IV PR 349/78

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN T. Szymanek (sprawozdawca). Sędziowie SN: E. Berutowicz, S. Rejman.SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu sprawy z powództwa Zbigniewa R. przeciwko: 1) S. Zakładom Rafineryjnym im. L. W., 2) Instytutowi Ciężkiej Syntezy Organicznej w K. o wynagrodzenie za wynalazek, na skutek rewizji powoda od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Katowicach z dnia 23 listopada 1978 r.oddalił rewizję i nie obciążył powoda kosztami postępowania rewizyjnego.Uzasadnienie faktycznePowód domagał się zasądzenia od S. Zakładów Rafineryjnych kwoty 125.000 zł tytułem wynagrodzenia za wynalazek pt.: "Sposób wytwarzania oleju wielofunkcyjnego do płynów hydraulicznych", którego jest współtwórcą z prawem do 1/4 części wynagrodzenia.W toku procesu Sąd Wojewódzki dokonał podmiotowego przekształcenia powództwa (art. 194 § 1 k.p.c.) wzywając do udziału w sprawie w charakterze pozwanego Instytut Ciężkiej Syntezy Organicznej w K. - jednostkę uprawnioną z patentu do wymienionego wyżej wynalazku.Pozwani nie uznali powództwa i podnieśli następujące zarzuty:Instytut Ciężkiej Syntezy Organicznej twierdził, że nie stosował wynalazku i tym samym nie jest zobowiązanym do wypłacenia twórcom wynagrodzenia, natomiast pozwane Zakłady powołują się na postanowienia wytycznych Ministrów: Nauki, Szkolnictwa Wyższego i Techniki, Finansów oraz Pracy, Płac i Spraw Socjalnych z dnia 6 sierpnia 1975 r. w sprawie zapewnienia prawidłowego stosowania zasad tworzenia funduszu efektów wdrożeniowych i funduszu nagród wdrożeniowych oraz wypłaty nagród z tych funduszów (nie publikowane), które zlecają, aby w przypadku zbiegu nagród albo wynagrodzeń dla jednej osoby za to samo osiągnięcie z kilku tytułów (np. nagrody z funduszu efektów wdrożeniowych oraz wynagrodzenia za wynalazek), tak jak ma to miejsce w niniejszej sprawie, stosowana była zasada jednokrotnej korzyści materialnej dla twórców i osób biorących udział w realizacji danego przedsięwzięcia. Ponadto Zakłady te powołują się na prawo bezpłatnego korzystania z wynalazku wynikające dla nich z art. 41 ustawy z dnia 19 października 1972 r. o wynalazczości (Dz. U. Nr 43, poz. 272) - prawo używania uprzedniego.Sąd Wojewódzki wyrokiem z dnia 13.XI.1978 r. oddalił powództwo z tej przyczyny, że skoro powód otrzymał z funduszu efektów wdrożeniowych kwotę 153.175 zł, to w myśl zasady jednokrotnej korzyści materialnej wynagrodzenie za wynalazek w kwocie 125.000 zł zostało już zaspokojone.Powód zaskarżył powyższy wyrok rewizją opartą na zarzucie naruszenia prawa materialnego (art. 93 ustawy o wynalazczości), wniósł o jego zmianę i zasądzenie na jego rzecz kwoty 125.800 złz odsetkami.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:IPodniesiony w rewizji zarzut naruszenia prawa materialnego nie jest uzasadniony, a ponadto brak jest podstaw, które sąd rewizyjny bierze pod uwagę z urzędu.Pozwane Zakłady w dniu 8.V.1972 r. zawarły z Instytutem Ciężkiej Syntezy Organicznej w K. umowę sprzedaży technologii w formie opisu procesu technologicznego i instrukcji ruchowej, zawierającej niezbędne dane do podjęcia produkcji oleju Z1 z zastosowaniem emulgatora wytwarzanego w kraju. W ramach tego kontraktu Instytut zobowiązał się ponadto do przeszkolenia personelu obsługi w zakresie prowadzenia operacji technologicznych, kontroli analitycznej, pełnienia nadzoru nad ruchem technologicznym