowienie z dnia 20 lipca 2010 r. III SW 43/10 Równość wyborów (art. 4 ustawy z dnia 27 września 1990 r. o wyborze Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, jednolity tekst: Dz.U. z 2010 r. Nr 72, poz. 467 ze zm.) odnosi się do aktu głosowania i nie oznacza zapewnienia wybor-com „równego udziału w kampanii wyborczej”. Przewodniczący SSN Romualda Spyt (sprawozdawca), Sędziowie SN: Bogusław Cudowski, Zbigniew Myszka. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 20 lipca 2010 r. na posiedzeniu nie-jawnym sprawy z protestu Macieja Z. z udziałem Państwowej Komisji Wyborczej i Prokuratora Generalnego przeciwko wyborowi Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej p o s t a n o w i ł: 1. wyrazić opinię, że zarzut protestu naruszenia art. 4 ustawy z dnia 27 wrześ-nia 2010 r. o wyborze Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej (jednolity tekst: Dz.U. z 2010 r. Nr 72, poz. 467) nie jest zasadny, 2. w odniesieniu do pozostałych zarzutów pozostawił protest bez dalszego biegu. U z a s a d n i e n i e Maciej Z. wniósł na podstawie „art. 129 Konstytucji, art. 72 i 73 ustawy z dnia 27 września 1990 r. o wyborze Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej (tekst jednolity: Dziennik Ustaw z 2010 r. Nr 72, poz. 467)” protest przeciwko wyborowi Prezydenta Rzeczypospolitej z powodu „naruszenia przepisów Konstytucji, ustaw, co miało wpływ na wynik wyborów” i wniósł o stwierdzenie nieważności wyboru Prezydenta Rzeczypospolitej. W uzasadnieniu postawionych zarzutów podniesiono, że w dniu 20 czerwca i 4 lipca 2010 r. odbyły się wybory prezydenckie. Nastąpiły one po okresie klęski żywiołowej (maj/czerwiec), która dotknęła - jak wynika z danych Ministerstwa 2 Spraw Wewnętrznych i Administracji – 2.157 miejscowości w ponad 14 wojewódz-twach. Niektóre gminy, jak np. Wilków, zostały dotknięte powodzią dwukrotnie, wielu mieszkańców straciło dobytek całego swojego życia, miejsca zamieszkania, pracy, dokumenty tożsamości. Dalej wnoszący protest wywiódł, że zgodnie z art. 62 ust.1 Konstytucji RP, obywatel polski ma prawo udziału w referendum oraz prawo wybierania Prezydenta Rzeczypospolitej, posłów, senatorów i przedstawicieli do organów samorządu teryto-rialnego, jeżeli najpóźniej w dniu głosowania kończy 18 lat. W myśl art. 4 ustawy o wyborze prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, wybory są równe; wyborcy biorą udział w wyborach na równych zasadach. Równość zasad, to nie tylko prawna rów-ność każdego głosu i jego oddania w samych wyborach, ale oznacza równość fak-tyczną, czyli możliwość udziału obywateli w tych wyborach poprzez możliwość uzy-skania informacji dotyczącej miejsc, w których można głosować, możliwość fizycz-nego dotarcia do tych miejsc oraz uczestnictwa w kampanii wyborczej. Mieszkańcy terenów powodziowych w tym względzie zostali poszkodowani, nie mieli faktycznie możliwości uczestnictwa w tej kampanii (brak miejsc zamieszkania, dostępu do me-diów), mieli utrudnioną możliwość fizycznego uczestnictwa w samych wyborach. Ponadto, zgodnie z art. 228 ust.7 Konstytucji RP, w czasie stanu nadzwyczaj-nego oraz w ciągu 90 dni po jego zakończeniu […] nie mogą być przeprowadzane […] wybory Prezydenta Rzeczypospolitej. Rada Ministrów naruszyła jednak art. 228 ust.1 Konstytucji oraz przepisy ustawy z dnia 18 kwietnia 2002 r. o stanie klęski ży-wiołowej, nie wprowadzając na terytorium powodziowym stanu klęski żywiołowej. Wprawdzie