U 1/72

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes płk B. Dzięcioł. Sędziowie: płk A. Kaszycki, płk Z. Furtak, płk J. Drohomirecki, ppłk J. Gawrysiak, ppłk E. Olczak, ppłk H. Kmieciak (sprawozdawca).Prokurator Naczelnej Prokuratury Wojskowej: płk J. Bilicki.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu przedstawionego w trybie art. 390 § 1 i 2 k.p.k. przez zwykły skład Izby Wojskowej Sądu Najwyższego postanowieniem z dnia 28 marca 1972 r. zagadnienia prawnego:"Czy złożony przez dowódcę jednostki wniosek o wszczęcie postępowania karnego przeciwko podwładnemu może powodować wszczęcie tego postępowania, jeśli podwładny za ten sam czyn ścigany na wniosek został już uprzednio ukarany dyscyplinarnie przez dowódcę jednostki?"i po wysłuchaniu wniosku prokuratorauchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej.Uzasadnienie faktyczneIKodeks karny w części wojskowej stanowi, że ściganie przestępstw określonych w art. 303 § 1 i 2, 309 § 1, 315 § 1, 325 § 1, 327 § 1 i 328 § 1 następuje na wniosek dowódcy jednostki. Jednocześnie kodeks ten pozostawia dowódcy jednostki swobodę decyzji co do tego, czy złożyć wniosek o ściganie, czy też go nie składać.Przyznana dowódcy jednostki wojskowej w tym zakresie swoboda decyzji nie oznacza jednak dowolności. Podstawowym obowiązkiem dowódcy jednostki jako przełożonego żołnierzy jest utrzymanie dyscypliny wojskowej wśród podwładnych i - co się z tym łączy - zwalczanie wszelkich przejawów jej naruszania (pkt 34 regulaminu służby wewnętrznej). Dowódca jednostki wojskowej, rozważając sprawę podjęcia lub niepodjęcia inicjatywy co do wszczęcia postępowania karnego o czyn mający znamiona przestępstwa ściganego na wniosek, powinien zatem kierować się obowiązkiem dbałości o wybór prawidłowego środka reagowania, tj. karnego lub dyscyplinarnego, tak by jego zapobiegawcze oddziaływanie na środowisko żołnierskie oraz reedukacyjny wpływ na samego sprawcę były najbardziej skuteczne. Stąd też, jak wynika z brzmienia § 2 ust. 3 zarządzenia Ministra Obrony Narodowej nr 68/MON z dnia 20 grudnia 1969 r. w sprawie formy i trybu składania przez dowódców jednostek wojskowych wniosków o wszczęcie postępowania karnego przeciwko sprawcom niektórych przestępstw (Dz. Rozk. MON z 1970 r. Nr 1, poz. 3), dowódca jednostki podejmując decyzję co do złożenia wniosku o ściganie karne, obowiązany jest uwzględnić przede wszystkim okoliczności towarzyszące popełnieniu czynu, dotychczasowe zachowanie się sprawcy w służbie i poza nią, możliwości oddziaływania na jego dalsze postępowanie za pomocą środków wychowawczych, potrzebę zapobiegania naruszeniom dyscypliny w jednostce wojskowej oraz wytyczne w dziedzinie kształtowania dyscypliny i karności wśród żołnierzy.Jeżeli dowódca jednostki, po wnikliwym rozważeniu przytoczonych wyżej okoliczności, uzna, że konieczne jest poddanie sprawcy represji karnej, to wówczas niezwłocznie - w zasadzie w ciągu trzech dni od powzięcia wiadomości o popełnieniu czynu - ma obowiązek skierować stosowny wniosek do prokuratora wojskowego (§ 4 ust. 1 cyt. zarządzenia). Złożywszy wniosek o ściganie, dowódca jednostki traci wpływ na dalszy bieg sprawy, zgodnie bowiem z regułą wyrażoną w art. 5 § 3 k.p.k. postępowanie toczy się już potem z urzędu. Ujawnienie się - po skierowaniu wniosku - nowych okoliczności dotyczących czynu lub sprawcy wkłada na dowódcę jednostki jedynie dodatkowy obowiązek bezzwłocznego zawiadomienia o tym prokuratora wojskowego (§ 4 ust. 3 powołanego wyżej zarządzenia nr 68/MON). Jeżeli jednak dowódca jednostki złożenie wniosku o ściganie karne uzna za niecelowe, obowiązany jest ukarać sprawcę dyscyplinarnie (pkt 35 ust. 5 regulaminu dyscyplinarnego), oczywiście gdy inne środki wychowawcze nie są wystarczające (pkt 33 ust. 1 cyt. regulaminu). Rzecz jasna, dowódca jednostki zachowuje w tym wypadku wszelkie prerogatywy co do rodzaju i wysokości kary (ewentualnie innych środków wychowawczych), wynikające z posiadanej przez niego władzy dyscyplinarnej. Ujawnienie się - po ukaraniu (zastosowaniu innych środków wychowawczych) - nowych okoliczności nie upoważnia dowódcy jednostki do zmiany decyzji co do rodzaju i wysokości zastosowanej kary, chyba że okoliczności te wskazują na to, iż w ogóle brak było podstaw do ukarania (pkt 115 ust. 1 i 2 regulaminu dyscyplinarnego).Powyższe pozwala stwierdzić, że