IV CZ 110/17

Sygn. akt IV CZ 110/17 POSTANOWIENIE Dnia 15 lutego 2018 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Zbigniew Kwaśniewski (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Maria Szulc SSN Roman Trzaskowski w sprawie z powództwa A.W. przeciwko W. Z. o zapłatę, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 15 lutego 2018 r., zażalenia powódki na wyrok Sądu Apelacyjnego w G. z dnia 9 maja 2017 r.7, uchyla zaskarżony wyrok w punkcie 2) (drugim), pozostawiając rozstrzygnięcie o kosztach postępowania zażaleniowego sądowi, który wyda orzeczenie kończące postępowanie w sprawie. 2 UZASADNIENIE Dnia 31 marca 1998 r. M. G. sporządziła testament w formie aktu notarialnego, w którym powołała do całości spadku W. Z. i zobowiązała go do sprzedania nieruchomości położonej w P. za cenę według uznania, a następnie do wydania A. W. tytułem zapisu kwoty odpowiadającej połowie sumy uzyskanej z tej sprzedaży z przeznaczeniem na prowadzony przez nią azyl dla zwierząt. Śmierć M. S. nastąpiła we wrześniu 1998 r. W pozwie z dnia 27 listopada 2006 r. A. W. domagała się, po rozszerzeniu powództwa, zasądzenia od W. Z. kwoty 573 743 zł tytułem wykonania zapisu testamentowego. Wyrokiem wstępnym z dnia 7 września 2007 r. Sąd Okręgowy w G. ustalił, że pozwanego obciąża obowiązek wykonania zapisu na rzecz powódki. Wydany w sprawie wyrok z dnia 13 kwietnia 2010 r. został uchylony wyrokiem z dnia 8 marca 2011 r., a postępowanie prowadzone po dniu 2 lutego 2010 r. zniesione. Dnia 5 sierpnia 2011 r. pozwany dokonał sprzedaży nieruchomości za cenę 85 000 zł. Po ponownym rozpoznaniu sprawy wyrokiem z dnia 11 czerwca 2013 r. Sąd Okręgowy zasądził od pozwanego na rzecz powódki kwotę 42 500 zł, umorzył postępowanie w zakresie cofniętego powództwa ponad kwotę 417 000 zł oraz oddalił powództwo w dalszym zakresie. Wyrokiem z dnia 19 marca 2015 r. Sąd Apelacyjny w G. zmienił zaskarżony wyrok uwzględniając apelację pozwanego jedynie w odniesieniu do początkowej daty naliczania odsetek ustawowych, oddalając przy tym powództwo oraz apelacje obu stron w pozostałym zakresie. Wyrok Sądu Apelacyjnego został uchylony przez Sąd Najwyższy wyrokiem z dnia 6 października 2016 r. w części oddalającej powództwo w pozostałej części oraz w części oddalającej apelację powódki. Sąd Najwyższy wskazał, że w toku rozpoznawania sprawy sądy meriti uchyliły się od dokonania wykładni postanowienia testamentu dotyczącego zbycia nieruchomości „za cenę według uznania" w zakresie ustalenia rzeczywistej woli testatora. Sąd kasacyjny przesądził również, że z chwilą otwarcia spadku, pomiędzy spadkobiercą 3 a zapisobierczynią powstał stosunek zobowiązaniowy, do którego mają zastosowanie ogólne przepisy dotyczące wykonywania zobowiązań oraz odpowiedzialności kontraktowej na podstawie art. 471 k.c. Wyrokiem z dnia 9 maja 2017 r. Sąd Apelacyjny w G. uchylił w pkt 2 wyrok sądu pierwszej instancji w części oddalającej powództwo co do kwoty 374 500 zł oraz przekazał sprawę w tym zakresie do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w G. Rozstrzygnięcie to Sąd odwoławczy uzasadnił nierozpoznaniem istoty sprawy przez Sąd pierwszej instancji. W ocenie Sądu Apelacyjnego w sprawie należy ustalić treść zobowiązania pozwanego wobec powódki, dokonując w tym celu wykładni postanowienia zapisu testamentowego M. G. W tym celu powinno się dokonać ustaleń dotyczących przyczyn sprzedaży nieruchomości za cenę 85 000 zł i zestawienia ich z wzorcem należytej staranności określonym na skutek ustalenia dokładnej treści zobowiązania pozwanego wobec powódki. W zażaleniu złożonym na podstawie art. 3941 § 11 k.p.c., zaskarżającym wyrok Sądu Apelacyjnego z dnia 9 maja 2017 r. w pkt. 2 sentencji, powódka zarzuciła naruszenie art. 386 § 4 k.p.c. poprzez uchylenie się przez sąd drugiej instancji od rozstrzygnięcia sprawy, podczas gdy nie zachodziła żadna z ustawowych podstaw wydania wyroku kasatoryjnego. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Zażalenie przewidziane w art. 3941 § 11 k.p.c. jest szczególnym rodzajem zażalenia, w przypadku którego Sąd Najwyższy bada jedynie, czy sąd drugiej instancji prawidłowo zakwalifikował określoną sytuację procesową jako odpowiadającą przyjętej podstawie orzeczenia kasatoryjnego i w zależności od wyniku tej kontroli albo oddala zażalenie, albo uchyla zaskarżony wyrok (por. m.in. