IV KR 84/75

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia dr T. Majewski (sprawozdawca). Sędziowie: R. Młynkiewicz, J. Pustelnik. Prokurator Prokuratury Generalnej: Z. Ramos.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy Tadeusza W., oskarżonego z art. 201 k.k., z powodu rewizji wniesionych przez Prokuratora Wojewódzkiego w Lublinie i przez obrońców od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Lublinie z dnia 11 grudnia 1974 r.zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że uniewinnił oskarżonego Tadeusza W. od zarzutu oskarżenia (...).Uzasadnienie faktyczneSąd Wojewódzki w Lublinie rozpoznał sprawę Tadeusza W., oskarżonego o to, że w okresie od kwietnia 1970 r. do dnia 31 grudnia 1972 r. w L., B. i N., prowadząc na podstawie umowy zlecenia Usługowy Zakład Ślusarsko-Mechaniczny Powiatowego Przedsiębiorstwa Usług Przemysłu Terenowego w B., a następnie tego samego rodzaju Zakład Powiatowej Spółdzielni Pracy Usług Wielobranżowych w B., celowo wstawiał do kalkulacji na produkowane przez siebie wyroby nadmierne ilości materiałów, robocizny i wyższe stawki narzutów kosztów ogólnych, a ponadto w fakturach przy końcowych rozliczeniach w zakresie wykonywanych robót i dostaw przedstawił Zarządowi Okręgowemu Towarzystwa Przyjaciół Dzieci w L., Przedsiębiorstwu Elektryfikacji i Zaopatrzenia Rolnictwa i Wsi w Wodę w L., Powiatowej Spółdzielni Pracy Usług Wielobranżowych w B., Spółdzielni Pracy Włókienniczo-Odzieżowej w L., Przedsiębiorstwu Budownictwa Rolniczego w L. i Terenowemu Zakładowi Usług w N., niezgodnie z obowiązującymi cennikami, wyższe stawki za robociznę, wyższe ceny i większe ilości zużytego materiału, a uzyskaną w ten sposób kwotę w wysokości 896.881 zł zagarnął dla siebie, tj. o czyn określony w art. 201 k.k.Wyrokiem z dnia 11 grudnia 1974 r. Sąd Wojewódzki uznał oskarżonego Tadeusza W. za winnego tego, że w okresie od kwietnia 1970 r. do dnia 30 czerwca 1972 r. w L., B. i N., prowadząc na podstawie umowy zlecenia Usługowy Zakład Ślusarsko-Mechaniczny Powiatowego Przedsiębiorstwa Usług Przemysłu Terenowego w B., celowo wstawiał do kalkulacji na produkowane przez siebie wyroby nadmierne ilości materiałów i robocizny, a ponadto w fakturach na wykonane wyroby wystawianych Zarządowi Okręgowemu Towarzystwa Przyjaciół Dzieci w L., Przedsiębiorstwu Hydrogeologicznemu w Ł., Powiatowej Spółdzielni Pracy Usług Wielobranżowych w B. i Przedsiębiorstwu Budownictwa Rolniczego w L. przedstawiał niezgodnie z obowiązującymi cennikami zawyżone stawki za robociznę, zużycie i ceny materiałów, uzyskaną zaś w ten sposób kwotę w wysokości 227.239 zł przywłaszczył sobie, za co na podstawie art. 201 k.k. w związku z art. 36 § 3, art. 40 § 1 pkt 3 i art. 46 § 1 pkt 2 k.k. skazał na 6 lat pozbawienia wolności i 50.000 zł grzywny z zamianą w razie nieuiszczenia w terminie na zastępczą karę pozbawienia wolności, przyjmując jeden dzień tej kary za równoważny grzywnie w kwocie 150 zł, oraz orzekł pozbawienie praw publicznych na okres 4 lat i częściową konfiskatę mienia w postaci samochodu osobowego (...).Wyrok ten został zaskarżony rewizjami prokuratora i obrońcy.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Zarówno rewizja prokuratora, jak i uzasadnienie zaskarżonego wyroku skupiają swoją uwagę wokół zagadnień związanych z wyliczeniem kwoty, którą oskarżony Tadeusz W. pobrał od jednostek gospodarki uspołecznionej ponad kwotę, która mu się prawnie należała za wykonane przezeń i dostarczone tym jednostkom przedmioty w okresie od kwietnia 1970 r. do dnia 30 czerwca 1972 r.Według aktu oskarżenia nadpłata miała wynosić 896.881 zł. Sąd ustalił ją na kwotę 227.239 zł, a w rewizji prokurator domaga się podwyższenia jej do kwoty co najmniej 440.303 zł.Różne wyliczenia cyfrowe przedstawiali biegli (prokurator wyraża w rewizji pogląd, że biegły Jan P. zastosował niesłuszne wskaźniki z korzyścią dla oskarżonego), a także obrońcy, którzy doszli w swoich propozycjach do kwoty 34.559 zł.Z powyższego wynika, że w zakresie zagadnień rozpatrywanych przez organy procesowe znajdowały się przede wszystkim kwestie dotyczące tego, według jakich