IV CR 494/77

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN Z. Trybulski (sprawozdawca).Sędziowie SN: R. Czarnecki, S. Rudnicki.SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym sprawy z wniosku Józefa K. o stwierdzenie nabycia spadku po Zofii K., na skutek rewizji uczestniczki postępowania Heleny M. od postanowienia Sądu Rejonowego w Cieszynie z dnia 19 kwietnia 1977 r. postanowił uchylić zaskarżone postanowienie i sprawę przekazać Sądowi Rejonowemu w Cieszynie do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie wniosku uczestniczki postępowania o przyznanie kosztów postępowania rewizyjnego.Uzasadnienie faktyczneJózef K. wniósł o stwierdzenie nabycia spadku po Zofii K., zmarłej w dniu 31 grudnia 1972 r. w Cieszynie, przez jej ustawowych spadkobierców: męża Józefa K. i przysposobioną Helenę M. po połowie. Ta ostatnia natomiast wniosła o stwierdzenie nabycia spadku na jej rzecz na podstawie testamentu bez daty, sporządzonego wobec przewodniczącego GRN w Pastwiskach.Sąd Rejonowy w Cieszynie postanowieniem z dnia 19 kwietnia 1977 r. stwierdził, że spadek po Zofii K. nabyli na podstawie ustawy Józef K. i Helena M. po połowie. Sąd ustalił, że nie można ustalić pewnej daty sporządzenia wspomnianego testamentu, gdyż rozbieżne zeznania świadków wskazują na okres między wczesną jesienią 1959 r. i 1960 r. Skoro testament nie czyni zadość wymaganiu art. 951 § 2 zd. 1 k.c., należy uznać go za nieważny (art. 958 k.c.).Od postanowienia tego Helena M. wniosła rewizję, żądając jego zmiany i stwierdzenia nabycia spadku na podstawie testamentu.Uzasadnienie prawneW związku z przedstawieniem Sądowi Najwyższemu zagadnienia prawnego do rozstrzygnięcia, Sąd Najwyższy na mocy art. 391 § 1 zd. 2 k.p.c. przejął sprawę do rozpoznania i zważył, co następuje:Podstawową zasadą prawa spadkowego jest dążność do możliwie najpełniejszego urzeczywistnienia woli spadkodawcy. Do tego celu zmierzają również przepisy o formie testamentu, których celem jest zagwarantowanie, że to, co w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku przedstawiono jako testament, stanowi rzeczywiście prawidłowo wyrażone rozrządzenie spadkodawcy na wypadek śmierci. Wśród testamentów zwykłych najprostszą formę stanowi testament własnoręczny, sporządzony przez samego spadkodawcę - bez udziału osób trzecich - w ten sposób, że napisał go w całości pismem ręcznym, podpisał i opatrzył datą (art. 949 § 1 k.c.). Jednakże nawet w tym przypadku - gdy ze względu na nieuczestniczenie w sporządzeniu testamentu innych osób sąd opiera się na danej treści testamentu - brak daty nie pociąga za sobą nieważności testamentu, jeżeli nie wywołuje wątpliwości co do zdolności spadkodawcy do sporządzenia testamentu, co do treści testamentu lub co do wzajemnego stosunku kilku testamentów (art. 949 § 2 k.c.), okoliczności zaś wskazane w tym przepisie określają zarazem cel wymagania umieszczenia daty na testamencie.Forma sporządzenia testamentu przewidziana w art. 951 k.c. stwarza o wiele poważniejsze gwarancje, że to, co przedstawiono jako testament, stanowi rzeczywiście rozrządzenie spadkodawcy na wypadek śmierci, które dokonane zostało w warunkach wskazujących na prawidłowe powzięcie i wyrażenie woli testatora. Przy sporządzeniu tego testamentu - oprócz spadkodawcy - biorą udział dwaj świadkowie i przewodniczący rady narodowej (obecnie naczelnik gminy, miasta lub dzielnicy, sekretarz biura albo zastępca naczelnika). Wprawdzie przepis art. 951 § 2 zd. 1 k.c., wymagając podania w protokole zawierającym spisane oświadczenie spadkodawcy daty jego sporządzenia, nie zawiera postanowienia odpowiadającego postanowieniu z art. 949 § 2 k.c., jednakże nie może to samo przez się powodować ujemnych następstw dla oceny ważności tego testamentu; ustawodawca z reguły reguluje sytuacje typowe i taką sytuacją może być pominięcie daty w testamencie własnoręcznym sporządzonym przez obywatela nie zawsze świadomego co do kryteriów ważności jego czynności prawnych, natomiast pominięcie daty przez urzędnika (notariusza, naczelnika gminy i inne powołane osoby), posiadającego wymagane wiadomości co do tych kryteriów, stanowi zjawisko patologiczne - o czym świadczy wyjątkowość tego przypadku - które nie wymaga uregulowania wprost w ustawie, gdyż do jego oceny wystarczy prawidłowa interpretacja art. 951 § 2 i art. 949 § 2 k.c. Logiczna wykładnia tych przepisów nie może uzasadniać wniosku, iż konsekwencje braku daty mają być bardziej niekorzystne dla skuteczności ostatniej woli spadkodawcy wtedy, gdy dążąc do większego zapewnienia tej skuteczności wybrał formę testamentu urzędowego, niż wtedy, gdyby poprzestał na testamencie własnoręcznym.Brak również podstaw do przyjęcia, iż wymaganie daty na testamencie urzędowym (art. 951 § 2 k.c.) ma służyć stwierdzeniu innych okoliczności niż te, które określono w art. 949 § 2 k.c., pozwalając - mimo braku daty - na wyłączenie negatywnych przesłanek ważności (skuteczności) testamentu. Dlatego należy uznać, że zasada wyrażona w art. 949 § 2 k.c. ma zastosowanie również do testamentu sporządzonego w trybie art. 951 k.c., w związku z czym odmienny pogląd Sądu Rejonowego jest wadliwy.Sprawa jednak nie dojrzała do stanowczego rozstrzygnięcia, gdyż Sąd I instancji, wychodząc z błędnych przesłanek, nie rozważył, czy - przyjmując, że testament został sporządzony w okresie między wczesną jesienią 1959 r. i 1960 r. - nie zachodzą inne przeszkody przewidziane w art. 949 § 2 k.c. do uznania go za ważny.Z tych względów orzeczono jak w sentencji (art. 388 § 1 k.p.c.).