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 2 października 2014 r., IV CZ 54/14 oraz z dnia 26 września 2014 r., IV CZ 49/14 - niepubl.). Przyczyną uchylenia wyroku Sądu Okręgowego było - w ocenie Sądu odwoławczego - nierozpoznanie przez sąd pierwszej instancji istoty sprawy. W ocenie Sądu Najwyższego w składzie rozpoznającym zażalenie nie było podstaw do uznania, że nie doszło do rozpoznania istoty sprawy. Spełnienie tej przesłanki odnosi się bowiem do sytuacji, gdy sąd pierwszej instancji 4 zaniechał zbadania merytorycznej podstawy żądania albo merytorycznych zarzutów strony, bezpodstawnie przyjmując, że istnieje przesłanka materialnoprawna lub procesowa unicestwiająca roszczenie (zob. m.in. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 31 stycznia 2017 r., I CZ 10/17; z dnia 23 marca 2017 r., V CZ 11/17; z dnia 13 marca 2013 r., IV CZ 15/13 oraz z dnia 5 czerwca 2014 r., IV CZ 32/14-niepubl.) W niniejszej sprawie nie doszło do nierozpoznania istoty sprawy w wyżej przedstawionym rozumieniu. Sąd pierwszej instancji rozpoznał merytorycznie istotę żądania powódki uwzględnionego co do zasady już w wyroku wstępnym, ustalając jego podstawę prawną, dodatkowo sprecyzowaną w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 6 października 2016 r. Istotą niniejszej sprawy jest przesądzenie o istnieniu po stronie pozwanego zobowiązania wobec powódki wynikającego z treści zapisu testamentowego. W toku sprawy przed Sądem pierwszej instancji zostało przeprowadzone postępowanie dowodowe oraz określona została podstawa prawna roszczenia powódki. Sąd Najwyższy podziela stanowisko Sądu Apelacyjnego odnośnie do potrzeby sprecyzowania treści zobowiązania pozwanego i - ewentualnie - przeprowadzenia uzupełniającego postępowania dowodowego w niniejszej sprawie. Natomiast istotą sprawy jest istnienie zobowiązania spoczywającego na pozwanym, a to zostało już rozstrzygnięte przez Sąd pierwszej instancji. Natomiast ocena jego wykonania (dochowania lub niedochowania należytej staranności) dotyczy jednej z przesłanek art. 471 k.c., będącego podstawą rozstrzygnięcia, który należy zastosować w stanie faktycznym sprawy. Zgodnie bowiem z poglądem wyrażonym już przez Sąd Najwyższy nie można utożsamiać rozstrzygnięcia sporu z rozpoznaniem istoty sprawy (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 11 września 2014 r., III CZ 35/14, niepubl.). W sprawie nie wystąpiła również druga przesłanka wydania wyroku kasatoryjnego, tj. konieczność przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości. Już z samego uzasadnienia orzeczenia Sądu odwoławczego wynika, że postępowanie dowodowe w sprawie powinno jedynie zostać uzupełnione. Wypada przy tym podkreślić, że wedle stanowiska zajętego przez Sąd Najwyższy, wydania orzeczenia kasatoryjnego nie uzasadnia nawet potrzeba znacznego 5 uzupełnienia postępowania dowodowego, w tym usunięcia jego wad oraz przeprowadzenia dowodów bezpodstawnie pominiętych przez sąd pierwszej instancji (zob. m.in. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 25 października 2012 r., I CZ 143/12; z dnia 15 kwietnia 2015 r., IV CZ 6/15 oraz z dnia 3 marca 2016 r., II CZ 110/15 - niepubl.). Zgodnie z zasadą apelacji pełnej, wyrażoną w art. 382 k.p.c., sąd odwoławczy ma obowiązek dokonać całościowej oceny sprawy na podstawie materiału dowodowego zgromadzonego przed sądem pierwszej instancji, a także - jeżeli dostrzega taką potrzebę - uzupełnionego w postępowaniu apelacyjnym. Model apelacji przyjęty w polskim prawie postępowania cywilnego zakłada zatem możliwość, a niekiedy nawet konieczność, prowadzenia przez sąd drugiej instancji uzupełniającego postępowania dowodowego (zob. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16 marca 2016 r., IV CSK 285/15, niepubl.). Wobec niespełnienia żadnej z przesłanek z art. 386 § 4 k.p.c. Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok w części, tj. w pkt 2 (drugim) na podstawie art. 39815 § 1 w zw. z art. 3941 § 3 k.p.c., a orzeczenie o kosztach postępowania zażaleniowego pozostawił, zgodnie z art. 108 § 2 w zw. z art. 39821 i art. 3941 § 3 k.p.c. sądowi, który wyda orzeczenie kończące postępowanie w sprawie. kc jw