przepisy art. 228 ust.1 Konstytucji RP, jak i art. 2 oraz 4 ustawy o stanie klęski żywiołowej używają sformułowania o możliwości wprowadzenia tego stanu, jednakże, uwzględniając wykładnię celowościową przepisów, a także art. 3 ust.1 pkt.1 powyższej ustawy, wydaje się oczywiste, iż legislatorowi chodziło nie tyle o samą możliwość, co konieczność wprowadzenia stanu klęski żywiołowej w przypad-ku, gdy dotyka ona znaczących obszarów kraju, co miało miejsce w czasie tegorocz-nej powodzi. Niewprowadzenie stanu klęski żywiołowej było zatem naruszeniem za-równo art. 228 ust. 1 Konstytucji RP, jak i ustawy o stanie klęski żywiołowej. Nie-wprowadzenie stanu klęski żywiołowej nastąpiło tylko ze względu na to, że wówczas wybory prezydenckie musiałyby zostać odłożone, a mieszkańcy terenów powodzio-wych mieliby normalne możliwości uczestnictwa w nich i głosowania przeciw kandy- 3 datowi wspieranemu przez partię rządzącą. Zatem w imię wyboru danego kandydata na prezydenta naruszono art. 228 ust. 1 Konstytucji RP. Na koniec wnoszący protest stwierdził, że wnosi protest w imię art. 2 Konsty-tucji RP, tj. zasady demokratycznego państwa prawnego oraz art. 32 o równości wo-bec prawa (czego obywateli pozbawiono), a także w imię zasady, iż bezprawie (nie-wprowadzenie stanu klęski żywiołowej) nie może być podstawą prawnych rozwiązań. W odpowiedzi na protest Państwowa Komisja Wyborcza wskazała, że po-wódź, która w bieżącym roku dotknęła Polskę nastąpiła po zarządzeniu wyborów Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej. Konstytucja RP ani ustawa z dnia 27 września 1990 r. o wyborze Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej nie zawierają przepisów re-gulujących tryb postępowania w przypadku wystąpienia zjawisk naturalnych utrud-niających przeprowadzenie zarządzonych już wyborów. Z art. 228 ust. 7 Konstytucji RP wynika natomiast, że w czasie stanu nadzwyczajnego (w tym stanu klęski żywio-łowej) oraz w ciągu 90 dni po jego zakończeniu między innymi nie mogą być prze-prowadzane wybory Prezydenta Rzeczypospolitej. W ocenie Państwowej Komisji Wyborczej, przesłanką dla wprowadzenia stanu klęski żywiołowej nie może być chęć przełożenia wyborów na okres późniejszy, a skoro nie zaszła okoliczność wskazana w art. 228 ust. 7 Konstytucji RP organy państwowe i samorządowe zobowiązane były do zapewnienia warunków organizacyjnych do przeprowadzenia wyborów, w tym również na terenach dotkniętych powodzią. Jak wynika z informacji Państwowej Ko-misji Wyborczej, przed pierwszym głosowaniem poleciła ona okręgowym komisjom wyborczym, których właściwość obejmuje tereny objęte powodzią, odbycie posie-dzeń w celu omówienia przygotowania do wyborów Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej (i odpowiednio - do wyborów uzupełniających do Senatu Rzeczypospolitej Polskiej w okręgu wyborczym nr 15, 21 i 30). Okręgowe komisje wyborcze zobowią-zane zostały do sporządzenia informacji o ustaleniach z posiedzenia, ze szczegól-nym wskazaniem na konieczną pomoc ze strony władz państwowych, w tym także finansową, niezbędną dla odpowiedniego w tej sytuacji przygotowania i przeprowa-dzenia w dniu 20 czerwca 2010 r. wyborów. W wyniku tych posiedzeń i informacji przekazanych Państwowej Komisji Wyborczej przez okręgowe komisje wyborcze, sporządziła ona raport, w którym w konkluzji stwierdziła, że „z przekazanych Pań-stwowej Komisji Wyborczej przez Okręgowe Komisje Wyborcze materiałów