IV CK 68/05

Sygn. akt IV CK 68/05 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 9 sierpnia 2005 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (przewodniczący) SSN Elżbieta Skowrońska-Bocian SSN Zbigniew Strus (sprawozdawca) w sprawie z powództwa Gminnego Ośrodka Kultury w S. przeciwko W. K. o stwierdzenie nieważności umowy, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 9 sierpnia 2005 r., kasacji pozwanego od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 24 listopada 2004 r., sygn. akt I ACa (…), oddala kasację i nie obciąża pozwanego kosztami procesu w postępowaniu kasacyjnym. Uzasadnienie Powód Gminny Ośrodek Kultury w S., którego podmiotowość prawna została wykazana, domagał się stwierdzenia nieważności umowy z 8 kwietnia 1998 r. zawartej z pozwanym W. K., której przedmiotem była modernizacja kotłowni z materiałów pozwanego, w zmian za co uzyskiwał prawo do jej nieodpłatnej eksploatacji i sprzedaży stronie powodowej energii cieplnej w okresie 15 października 1998 r. do 30 kwietnia 2005 r. Wartość zamówienia liczona w tym okresie przekroczyła 30.000 €. 2 Sąd Okręgowy ustalił, że zawarcie umowy nie było poprzedzone zamieszczeniem ogłoszenia w Biuletynie Zamówień Publicznych (dalej: Biuletynie) oraz uzyskaniem zgody Prezesa Urzędu Zamówień Publicznych (dalej: Prezesa). Oddalając powództwo sąd pierwszej instancji uznał, że naruszenie przez strony przepisów regulujących postępowanie w sprawie zamówień publicznych nie miało wpływu na wynik postępowania. Sąd Apelacyjny po rozpoznaniu sprawy na skutek apelacji powoda zmienił zaskarżony wyrok i orzekł, że przedmiotowa umowa jest nieważna; zasądził też na rzecz powoda 6 300 zł tytułem kosztów procesu za obie instancje. Dokonując wykładni art. 72 ust. 2 ustawy z dnia 10 czerwca 1994 r. o zamówieniach publicznych (dalej u.z.p.) sąd drugiej instancji wskazał strukturę tego przepisu, którego pierwsze zdanie zawiera sankcję nieważności umowy w sprawie zamówienia publicznego, jeżeli w toku postępowania poprzedzającego jej zawarcie doszło do naruszenia przepisów ustawy wpływającego na wynik postępowania. W następnym zdaniu natomiast wyliczono cztery samodzielne kwalifikowane przyczyny nieważności umowy niezwiązane - mimo zastrzeżenia „w szczególności”- z wpływem na wynik określonym w zdaniu pierwszym. Wypadki te sąd odwoławczy uznał za kwalifikowane przesłanki nieważności, niepozostające w opozycji do przyczyn określonych w zdaniu poprzedzającym. W kasacji od tego wyroku opartej na obydwu podstawach pozwany przytoczył przepis art. 72 ust. 2 u.z.p. w brzmieniu obowiązującym w chwili zawarcia umowy oraz art. 233 § 1 k.p.c., twierdząc, że naruszenie pierwszego z wymienionych polega na błędnej wykładni odrywającej sankcję nieważności od wpływu na wynik postępowania a naruszenia drugiego dokonano przez nierozważenia związku między naruszeniem przepisów u.z.p i wynikiem postępowania o zamówienie publiczne. Na tej podstawie domagał się uchylenia zaskarżonego wyroku i zasądzenia kosztów procesu na rzecz pozwanego. Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Ustawa wiąże zasadę swobody sędziowskiej (art. 233 § 1 k.p.c.) z oceną „zebranego materiału”, tzn. z oceną wiarygodności i mocy dowodów. Zagadnienie dotyczące konieczności ustalania związku między wynikiem postępowania w sprawie zamówień publicznych a zachowaniem przepisów ustawy regulującej to postępowanie stanowi element wykładni art. 72 ust. 2 u.z.p., czyli ustalania treści normy prawnej ustanawiającej sankcję nieważności umowy, dlatego zarzut naruszenia przepisu 3 wyrażającego zasady kształtowania podstawy faktycznej wyroku nie może być uznany za uzasadniony. Nie można