i ustalenia technologicznego reżimu dla wytwarzania oleju Z1.Tak więc kontrakt ten ma charakter mieszany, bo obejmuje zarówno know-how - sprzedaż technologii produkcji oleju Z1, jak i umowę o świadczenie usług.Za nabytą technologię produkcji oleju oraz szkolenie personelu pozwane Zakłady zapłaciły Instytutowi kwotę 3.500.000 zł.W chwili zawarcia kontraktu technologia produkcji oleju Z1 nie była jeszcze zgłoszona do Urzędu Patentowego PRL w celu uzyskania patentu. Zgłoszenia wynalazku Instytut dokonał w trzy tygodnie po spisaniu kontraktu, natomiast nabywcę technologii zawiadomił o tym zdarzeniu w dniu 16.I.1973 r., tj. na 4 miesiące przed datą ogłoszenia o zgłoszeniu wynalazku.Fakt ten ma istotne znaczenie dla oceny roszczeń powoda.Uprawniony do patentu - Instytut Ciężkiej Syntezy Organicznej - powinien niezwłocznie powiadomić pozwane Zakłady o fakcie zgłoszenia wdrażanego rozwiązania do Urzędu Patentowego PRL w celu uzyskania ochrony. Zawiadomienia tego Instytut dokonał w momencie, kiedy pozwane Zakłady już od ponad 6 miesięcy produkowały olej na skalę przemysłową. W chwili zaś zawarcia kontraktu przez pozwane Zakłady Instytut nie posiadał jeszcze prawa wyłączności korzystania z projektu wynalazczego, lecz jedynie ograniczoną ochronę przed naruszeniem sfery jego tajemnicy w sposób niezgodny z prawem lub zasadami współżycia społecznego. Pozwane Zakłady jednak legalnie stały się posiadaczami doświadczeń do produkcji oleju Z1, informacji technicznych, techniczno-organizacyjnych, dokumentacji i ustnych instrukcji i w chwili stanowiącej o pierwszeństwie do uzyskania patentu (26.V.1972 r.) przygotowały już istotne urządzenia potrzebne do korzystania z wynalazku, skoro w miesiąc później uruchomiły już produkcję oleju Z1 na skalę przemysłową. Z tych przeto przyczyn pozwane Zakłady mogą nadal bezpłatnie korzystać z wynalazku, tj. produkować olej Z1, według zastrzeżeń patentowych (P 155603), ponieważ w chwili stanowiącej o pierwszeństwie do uzyskania patentu w dobrej wierze korzystały z wynalazku (art. 44 § 1 ustawy z dnia 31 maja 1962 r. prawo wynalazcze Dz. U. Nr 33, poz. 156) obecnie art. 41 ust. 1 ustawy z dnia 19 października 1972 r. o wynalazczości. Tak więc pozwanym Zakładom przysługuje prawo używania uprzedniego.Z tych przyczyn rewizja powoda podlega oddaleniu (art. 387 k.p.c.).IIKolejny problem w niniejszej sprawie wymagający rozważenia, to powołana przez Sąd Wojewódzki w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku i stanowiąca podstawę rozstrzygnięcia sporu zasada jednokrotnej korzyści materialnej dla twórców biorących udział w realizacji danego przedsięwzięcia. Stosując tę zasadę Sąd Wojewódzki oddalił powództwo, wychodząc z założenia, że skoro powód otrzymał nagrodę z funduszu efektów wdrożeniowych, to nie może otrzymać wynagrodzenia za projekt wynalazczy będący rezultatem pracy badawczej.Jeżeli w wyniku prac badawczych powstaje rozwiązanie stanowiące w całości przedmiot wynalazku lub wzoru użytkowego, to pomiędzy jednostką badawczą - uprawnioną z patentu lub z prawa ochronnego - a przedsiębiorstwem mającym stosować dane rozwiązanie może być zawarta umowa odpłatna stosowania projektu wynalazczego (umowa licencyjna) na zasadach określonych w § 29-32 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 11 grudnia 1972 r. w sprawie projektów wynalazczych (Dz. U. Nr 54, poz. 351) albo umowa wdrożeniowa przewidująca tworzenie funduszu efektów