wynika, iż przy dalszym współdziałaniu wszystkich organów władzy publicznej i organów wy-borczych głosowanie jest możliwe do przeprowadzenia we wszystkich gminach, na 4 obszarze których wystąpiło zjawisko powodzi. Należy jednak wyraźnie podkreślić, że głosowanie na niektórych terenach będzie przebiegało w warunkach dalekich od zwyczajowo przyjętych". Państwowa Komisja Wyborcza podkreśliła, że władze sa-morządowe podjęły wszelkie starania w celu sprawnego przeprowadzenia głosowa-nia na terenach popowodziowych, w tym również poprzez udzielanie pomocy w do-tarciu wyborców do lokali wyborczych. W trakcie wyborów ani po pierwszym, jak i ponownym głosowaniu, nie dotarły do Państwowej Komisji Wyborczej żadne informa-cje o braku możliwości wzięcia udziału w głosowaniu na terenach popowodziowych, ani o naruszeniu przepisów ustawy o wyborze Prezydenta Rzeczypospolitej przy or-ganizacji wyborów na tych terenach. Na marginesie Państwowa Komisja Wyborcza zauważyła, że w wymienionej w proteście gminie Wilków frekwencja wyborcza w pierwszym głosowaniu wyniosła 40,28% i była niższa od frekwencji w pierwszym gło-sowaniu w wyborach Prezydenta Rzeczypospolitej w 2005 r. o 8,38%, natomiast w głosowaniu ponownym frekwencja wyniosła 51,34% i była wyższa od frekwencji w głosowaniu ponownym w 2005 r. o 4,42%. W związku z powyższym Państwowa Ko-misja Wyborcza uznała, że zarzuty przedmiotowego protestu są bezzasadne. Prokurator Generalny, wnosząc o uznanie zarzutów protestu za bezzasadne, podniósł, że niewprowadzenie stanu klęski żywiołowej w związku z powodzią nie może stanowić podstawy protestu. Ocena konieczności wprowadzenia stanu klęski żywiołowej należy do Rady Ministrów i nie podlega ocenie w postępowaniu wywoła-nym wniesieniem protestu. Natomiast z informacji Państwowej Komisji Wyborczej wynika, że stan wywołany powodzią nie miał istotnego wpływu na frekwencję wybor-czą w pierwszej turze głosowania oraz nie miał żadnego wpływu na frekwencję wy-borczą w drugiej turze. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Zgodnie z art. 129 ust. 2 Konstytucji RP wyborcy przysługuje prawo zgłosze-nia do Sądu Najwyższego protestu przeciwko ważności wyboru Prezydenta Rzeczy-pospolitej na zasadach określonych w ustawie. Ustawa z dnia 27 września 1990 r. o wyborze Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej (jednolity tekst: Dz.U. z 2010 r. Nr 72, poz. 467) stanowi, że wnoszący protest powinien sformułować w nim zarzuty oraz przedstawić lub wskazać dowody, na których opiera swoje zarzuty (art. 73 ust. 3). Przedmiotem zarzutów może być naruszenie przepisów ustawy o wyborze Prezy- 5 denta lub dopuszczenie się przestępstwa przeciwko wyborom, jeżeli to naruszenie lub przestępstwo miało wpływ na wynik wyborów (art. 72 ust. 1 tej ustawy). W niniej-szej sprawie wnoszący protest nie wskazał na dopuszczenie się przestępstwa prze-ciwko wyborom, zarzucił natomiast nie tylko naruszenie przepisów ustawy o wyborze Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, ale także innych aktów prawnych - Konstytucji RP, w tym art. 228 ust. 1 oraz ustawy z dnia 18 kwietnia 2002 r. o stanie klęski ży-wiołowej (Dz.U. Nr 62, poz. 558 ze zm.), w tym art. 2 i 4. Stanowi to wyjście poza przedmiot protestu przeciwko ważności wyboru Prezydenta Rzeczypospolitej (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 13 października 2000 r., III SW 15/00, LEX nr 533915). Naruszenie przepisów ustawy o