IV CSK 379/18

Sygn. akt IV CSK 379/18 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 14 listopada 2019 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Anna Kozłowska (przewodniczący) SSN Krzysztof Strzelczyk SSN Roman Trzaskowski (sprawozdawca) w sprawie z powództwa Skarbu Państwa - Państwowego Gospodarstwa Leśnego Lasów Państwowych Nadleśnictwa L. przeciwko A. P. L. o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 14 listopada 2019 r., skargi kasacyjnej pozwanego od wyroku Sądu Okręgowego w G. z dnia 17 maja 2017 r., sygn. akt III Ca (…), uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Okręgowemu w G. do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego. 2 UZASADNIENIE Wyrokiem z dnia 17 maja 2017 r. Sąd Okręgowy w G. oddalił apelację pozwanego A.P.L. od wyroku z dnia 16 czerwca 2016 r., w którym Sąd Rejonowy w K., uwzględniając co do zasady powództwo Skarbu Państwa - Państwowego Gospodarstwa Leśnego Lasów Państwowych Nadleśnictwa L., uzgodnił treść Księgi nr (…) prowadzonej przez ten Sąd (dalej – „Księga”) dla nieruchomości położonej w T. gm. D., w której jako właściciel w dziale II wpisany jest pozwany, w ten sposób, że nakazał z niej odłączyć działki o numerach […]1 cz, […]2 cz, […]3cz, […]4 cz, […]5 cz, […]6 cz (stanowiące wcześniej odpowiednio części działek o numerach […]7, […]8, […]9, […]10, […]11, […]12) i łącznej powierzchni 50,04 ha oraz założyć dla nich księgę wieczystą z wpisem prawa własności na rzecz powoda. W sprawie ustalono m.in., że sporne działki wchodziły w skład gospodarstwa rolnego dziadków pozwanego, a następnie jego matki, która mocą umowy darowizny z dnia 5 kwietnia 2004 r. przeniosła własność tego gospodarstwa na pozwanego. Pierwotnie rzeczone działki stanowiły parcele nr 20 (o powierzchni 38,8420 ha), nr 21 (o powierzchni 2,1450 ha) i część parceli o numerze 24 (cała parcela miała powierzchnię 14,9130 ha), o łącznej powierzchni 50,04 ha, i na podstawie dekretu PKWN z dnia 12 grudnia 1944 r. o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa (Dz. U. Nr 15, poz. 82 – dalej – „Dekret”), zostały przejęte – jako las lub grunt leśny w rozumieniu przepisów tego dekretu – na własność Skarbu Państwa. Wskutek parokrotnych przekształceń parcele te (część parceli) zostały zamienione na działki oznaczone numerami […]1cz, […]2cz, […]3cz, […4cz, […]5cz, […]6cz (powierzchnia 50,04 ha) i objęte Księgą, gdzie wpisanym właścicielem jest pozwany. Jednakże faktycznie grunty te stanowiły jednolitą gospodarczo całość z innymi gruntami objętymi księgą wieczystą nr (…), w której jako właściciel wpisany jest Skarb Państwa. Przynajmniej od 1946 r. na wszystkich tych gruntach gospodarkę leśną prowadziło Nadleśnictwo L.. Pozwany nie przejawiał zasadniczo żadnego władztwa nad tymi terenami. 3 Sądy obu instancji były zgodne, że Skarb Państwa nabył własność spornych działek z mocy prawa, tj. na podstawie art. 1 ust. 1 Dekretu, który przewidywał, iż lasy i grunty leśne o obszarze ponad 25 ha, stanowiące własność lub współwłasność osób fizycznych i prawnych przechodzą na własność Skarbu Państwa. Wprawdzie art. 1 ust. 3 lit. b stanowił, że art. 1 nie odnosi się do lasów i gruntów leśnych podzielonych prawnie lub faktycznie przed dniem 1-go września 1939 r. na parcele nie większe niż 25 ha, a stanowiących własność osób fizycznych, grunty których nie są objęte przepisami artykułu 2 