kalkulacji, reguł, norm, stawek, cen, narzutów, wskaźników zyskowności itd. powinny być obliczone należności oskarżonego Tadeusza W. za dostarczone towary.Proces karny nie stwarza najkorzystniejszych warunków dla wyliczenia należności rzemieślników za usługi, świadczenia i dostawy na rzecz jednostek gospodarki uspołecznionej, jak też nie należy to do podstawowych zadań tego procesu.Tego rodzaju sprawdzenia i wyliczenia powinny być w zasadzie dokonane wcześniej przez wyspecjalizowane organy, na których taki obowiązek ciąży z mocy ustawy (bezpośrednio zainteresowane jednostki gospodarki uspołecznionej), a mianowicie organy nadzoru i kontroli, organy podatkowe, ewentualnie arbitrażowe. Jeżeli jednak w toku procesu karnego staje się rzeczą konieczną zajęcie się tymi zagadnieniami, to nie mogą one przesłaniać faktu, że ustalenie wartości zagarniętego mienia jest rzeczą wtórną, bo najpierw należy ustalić, czy w ogóle było działanie (dokonanie, usiłowanie) w zamiarze zagarnięcia mienia społecznego.W orzecznictwie Sądu Najwyższego zwracano wielokrotnie uwagę na to, że ustalenia podmiotowych elementów zagarnięcia nie mogą być zastąpione abstrakcyjnymi wyliczeniami rachunkowymi, zwłaszcza wtedy, gdy możność skonfrontowania ich z rzeczywistością jest utrudniona z powodu upływu czasu (OSNKW 1974, z. 3, poz. 49).Niezależnie od pretensji cywilnych, jakie zleceniodawca mógłby ewentualnie rościć sobie do wykonawcy, u podstaw odpowiedzialności karnej za wyłudzenie nienależnej zapłaty powinny znaleźć się tylko te pozycje, o których wykonawca konkretnie wiedział, że mu się nie należą (OSNKW 1971, z. 7-8, poz. 114).Przypisując oskarżonemu Tadeuszowi W. działanie w zamiarze zagarnięcia mienia społecznego, Sąd Wojewódzki wskazał następujące okoliczności:1) wykazywanie w kalkulacjach materiałów pełnowartościowych, a więc znacznie droższych od zakupionych i faktycznie użytych,2) identyczne postępowanie przy kalkulowaniu czasu pracy,3) liczenie cen wolnorynkowych za materiały,4) zaokrąglanie cen w górę oraz zawyżanie zużycia materiałów i kosztów robocizny,5) świadomość braku merytorycznej kontroli i nadzoru.Powyższe okoliczności nie mogą być uznane za wystarczające dla przyjęcia złego zamiaru w działaniu oskarżonego, skoro odnoszą się one do sporządzania kalkulacji, które przechodziły przez szereg faz kolejnych, zanim doszło do ustalenia ceny. Niektóre kalkulacje były korygowane przez zleceniodawców, a kalkulacja na wyroby przeznaczona dla Zarządu Okręgowego Towarzystwa Przyjaciół Dzieci w L. wykonana była wcześniej bez żadnego udziału oskarżonego. Sąd pierwszej instancji nie uwzględnił w rozważaniach w kwestii winy oskarżonego zeznań świadka Józefa C., kierownika Działu Usług Wojewódzkiej Komisji Cen w L., który zwracając uwagę na nietypowy charakter robót wykonywanych przez oskarżonego stwierdził, że rozstrzygające znaczenie miało zatwierdzenie kalkulacji przez zleceniodawcę. Ten sam świadek zeznał, że punktem wyjścia do ostatecznego rozliczenia wykonanych robót powinna być kalkulacja wynikowa.Poza zasięgiem rozważań sądu pierwszej instancji znalazło się także i to, że z tytułu podporządkowania Powiatowemu Przedsiębiorstwu Usług Przemysłu Terenowego w B. oskarżony mógł liczyć na jego pomoc i wgląd w zasady rozliczenia z uspołecznionymi zleceniodawcami, zwłaszcza że oskarżony jako zwykły rzemieślnik nie miał ani dostatecznego przygotowania, ani warunków do prowadzenia skomplikowanej buchalterii. Nie jest pozbawiony znaczenia dla oceny postępowania oskarżonego fakt, że zlecone mu roboty wykonał terminowo i dobrze, a nawet po wygaśnięciu zlecenia udzielonego przez Zarząd Okręgowy Towarzystwa Przyjaciół Dzieci w L. przekazał nieodpłatnie komplet urządzeń wartości przeszło 7.000 zł.Niezależnie zatem od tego, czy i ile wynosi nienależna część zapłaty pobranej przez oskarżonego od jednostek gospodarki uspołecznionej i w jakim zakresie pretensje tych jednostek zostaną zaspokojone, należy uznać, że postępowanie dowodowe nie dostarczyło niezbitych dowodów na potwierdzenie tezy, że oskarżony Tadeusz W. przy okazji wykonywania zleconych mu robót działał w zamiarze wyłudzenia mienia społecznego (...).