wyborze Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej stanowić może jednocześnie naruszenie Konstytucji RP, o tyle więc może być ono odniesione do tych przepisów Konstytucji, które dotyczą wyboru prezydenta, a nie jakichkolwiek innych (np. art. 228 ust. 1). W związku z powyższym poglądem rozważeniu podlega zarzut naruszenia art. 4 ustawy o wyborze Prezydenta Rzeczy-pospolitej Polskiej, zgodnie z którym wybory są równe; wyborcy biorą udział w wybo-rach na równych zasadach. Zasada równości wyborów - to jedna z podstawowych zasad prawa wyborczego (nazywanych też przymiotnikami wyborczymi) w państwie demokratycznym. Równość wyborów interpretuje się w dwóch aspektach - formal-nym i materialnym. Równość w znaczeniu formalnym powinna realizować się przez zapewnienie wyborcom oddania jednakowej ilości głosów w wyborach oraz umożli-wienie uczestnictwa w głosowaniu na takich samych zasadach. Materialna równość to jednakowa dla każdego wyborcy siła głosu. Oznacza to, że głos każdego wyborcy powinien przynosić tożsamy skutek dla wyników wyborów. Wnoszący protest kwe-stionuje dotrzymanie zasady równości wyborów w znaczeniu formalnym, przy czym nieuprawniony jest jego wniosek, że równość wyborów oznacza także zapewnienie wyborcom „równego udziału w kampanii wyborczej”. Jednoznaczna treść przepisu art. 4 powołanej ustawy wskazuje, że omawiana zasada odnosi się do aktu głosowa-nia. Jak wskazano wyżej, wnoszący protest prócz zarzutów winien przedstawić lub wskazać dowody, na których opiera swoje zarzuty (art. 73 ust. 3). Sąd Najwyższy rozpatruje protest w składzie 3 sędziów w postępowaniu nieprocesowym (art. 75 ust. 1 ustawy), zatem zastosowanie mają przepisy Kodeksu postępowania cywilnego w zakresie postępowania dowodowego. Zarzut pozbawienia wyborców prawa do udziału w wyborach na równych zasadach skonstruowany został wedle następujące- 6 go wywodu. Z powodu powodzi mieszkańcy terenów nią dotkniętych mieli utrudnioną fizyczną możliwość uczestnictwa w samych wyborach. O ile fakt zaistnienia powodzi na niektórych terenach Polski (gminach) stanowi fakt powszechnie znany, niewyma-gający dowodu (art. 228 § 1 k.p.c.), to inaczej rzecz się ma w przypadku powoływa-nej przez wnoszącego protest okoliczności faktycznej polegającej na utrudnieniu możliwości uczestnictwa w wyborach. Wobec braku przedstawienia dowodów w tym zakresie uznać należy, że skonstruowane zostało domniemanie faktyczne (art. 231 k.p.c.). Zarzut stawiany w proteście miałby wynikać z innego faktu - stanu powodzi. Takie wnioskowanie (o faktach na podstawie innych ustalonych faktów, przy wyko-rzystaniu zasad logicznego myślenia oraz doświadczenia życiowego) pomija istotną okoliczność, która musiałaby być rozważana, a mianowicie, czy ze strony organów odpowiedzialnych za przeprowadzenie wyborów podjęte zostały odpowiednie działa-nia umożliwiające udział w wyborach mieszkańcom zalanych terenów i czy osiągnęły zamierzony skutek. Zatem sam stan powodzi (klęski żywiołowej) nie uprawnia do konstruowania domniemania faktycznego zgodnego z twierdzeniem wnoszącego protest, co zaś się tyczy działań organów odpowiedzialnych za organizację wyborów, to kwesta ta w ogóle nie została przez niego podjęta. Już z tego powodu nie można uznać stawianego zarzutu za uzasadniony (nie wnikając już w to, czy miałby on wpływ na wynik wyborów). Z powyższych względów orzeczono jak w postanowieniu. ========================================