również podzielić zapatrywania skarżącego o naruszeniu prawa materialnego. Sąd Apelacyjny dokonał prawidłowej wykładni art. 72 ust. 2 u.z.p. Często stosowany w aktach normatywnych zwrot „w szczególności” sugeruje wprawdzie przykładowe tylko objaśnianie poprzedzającego je ogólnego sformułowania – w analizowanym przepisie: naruszenia przepisów i wpływu na wynik postępowania i w tym kierunku wykładał przepis Sąd Okręgowy. Nie podzielając tego zapatrywania trzeba wskazać, że zabieg legislacyjny „egzemplifikacji” byłby zbędny, skoro przytoczony wyżej okolicznik jest zrozumiały, a jego wykładnia oparta na regułach logiki nie nastręcza trudności. Trafnie zatem Sąd Apelacyjny dostrzegł w drugim zdaniu przepisu wskazanie bezwzględnych przesłanek nieważności, wyrażonych w postaci kwalifikowanych naruszeń przepisów ustawy, które z woli ustawodawcy zostały uznane za wystarczająco poważne aby przypisać im sankcję nieważności umowy. W uzasadnieniu powołanego przez Sąd Apelacyjny wyroku Sądu Najwyższego z 21 listopada 2003 r. sygn. V CK 474/02, OSNC 2005/1/8 rozstrzygającego o nieważności umowy przytoczono m.in. argumentację opartą na wykładni funkcjonalnej, skład orzekający stwierdził bowiem, że przepisy ustawy o zamówieniach publicznych mają na celu racjonalizację wydatkowania środków publicznych przez zaangażowanie możliwie najmniejszych nakładów w sposób niebudzący wątpliwości co do sposobu ich rozdysponowania, wspieranie uczciwej konkurencji, w ramach której oferenci zyskują pozycję w oparciu o przejrzyste reguły, a także zdobywanie zaufania obywateli dla działań szeroko rozumianej administracji (wyrok z 13 września 2001 r., IV CKN 381/00 (OSNC 2002, nr 6, poz. 75). Celem rozwiązań przyjętych w ustawie – stwierdził następnie Sąd Najwyższy, jest zagwarantowanie równego traktowania wszystkich uczestników postępowania w sprawie udzielenia zamówienia publicznego, wyeliminowanie zjawisk o charakterze korupcyjnym i w konsekwencji ochrona rynku, który powinien być zorganizowany przy zachowaniu zasady równości wszystkich uczestniczących w nim podmiotów. Uchybienia wskazane w hipotezach przyczyn nieważności wymienionych w art. 72 ust. 2 zdanie drugie u.z.p. sprzeciwiają się wymienionym wyżej celom tak wyraźnie, że ich wpływ na wynik postępowania nie wymaga dodatkowych ustaleń. Ilustrują to również okoliczności rozpoznawanej sprawy, w której brak ogłoszenia w Biuletynie oraz 4 zaniechanie przetargu uniemożliwiło zachowanie reguł konkurencji, a nieuzyskanie zgody Prezesa na zawarcie umowy na czas dłuższy niż 3 lata (art. 73 u.z.p.) niezgodnie z prawem obciążyło sektor finansów publicznych, bez możliwości retroaktywnego ustalenia, czy umowa z pozwanym została zawarta na warunkach optymalnych dla zamawiającego. Istnienie przepisów rozstrzygających o nieważności umów zawartych wskutek uchybień traktowanych przez ustawodawcę jako typowe, nie wyłącza uznania innych uchybień prawu za przyczynę nieważności umowy, jeżeli dodatkowo zostanie wykazana przesłanka w postaci wpływu na wynik postępowania (art. 72 ust. 2 zdanie pierwsze u.z.p. Nieważność ta ma charakter pierwotny i dotyczy całej umowy, dlatego niemożliwe było ograniczenie jej do pewnego okresu, np. powyżej trzech lat, o co m. in. wnosił skarżący Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39312 oraz art. 102 k.p.c. oddalił kasację odstępując jednocześnie od zasądzenia kosztów procesu w postępowaniu kasacyjnym na rzecz powodowej gminnej instytucji kulturalnej. Okolicznością usprawiedliwiającą zastosowanie art. 102 k.p.c. była postawa strony powodowej, która co najmniej w takim samym stopniu jak strona pozwana przyczyniła się do zawarcia nieważnej umowy.