IV CR 1014/89

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN W. Patulski.Sędziowie SN: J. Niejadlik (spr.), A. Kabat.SentencjaSąd Najwyższy Izba Cywilna po rozpoznaniu w dniu 19 stycznia 1990 r. sprawy z powództwa R. R. i J. R. przeciwko Wojewódzkiemu Przedsiębiorstwu Energetyki Cieplnej w K. o 2.246.715 zł., na skutek rewizji powodów od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Koszalinie z dnia 3 maja 1989 r. sygn. akt. (...):uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Wojewódzkiemu w Koszalinie do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania rewizyjnego.Uzasadnienie faktycznePozwane Przedsiębiorstwo Energetyki Cieplnej ogłosiło przetarg na wykonanie remontu sieci ciepłowniczej na Osiedlu (...) w K. Spośród zgłoszonych ofert, przyjęło jako dla siebie najkorzystniejszą ofertę prowadzących Zakłady Wykonawstwa Instalacji Sanitarnych powodów R. R. i J. R. W umowie zawartej dnia 11 lipca 1983 r., roboty opisane w załączniku zobowiązali się wykonać w terminie do dnia 30 września 1983 r. Strony uzgodniły, że materiały potrzebne do wykonywania robót dostarczy zamawiający, a "wynagrodzenie wykonawców (...) określone będzie kalkulacją indywidualną na podstawie kosztorysu szczegółowego, tj. stawką godzinową do robót nieskomplikowanych 45 zł/h, i do robót skomplikowanych 55 zł/h na kwotę 2.400.000 zł. "(§ 3), przyczym "protokół odbioru wraz z kosztorysem kalkulacyjnym stanowi podstawę do wystawienia rachunku (...) końcowego i żądania zapłaty wynagrodzenia (...)". Z dniem 16 września 1983 r. powodowie wykonawszy około 35% zleconych im robót odstąpili od umowy i zeszli z budowy. W dniu 14 listopada 1983 r. wystawili odwołując się do protokołu końcowego odbioru, robót rachunek za wykonane przez siebie roboty opiewający na kwotę 1.123.498 zł. Po dokonaniu potrąceń (137.246 zł) pozwane Przedsiębiorstwo wypłaciło im za te roboty kwotę 986.252 zł.Powodowie w kilkanaście miesięcy później wystąpili z twierdzeniem, że stawka godzinowa (45 lub 55/h), została zaniżona w umowie i odwołując się do stawek ustalonych przez Centralny Zarząd Rzemiosła w dniu 8 lutego 1985 r. przedłożyli zamawiającemu nową wersję rozliczenia wykazującego na ich dobro dalszą kwotę 1.757.115 zł., którą ich zdaniem zwiększa kara umowna (od umowy odstąpili - jak twierdzą - wskutek zwłoki w dostarczaniu materiałów) do kwoty 2.246.715 zł. Pozwane Przedsiębiorstwo wniosło o oddalenia powództwa wytoczonego o zapłatę tej kwoty zarzucając, że zerwanie umowy obciąża powodów, a tylko pierwsza wersja rozliczenia da się pogodzić z postanowieniami umowy. Obronę strony pozwanej poparli w swoich opiniach biegli, w szczególności zaś J. P. W tej sytuacji Sąd Wojewódzki oddalił powództwo. W rewizji powołującej podstawy zaskarżenia z art. 368 pkt (...) § 5 k.p.c. powodowie wnosili o uchylenie tego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Wojewódzkiemu w Koszalinie do ponownego rozpoznania.Rewizja jest uzasadniona.Trudno się zgodzie ze stanowiskiem rewizji, że Sąd Wojewódzki przystąpił do orzekania zanim sprawa zastała do tego dostatecznie wyjaśniona (art. 316 § 1 k.p.c.). W postępowaniu poprzedzającym wydanie zaskarżonego wyroku istotne znaczenie miało wyjaśnienie, jakie stawki umowne (45 zł/h, i 55 zł/h), czy też ustalone przez Centralny Zarząd Rzemiosła (305,54 zł/h i 373 zł/h - powinny być miarodajne dla rozliczenia stron z umowy o dzieło, jak też po czyjej stronie leżała przyczyna zerwania przez powodów umowy i zejścia z budowy. Wywołało to potrzebę poprzedzenia zajęcia stanowiska w tych kwestiach odebraniem opinii od biegłego z zakresu budownictwa. Powinności nakazanej w art. 278 § 1 k.p.c. uczynił jednak zadość Sąd Wojewódzki, ponieważ przeprowadził dowód kolejno z trzech opinii biegłych. Kwestionowanie ostatniej opinii wydanej przez biegłego J. P. w powołaniu się na brak u niego wiadomości fachowych, nie osłabia tej opinii, jako że przeciwko niemu nie demonstrowali powodowie przed wydaniem opinii, a po drugie składając ustne wyjaśnienia wykazał biegły, że posiada kwalifikacje do wydania opinii również w nieskomplikowanych sprawach z zakresu