IV PR 314/75

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia Z. Zaziemski. Sędziowie: W. Glabisz, J. Knap (sprawozdawca)SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu sprawy z powództwa Józefa D. przeciwko Zakładom Metalurgicznym "P" w P. o odszkodowanie, na skutek rewizji pozwanych Zakładów od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Poznaniu z dnia 25.VI.1975 r.uchylił zaskarżony wyrok i pozew odrzucił; nie obciążył powoda kosztami postępowania w sprawie.Uzasadnienie faktyczneWedług stwierdzenia zawartego w treści świadectwa racjonalizatorskiego, wystawionego w dniu 15.X.1969 r. przez Zakłady Metalurgiczne "P" w P., Józef D. dokonał projektu racjonalizatorskiego nr ewid. 144/67 pod tytułem: "Zmiana konstrukcyjna korpusu maźnicy" bliżej tam oznaczonych typów, przyjętego do realizacji decyzją z dnia 20.VI.1969 r.Autor projektu od decyzji wymienionych Zakładów, wydanej w przedmiocie obliczenie efektów ekonomicznych i należnego twórcy wynagrodzenia, wniósł odwołanie do jednostki nadrzędnej Zjednoczenia Przemysłu Taboru Kolejowego. Odwołujący się m.in. utrzymywał, że projekt nr 144/67 wyeliminował potrzebę zakupu od Zakładów "H. Cegielski" półfabrykatu odkuwek płaconych po 116,50 zł za sztukę i że tym samym do obliczenia efektów należało przyjąć tę cenę, a nie 58,78 zł za sztukę stanowiących średnioroczny koszt własny producenta odkuwek, jak to uczyniły Zakłady "P".Zjednoczenie w tym punkcie zarzutu nie uznało roszczenia twórcy projektu za uzasadnione w decyzji z dnia 9.X.1971 r. W uzasadnieniu powołano się na § 7 ust. 5 załącznika do uchwały nr 74 Rady Ministrów z dnia 5 lutego 1968 r. w sprawie zasad organizowania i koordynacji spraw wynalazczości, rozpowszechniania projektów wynalazczych oraz zasad wynagrodzenia i finansowania w zakresie wynalazczości (M.P. z 1968 r., Nr 4).J.D., nie godząc się z decyzją Zjednoczenia, zwrócił się o ustalenie wynagrodzenia w dniu 7.X.1972 r. do Komisji Rozjemczej przy Urzędzie Patentowym PRL.Komisja ta postanowieniem z dnia 14.III.1973 r. odrzuciła wniosek z tym uzasadnieniem, że wnioskodawca nie wyczerpał trójinstancyjnego toku instancji obowiązującego pod rządem dawnego prawa wynalazczego, według którego w administracyjnym toku ostateczną jest dopiero decyzja wydana przez właściwego ministra. Zdaniem Komisji, decyzja Zjednoczenia Przemysłu Taboru Kolejowego w P. z dnia 9.X.1971 r. nie mogła być poczytana jako ostateczna i otwierająca drogę do postępowania przed Komisją Rozjemczą, bez względu na błędne w tej mierze pouczenie odwołującego się.W dniu 18.V.1973 r. wpłynął do Sądu Wojewódzkiego w Poznaniu pozew Józefa D. nadany na pocztę w dniu 14.V.1973 r. o zasądzenie od Zakładów Metalurgicznych "P" w P. m.in. kwoty 46.698 zł "z tytułu zaniżenia ceny odkuwek".W odpowiedzi na pozew pozwane Zakłady wniosły "o odrzucenie pozwu i przekazanie sprawy do Urzędu Patentowego PRL, ewentualnie o oddalenie roszczenia powoda".Sąd Wojewódzki wyrokiem z dnia 25.VI.1975 r. zasądził od pozwanego na rzecz powoda kwotę 46.698 zł i w pozostałym zakresie - wobec cofnięcia powództwa - postępowanie w sprawie umorzył.Wniosek pozwanych Zakładów o przekazanie sprawy Komisji Rozjemczej przy Urzędzie Patentowym PRL do rozpoznania Sąd Wojewódzki potraktował jako zarzut niedopuszczalności drogi sądowej. Uznał jednak ten zarzut za nieuzasadniony. Sąd bowiem nie jest władny badać prawidłowości decyzji Komisji Rozjemczej ani powodować zmiany tej decyzji. W myśl zaś art. 1 ust. 2, 105 i 124 ust. 6 ustawy z 19 października 1972 r. o wynalazczości (Dz. U. Nr 43, poz. 272) - zdaniem Sądu Wojewódzkiego - powodowi przysługuje aktualnie prawo dochodzenia roszczeń o wynagrodzenie za projekt racjonalizatorski przed Sądem Wojewódzkim.W meritum sprawy Sąd Wojewódzki zauważył, że jest w niej sporne, czy projekt powoda wyeliminował jeden element składowy maźnicy (pokrywę tylną), czy też przez zmianę kształtu korpusu maźnicy i odlewnie tej pokrywy u pozwanego razem z korpusem maźnicy, pozwany uruchomił we własnych zakładach produkcję pokryw tylnich w miejsce pokryw dotychczas zakupowanych, a w konsekwencji, czy obliczenia efektów ekonomicznych, na podstawie którego ma być wyliczone wynagrodzenie twórcy za projekt, powinno opierać się na cenie odkuwki płaconej przez pozwanego