prawo dowódcy jednostki do wystąpienia z wnioskiem o wszczęcie postępowania karnego za którykolwiek z czynów określonych w art. 303 § 1 i 2, 309 § 1, 315 § 1, 325 § 1, 327 § 1 i 328 § 1 k.k. zastępuje w istocie jego prawo do karania dyscyplinarnego za ten sam czyn. Skorzystanie przeto przez dowódcę jednostki w stosunku do tego samego sprawcy za jeden i ten sam czyn z obu uprawnień nie jest możliwe, tym bardziej że istnieje ogólna zasada, w myśl której za jedno przewinienie przełożony karze tylko jeden raz i jedną karą (pkt 40 ust. 1 regulaminu dyscyplinarnego), a jak już wskazano, przepisy stoją na gruncie stabilności raz podjętej decyzji, wymaga bowiem tego potrzeba ochrony autorytetu dowódcy i konieczność zapewnienia poczucia trwałości rozstrzygnięć w przedmiocie winy i kary. Skorzystanie przez dowódcę jednostki z jednego uprawnienia (ukarania dyscyplinarnego) eliminuje zatem możliwość skorzystania z drugiego uprawnienia (złożenia wniosku o ściganie karne) i odwrotnie.Dowódca jednostki wojskowej, który ukarze dyscyplinarnie sprawcę czynu o znamionach przestępstwa ściganego na wniosek, pozbawia się tym samym prawa złożenia do prokuratora wojskowego wniosku o wszczęcie postępowania karnego za czyn uprzednio ukarany, choćby później ujawnione zostały lub zaszły nowe okoliczności. Z tego powodu wniosek dowódcy jednostki wojskowej o ściganie karne, złożony po uprzednim ukaraniu sprawcy za ten sam czyn w trybie dyscyplinarnym, należy traktować jako nieskuteczny, nie mogący powodować wszczęcia postępowania karnego (art. 11 pkt 4 k.p.k.).IIPamiętać jednak należy, że uprawnienie do wystąpienia z wnioskiem o wszczęcie postępowania karnego o czyny mające znamiona przestępstw ściganych na wniosek dowódcy jednostki wojskowej przysługuje również przełożonemu tego dowódcy (§ 2 ust. 2 cyt. zarządzenia nr 68/MON), który to przełożony może mieć odmienny pogląd na rodzaj i - co się z tym łączy - dotkliwość niezbędnej w danej sprawie represji. Przełożony o uprawnieniach dyscyplinarnych co najmniej dowódcy pułku, jeżeli uzna, że wymierzona przez niższego przełożonego kara dyscyplinarna jest rażąco niewspółmiernie łagodna, może w trybie nadzoru, gdy nie stoją temu na przeszkodzie obowiązujące terminy o przedawnieniu karania dyscyplinarnego, karę tę uchylić i zamiast niej wymierzyć karę surowszą (pkt 45 regulaminu dyscyplinarnego). Ponieważ, jak już wskazano wyżej, prawo do wystąpienia z wnioskiem o ściganie karne zastępuje prawo do ukarania dyscyplinarnego za dany czyn, przeto przełożony dowódcy jednostki wojskowej posiadający uprawnienia dyscyplinarne co najmniej dowódcy pułku może również w opisanej wyżej sytuacji, po uchyleniu wymierzonej przez dowódcę jednostki kary dyscyplinarnej, jako rażąco niewspółmiernie łagodnej, nie orzekać surowszej kary, lecz złożyć wniosek do prokuratora wojskowego o wszczęcie postępowania karnego. Złożony w tych warunkach przez przełożonego dowódcy jednostki wojskowej (wyższego dowódcę) wniosek o ściganie karne sprawcy czynu mającego znamiona przestępstwa ściganego na wniosek ma wówczas moc prawną równą mocy prawnej wniosku dowódcy jednostki wojskowej, złożonego bez uprzedniego ukarania sprawcy w trybie dyscyplinarnym.Jak wynika z powyższego, ograniczenie skuteczności wniosku o ściganie karne, o którym mowa w pkt I niniejszych rozważań, nie dotyczy wniosku przełożonego dowódcy jednostki wojskowej, złożonego po uchyleniu w trybie nadzoru - w warunkach określonych w pkt 45 regulaminu dyscyplinarnego - wymierzonej uprzednio sprawcy kary dyscyplinarnej.IIIBrak wniosku dowódcy jednostki wojskowej (wyższego dowódcy) o ściganie karne czynu mającego znamiona przestępstwa ściganego na wniosek (przy czynie z art. 315 § 1 k.k. - również wniosku pokrzywdzonego) nie stoi na przeszkodzie wszczęciu postępowania karnego przez prokuratora wojskowego na zasadzie art. 576 § 1 k.p.k., jeżeli wymagają tego względy dyscypliny wojskowej. Nie dotyczy to jedynie czynu określonego w art. 325 § 1 k.k., albowiem tego czynu przepis art. 576 § 1 k.p.k. nie wymienia. Ponieważ brak wniosku dowódcy jednostki wojskowej (wyższego dowódcy) zakłada, że sprawca został ukarany w trybie dyscyplinarnym, przeto jest oczywiste, iż ukaranie dyscyplinarne za czyn mający znamiona przestępstwa ściganego na wniosek nie stoi na przeszkodzie do wszczęcia postępowania karnego o ten czyn z urzędu.