budownictwa sanitarnego (art. 279 k.p.c.). Każdy z biegłych - wbrew stanowisku skarżących - wyjaśnił ustnie swą opinię na rozprawie.Ostatnio przesłuchany biegły J. P. zaś ustosunkował się szczegółowo i przekonywująco do opinii poprzednich biegłych, wskazując - tam gdzie były rozbieżności - na ich błędy i braki.W tej sytuacji, zaniechanie ich skonfrontowania (chyba konfrontacje mieli powodowie na względzie wnosząc o wezwanie dwóch pierwszych biegłych na rozprawie i przesłuchanie ich w charakterze świadków w obecności J. P.), nie konkretyzuje zarzutu naruszenia art. 286 k.p.c. (orz. SN z 24 sierpnia 1972 r., sygn. akt II CR 222/72-OSP i KA 1973, 5,93). Kategoryczna opinia biegłego J. P. wyłączała potrzebę prowadzenia na wymienione okoliczności dowodu z dalszego jeszcze biegłego, a w konsekwencji i wnioskowanego dowodu z instytutu naukowo-badawczego, (art. 290 § 1 k.p.c.). Tego rodzaju dowód aktualizowałby się bowiem tylko wówczas, gdyby opinia ostatniego biegłego nie zasługiwała na aprobatę. Skoro przy ocenie zebranego w sprawie materiału - a więc i rozbieżnych w niektórych kwestiach opinii biegłych - uczynił Sąd Wojewódzki zadość wymaganiom z art. 233 § 1 i 328 § 2 k.p.c., to zarzutu niewyjaśnienia sprawy nie można było rzecz jasna w świetle zebranego dotąd materiału uznać za wykazany (art. 368 pkt 3 k.p.c.).Nie można już jednak odmówić racji powodowi R. K., że nie dokonywano zawiadomień o terminach posiedzeń wyznaczonych na rozprawę Z. M., ustanowionego przezeń dnia 20 sierpnia 1986 r. pełnomocnikiem procesowym (radcą prawnym). Podniesiony zarzut mógłby usprawiedliwiać naruszenie § 3 art. 133 k.p.c. w zw. z art. 149 k.p.c. tylko wówczas gdyby tenże Z. M. legitymował się kwalifikacjami podmiotowymi do reprezentowania w procesie powoda R. R. Odmowa dopuszczenia go ujawniona w protokole rozprawy z dnia 28 listopada 1986 r. do zastępowania powoda, nie doprowadziła więc do pogwałcenia przepisu art. 87 k.p.c., ponieważ sam fakt figurowania na liście radców prawnych nieumocował tegoż Z. M. do reprezentowania osób fizycznych w procesie cywilnym.Uszło jednak uwagi Sądu Wojewódzkiego, że z dniem wejścia w życie ustawy o działalności gospodarczej osoby fizyczne - zwłaszcza zatrudniające pracowników najemnych, a prowadzące zakłady rzemieślnicze, uzyskały charakter podmiotów gospodarczych w rozumieniu art. 2 tej ustawy. Znowelizowany jednocześnie (art. 39 ustawy) przepis § 2 art. 87 k.p.c. zaś stanowi, że pełnomocnikiem podmiotu gospodarczego może być również radca prawny. Dopuszczając po dniu 1 stycznia 1989 r. (art. 54 ustawy) do podpisywania, obok siebie, pism procesowych również przez radcę prawnego, dał powód wyraz temu, że uznaje za aktualny dokument pełnomocnictwa złożony dnia 20 sierpnia 1988 r. do akt sprawy (...), opiewającego na rzecz radcy prawnego Z. M. Jednakże, występowanie z uwagi na niezawiadomienie radcy prawnego nadal osobiście na rozprawie, wyłączyło możności skutecznego podnoszenia zarzutu, że w końcowej fazie postępowania przed Sądem Wojewódzkim był pozbawiony możności obrony swych praw (art. 369 pkt 5 k.p.c.).Tak więc, pełnomocnikiem właściciela zakładu rzemieślniczego prowadzącego w celach zarobkowych i na własny rachunek działalność gospodarczą, może według § 2 art. 87 k.p.c. w brzmieniu nadanym mu przez art. 39 ustawy z dnia 23 grudnia 1988 r. o działalności gospodarczej (Dz. U. Nr 41, poz. 324) być również radca prawny. Pełnomocnictwo udzielone mu w toku procesu, ale przed wejściem w życie tej ustawy (art. 54), wywołuje zatem skutki procesowe, a więc i powinność zawiadamiania radcy prawnego o terminach posiedzeń wyznaczonych na rozprawę od tego dnia. Nieuczynienie przez Sąd zadość tej powinności stanowi - gdy mocodawca nie wyraził zgody na działanie w nieobecności pełnomocnika - takie naruszenie przepisów art. 133 § 3, 149 i 214 k.p.c., które mogło mieć wpływ na wynik sprawy (art. 368 pkt 5 k.p.c.). Oznacza to, że skarżący wykazali piątą podstawę rewizyjną.Zaskarżony wyrok zatem uchylono (art. 388 § 1 k.p.c.).Rozstrzygnięcie o kosztach postępowania rewizyjnego znajduje uzasadnienie w przepisie art. 108 § 2 k.p.c.