wdrożeniowych lub funduszu nagród wdrożeniowych, jednak bez jednoczesnej możliwości pobierania za to samo rozwiązanie opłaty licencyjnej. W takim przypadku umowa wdrożeniowa może natomiast przewidywać wyższy procent odpisu na FEW niż w przypadku rozwiązań nie stanowiących wynalazku lub wzoru użytkowego.Niezależnie od rodzaju zawartej umowy i dokonywania opłaty licencyjnej bądź odpisu na FEW (FNW) jednostka stosująca projekt wynalazczy obowiązana jest ustalić i przekazać wynagrodzenie dla twórcy tego projektu na zasadach określonych przepisami prawa wynalazczego.Twórca wynalazku lub wzoru użytkowego dokonanego w ramach prac badawczych otrzymujący wynagrodzenie za ten projekt na podstawie przepisów prawa wynalazczego, nie może za to samo rozwiązanie uzyskiwać powtórnych korzyści z funduszu efektów wdrożeniowych lub z funduszu nagród wdrożeniowych, o których mowa w § 37 i 38 uchwały nr 289 Rady Ministrów z dnia 21 grudnia 1973 r. w sprawie zasad finansowania prac badawczych i wdrożeniowych oraz gospodarki finansowej jednostek badawczych i szkół wyższych (M.P. z 1974 r. Nr 2, poz. 9).Jeżeli jednak twórca projektu wynalazczego przyczynia się do przyspieszenia jego zastosowania, to nabywa prawo do nagrody w wysokości określonej w § 28 ust. 2 lub 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 11 grudnia 1972 r. w sprawie projektów wynalazczych (Dz. U. Nr 54, poz. 351).Prawo wynalazcze nie wyklucza możliwości uczestniczenia twórcy wynalazku w procesie jego wdrażania oraz w prawie do nagrody. Potwierdza to również wykładnia art. 106 ust. 2 ustawy o wynalazczości i § 28 ust. 2 i 3 wyżej cytowanego rozporządzenia Rady Ministrów dokonana przez Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 29 września 1977 r. sygn. V PZP 5/1977 (OSNCP 1978, z. 2, poz. 20). Na tych samych zasadach uczestniczy w tych nagrodach twórca pracowniczego projektu wynalazczego dokonanego w ramach prac badawczych prowadzonych w jednostce badawczej.W przypadku jednak zbiegu nagród albo wynagrodzeń dla jednej osoby za to samo osiągnięcie z kilku tytułów (np. nagrody z funduszu efektów wdrożeniowych oraz wynagrodzenia za projekty wynalazcze) stosuje się zasadę jednokrotnej korzyści materialnej dla twórców projektów wynalazczych. Zasada ta wynika z wytycznych Ministrów: Nauki, Szkolnictwa Wyższego i Techniki, Finansów oraz Pracy, Płac i Spraw Socjalnych z dnia 6 sierpnia 1975 r., wydanych na podstawie delegacji zawartej w § 71 ust. 5 pkt c uchwały nr 289 Rady Ministrów w sprawie zasad finansowania prac badawczych i wdrożeniowych. Zasady powyższej nie stosuje się jednak w odniesieniu do nagród państwowych, nagród przyznawanych przez Ministra Nauki, Szkolnictwa Wyższego i Techniki i ministrów resortowych ze środków budżetowych, nagród konkursowych, nagród przyznawanych przez organizacje i stowarzyszenia techniczne oraz nagród, o których mowa w § 28 ust. 2 i 3 rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie projektów wynalazczych.W przypadku zaś, gdy wynalazek lub wzór użytkowy stanowi jedynie część wdrożonego rezultatu pracy badawczej, wynagrodzenie uzyskane przez jego twórcę i osoby współdziałające przy realizacji, na podstawie przepisów prawa wynalazczego, nie stanowią przeszkody do uczestniczenia tych osób w nagrodach z funduszu efektów wdrożeniowych, funduszu nagród wdrożeniowych z tytułu ich bezpośredniego udziału w opracowaniu wyników pozostałej części pracy badawczej, wykraczającej