Zakładom "H. Cegielski" jako ich producentowi i zbywcy, czy też na koszcie własnym wytwarzania odkuwki, wyliczonym w kalkulacji tychże Zakładów.Powołani w sprawie trzej biegli: mgr Kazimierz G., mgr inż. Ryszard M. i Stanisław Z. zajęli zgodne stanowisko, że projekt racjonalizatorski powoda, w wyniku zmiany konstrukcyjnej korpusu maźnicy, wyeliminował z tej maźnicy tylną jej pokrywę oraz związane z tą pokrywą elementy uszczelnienia i zamocowania, a w konsekwencji, że nastąpiło w ten sposób wyeliminowanie jednego składnika kosztu wytworzenia wyrobu gotowego, jakim jest maźnica. W konkretnym wypadku tym składnikiem kosztu wytworzenia maźnicy jest koszt zakupu odkuwki w Zakładach H. Cegielski, tj. suma 116,50 zł, jaką pozwany płacił za odkuwkę tylnej pokrywy kooperantowi.Sąd Wojewódzki podzielił opinię wskazanych biegłych i opierając się na tych dowodach uwzględnił powództwo w dochodzonej kwocie 46.698 zł. W rewizji od wyroku z dnia 25.VI.1975 r. strona pozwana domagała się zmiany zaskarżonego orzeczenia przez oddalenie powództwa w całości ewentualnie o uchylenie tego wyroku w części zasądzającej powództwo i przekazanie sprawy w tym zakresie Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:W sprawie wyłania się na wstępie problem dopuszczalności drogi sądowej. Postępowanie bowiem toczyło się w niej w trybie ustawy z dnia 31 maja 1962 r. prawo wynalazcze (Dz. U. Nr 33, poz. 156), która przewidywała w sprawach o ustalenie wysokości wynagrodzenia twórcy pracowniczego projektu wynalazczego trójinstancyjny administracyjny tok postępowania i po jego wyczerpaniu, prawo twórcy zwrócenia się o ustalenie wynagrodzenia do Komisji Rozjemczej przy Urzędzie Patentowym PRL o ustalenie wynagrodzenia (art. 113 i 123 cyt. ustawy). W brzmieniu artykułu 123 ust. 3 ustawy orzeczenia Komisji Rozjemczej są ostateczne i nie podlegają dalszemu zaskarżeniu (zd. 1).Zgodnie z dyspozycją art. 124 ust. 6 ustawy z dnia 19 października 1972 r. o wynalazczości (Dz. U. Nr 43, poz. 272 i Nr 54, poz. 351) postępowanie w sprawach o wynagrodzenie za pracownicze projekty wynalazcze określone w art. 105 toczy się od dnia wejścia w życie ustawy według jej przepisów, z wyjątkiem wszczętego już postępowania w tych sprawach przez Komisję Rozjemczą.Stan rzeczy objęty wskazanym wyjątkiem występował właśnie w sprawie, gdzie postępowanie wszczęte zostało złożeniem w dniu 7.X.1972 r. wniosku o ustalenie wynagrodzenia do Komisji Rozjemczej przy Urzędzie Patentowym PRL w W.Orzeczenie Komisji Rozjemczej przy Urzędzie Patentowym PRL, kończące postępowanie w sprawie o ustalenie wynagrodzenia twórcy pracowniczego projektu wynalazczego, choćby zostało wydane po dniu 31.XII.1972 r., czyli już po wejściu w życie ustawy z dnia 19 października 1972 r. o wynalazczości (Dz. U. Nr 43, poz. 272 - art. 126), załatwia sprawę ostatecznie i nie ma drogi sądowej do jej ponownego rozpoznania.Sąd Wojewódzki trafnie podniósł, że sąd nie jest władny badać prawidłowości decyzji Komisji Rozjemczej przy Urzędzie Patentowym PRL. Natomiast z naruszeniem powołanych przez siebie przepisów art. 105 ust. 2 i 124 ust. 6 ustawy z dnia 19 października 1972 r. o wynalazczości błędnie przyjął, iż "powodowi przysługuje aktualnie prawo do dochodzenia roszczenia o wynagrodzenie za projekt racjonalizatorski przed Sądem Wojewódzkim".Z mocy art. 381 § 1 k.p.c. sąd rewizyjny rozpoznaje sprawę w granicach rewizji, bierze jednak z urzędu pod uwagę naruszenie prawa materialnego i nieważność postępowania.W myśl art. 369 pkt 1 k.p.c. nieważność postępowania zachodzi, jeżeli droga sądowa była niedopuszczalna.Wobec treści tych przepisów Sąd Najwyższy na podstawie art. 388 § 3 k.p.c., stwierdzając niedopuszczalność drogi sądowej w sprawie i wbrew stanowisku skarżącego pozwanego, który nie podtrzymał zarzutu niedopuszczalności tej drogi, uchylił zaskarżony wyrok i pozew odrzucił.Sąd Najwyższy uznał, że zachodzi szczególnie uzasadniony wypadek, w którym strona przegrywająca proces nie powinna być obciążona kosztami. Powód bowiem może być usprawiedliwiony subiektywnym przekonaniem, że miał prawo dochodzić swoich pretensji na drodze sądowej, skoro Komisja Rozjemcza nie wypowiedziała się co do meritum sprawy. Orzeczenie w przedmiocie kosztów procesu znajduje oparcie w przepisie art. 102 k.p.c.