lit. e) dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, jednakże in casu sporne działki stanowiły przed wojną trzy parcele o łącznej powierzchni 50,04 ha (parcele nr [X]1 i [X]2 oraz część parceli nr [X]3), przy czym parcela nr [X]1 miała powierzchnię 38,8420 ha, parcela nr [X]2 -powierzchnię 2,1450 ha, a cała parcela nr [X]3 - powierzchnię 14,9130 ha. W ocenie Sądów zaś, nie wszystkie parcele, na które podzielone były prawnie lub faktycznie grunty leśne lub lasy, musiały mieć powierzchnię powyżej 25 ha, by spełnione zostały przesłanki przejęcia wynikające z Dekretu. Wystarczające było, by przynajmniej jedna z parcel, które tworzyły nieruchomość, miała powierzchnię co najmniej 25 ha. Wobec nabycia nieruchomości przez Skarb Państwa rozporządzenia działkami przez dziadka pozwanego, a następnie jego matkę, były rozporządzeniami przez nieuprawnionych i jako nie objęte ochroną w ramach rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych, były nieskuteczne. Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Okręgowego wniósł pozwany, zaskarżając go w całości i zarzucając naruszenie prawa materialnego, tj. art. 1 ust. 1 i 3 lit. b. Wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz poprzedzającego go wyroku Sądu Rejonowego w K. i przekazanie sprawy temu Sądowi z uwzględnieniem rozstrzygnięcia o kosztach postępowania. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Naruszenia art. 1 ust. 1 i 3 lit. b Dekretu skarżący dopatrzył się w przyjęciu, że nie wszystkie parcele, na które podzielone były prawnie lub faktycznie grunty leśne lub lasy, musiały mieć powierzchnię powyżej 25 ha, by spełnione zostały 4 przesłanki przejęcia wynikające z Dekretu, oraz uznanie, iż wystarczającym dla przejęcia nieruchomości było, by przynajmniej jedna z parcel, które tworzyły nieruchomość, miała powierzchnię co najmniej 25 ha. Jego zdaniem, interpretacja taka jest sprzeczna wykładnią literalną i równoznaczna z niedopuszczalną – w świetle aktualnej aksjologii konstytucyjnej - wykładnią rozszerzającą przepisów nacjonalizacyjnych. Nie daje się też pogodzić z treścią art. 1 ust. 1 Dekretu, gdyż prowadzi do wniosku, że rozumienie obu przepisów staje się zbieżne, podczas gdy w art. 1 ust. 3 lit. b ustawodawca wyraził odstępstwo od reguły podstawowej. W ocenie skarżącego art. 1 ust. 3 lit. b Dekretu należy rozumieć w ten sposób, że lasy i grunty leśne przechodzą na własność Skarbu Państwa tylko wtedy, gdy wszystkie parcele, na które podzielona była prawnie lub faktycznie nieruchomość przekraczały powierzchnię 25 ha. Zarówno Sądy obu instancji, jak i strony postępowania pominęły, że w nurtującej je kwestii, dotyczącej sposobu rozumienia art. 1 ust. 3 lit. b Dekretu, wypowiadał się już Sąd Najwyższy. W wyroku z dnia 18 października 2017 r., II CSK 187/17 wyjaśnił, że Dekret nie posługuje się pojęciem łącznego obszaru lasów i gruntów leśnych należących do tego samego właściciela lub współwłaścicieli. Wprowadzenie kryterium obszarowego powyżej 25 ha wskazuje, że ustawodawcy chodziło o nacjonalizację zwartego i wyodrębnionego przestrzennie kompleksu lasów i gruntów leśnych. Jeżeli jednak taki kompleks leśny został podzielony prawnie lub faktycznie przed dniem 1 września 1939 r., to nacjonalizacji podlegały tylko takie kompleksy lasów i gruntów leśnych, których obszar przekraczał 25 ha. Podzielając to stanowisko i rozwijając swą argumentację w wyroku z dnia 12 grudnia 2017 r., IV CSK 718/16 (nie