poza przedmiot tego wynalazku czy wzoru użytkowego.Wspomniane wyżej wytyczne trzech resortów posługują się wprawdzie w zakresie stosowania jednokrotnej korzyści majątkowej dla twórców i osób biorących udział w realizacji danego przedsięwzięcia sformułowaniem mało kategorycznym "zaleca się", ale jest to usprawiedliwione, ponieważ zawierają one zalecenia adresowane do zainteresowanych ministrów, aby oni na ich podstawie wydali nadzorowanym przez siebie jednostkom wiążące decyzje.Określenie to nie osłabia jednak normatywnego charakteru tych wytycznych w sprawie wypłacania nagród z funduszu efektów wdrożeniowych.Wytyczne te mają zastosowanie do umów wdrożeniowych zawartych po dniu 6.VIII.1975 r., jak również do umów będących w toku realizacji w dniu wejścia w życie wytycznych.Postanowienia powyższej uchwały Rady Ministrów, jak również wydane na podstawie delegacji zawartej w tej uchwale wytyczne, nie mogą i nie pozbawiają twórców projektów wynalazczych prawa do wynagrodzenia za wynalazek lub wzór użytkowy dokonany w wyniku prac badawczych i w tym miejscu trzeba przyznać rację skarżącemu.Uprawnienia podmiotowe twórców projektów wynalazczych określa prawo wynalazcze, a przepisy tego prawa ustalają istotne z punktu widzenia interesów twórców ich uprawnienia do wynagrodzenia za projekty wynalazcze, przesłanki i zasady ustalenia tego wynagrodzenia oraz prawną jego ochronę uwzględniającą uprzywilejowany charakter tego rodzaju należności.Zgodnie z przepisami ustawy o wynalazczości twórcy przysługuje prawo do wynagrodzenia w zależności i stosownie do efektów uzyskanych z zastosowania projektu wynalazczego i nie jest dopuszczalne ograniczenie tego prawa z mocy przepisów resortowych, wydanych bez ustawowego uprawnienia.Wspomniane wyżej wytyczne regulują natomiast kwestię wypłacania nagród z funduszu efektów wdrożeniowych i funduszu nagród wdrożeniowych, a do uregulowania tej materii podstawa prawna istnieje.Jeżeli przeto wytyczne i przepisy resortowe, w konkretnym przypadku zarządzenie Ministra Przemysłu Chemicznego z dnia 10 listopada 1975 r., stosują zasadę jednokrotnej korzyści majątkowej dla twórców projektów wynalazczych biorących udział w realizacji przedsięwzięcia będącego rezultatem pracy badawczej, to w takim znaczeniu, że w przypadku zbiegu wynagrodzenia za to samo osiągnięcie z nagrodą z funduszu efektów wdrożeniowych lub z funduszu nagród wdrożeniowych twórca nie może otrzymać nagrody. Natomiast jeżeli została ona wypłacona przed otrzymaniem przez twórcę wynagrodzenia za projekt wynalazczy, to podlega zaliczeniu na poczet przysługującego mu wynagrodzenia. Takie uregulowanie jest także społecznie uzasadnione, ponieważ likwiduje nieuzasadniony podział twórców na więcej i mniej uprzywilejowanych, jeżeli zważyć, że nagroda z funduszu efektów wdrożeniowych to nie jest jednorazowa kwota, ale periodycznie wypłacane świadczenie przez ustawowo określony czas.Tytułem nagrody z funduszu efektów wdrożeniowych powód otrzymał kwotę 153.175 zł, która znacznie przekracza jego udział w wynagrodzeniu za stosowanie wynalazku, chociaż według zeznań św. B.K. we wdrożeniu wynalazku osobiście nie uczestniczył.Także z powyższych przyczyn rewizja powoda nie zasługuje na jej uwzględnienie. Nie jest ona uzasadniona również w stosunku do pozwanego Instytutu, ponieważ Instytut ten wynalazku powoda nie stosował.Z tych przyczyn Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.