publ.), Sąd Najwyższy uznał za błędny pogląd, że do objęcia działaniem Dekretu wszystkich podzielonych prawnie i faktycznie lasów i gruntów leśnych wystarczające jest, jeżeli tylko jedna z wydzielonych nieruchomości, stanowiąca las i grunt leśny, przekracza 25 ha. Stwierdził, nie wynika to z art. 1 ust. 1 w związku z ust. 3 lit. b Dekretu (lege non distinquente nec nostrum est distinquere), a odmienne stanowisko prowadziłoby do wniosku, że np. lasy i grunty leśne o powierzchni 48 ha podzielone na dwie parcele o powierzchni 24 ha każda nie podlegałyby przepisom dekretu, natomiast gdyby taki obszar został podzielony na dziesięć parcel, z których tylko jedna 5 przekraczałaby obszar 25 ha, to już cały ten obszar 48 ha podlegałby nacjonalizacji. Ocenił, że taka interpretacja, nie mająca językowego oparcia, nie da się też pogodzić z wynikami wykładni logicznej i celowościowej. Dekret o przejęciu lasów bowiem miał na celu nacjonalizację lasów i gruntów leśnych o powierzchni ponad 25 ha, a zatem chodziło o duże kompleksy tego rodzaju gruntów. Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym skargę kasacyjną, zgadza się z przedstawionymi argumentami i wynikającą z nich konkluzją. Decydujące znaczenie ma tu rezygnacja z odwołania się w art. 1 ust. 1 Dekretu do kryterium łącznego obszaru gruntów leśnych należących do tego samego właściciela lub współwłaścicieli i konsekwentne odwoływanie się do powierzchni 25 ha. Interpretacja wyłączenia określonego w art. 1 ust. 3 lit. b Dekretu, utożsamiająca podział na parcele nie większe niż 25 ha z podziałem, w którym żadna z wydzielonych części nie przekracza tego obszaru, mieści się wprawdzie w ramach wykładni literalnej, ale pomija sens unormowania. Oznaczałaby ona, że w razie przekroczenia progu 25 ha przez jedną parcelę, nacjonalizacji podlegałaby cała podzielona nieruchomość, a więc także te parcele, które progu nie przekroczyły. Da się to zrozumieć tylko przy założeniu, że ustawodawca jest zainteresowany całym, większym kompleksem. Nie sposób jednak wówczas wyjaśnić, dlaczego w razie podziału na parcele, z których żadna nie przekracza 25 ha, nacjonalizacja została wyłączona, choćby ich łączny obszar był daleko większy. Ponadto konsekwentne zastosowanie reguły przyjętej przez Sądy meriti wywoływało by trudności w aspekcie podmiotowym. Mogłoby bowiem prowadzić do wniosku, że w razie przekroczenia progu 25 ha przez jedną z parcel, nacjonalizacji podlegają – niezależnie od ich powierzchni – także pozostałe, co dotyczy także tych, których własność została przeniesiona na inne osoby przed wejściem w życie Dekretu. Dlatego też należy uznać – wbrew stanowisku Sadów obu instancji - że sens art. 1 ust. 3 lit. b Dekretu wyraża się w tym, iż w razie podziału gruntu leśnego na parcele, punktem odniesienia dla podstawowego kryterium obszarowego (25 ha) i nacjonalizacji nie jest grunt, lecz właśnie pojedyncza parcela. Podstawą uwzględnienia skargi kasacyjnej nie mogły być natomiast – odrywające się od ustaleń faktycznych (por. art. 39813 § 2 k.p.c.) i nie wsparte stosownymi zarzutami naruszenia przepisów postępowania - wywody co do tego, 6 że również parcela nr [X]1 podzielona jest i była w przeszłości na mniejsze części poprzez przecinające ją drogi, a sporna nieruchomość w ogóle nie miała charakteru leśnego (stanowiła pastwiska i łąki). Z tych względów, na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji. as] aj