V CSK 341/17

Sygn. akt V CSK 341/17 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 20 lutego 2018 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Bogumiła Ustjanicz (przewodniczący) SSN Wojciech Katner SSN Grzegorz Misiurek (sprawozdawca) Protokolant Ewa Zawisza w sprawie z powództwa B.P. i P.K. przeciwko T.S. i D.S. o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 20 lutego 2018 r., skargi kasacyjnej powodów od wyroku Sądu Apelacyjnego w K. z dnia 23 listopada 2016 r., sygn. akt I ACa […]/16, uchyla zaskarżony wyrok w części oddalającej apelację oraz orzekającej o kosztach postępowania apelacyjnego i w tym zakresie przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu w K. do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego. 2 UZASADNIENIE Sąd Okręgowy w C. wyrokiem z dnia 30 listopada 2015 r. uchylił wyrok zaoczny wydany przez ten Sąd w dniu 14 lipca 2014 r. i oddalił powództwo B.P. i P.K. przeciwko T.S. i D.S. o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli oraz orzekł o kosztach procesu, przyjmując za podstawę rozstrzygnięcia następujące ustalenia i wnioski. W dniu 16 maja 2005 r. powodowie zawarli z pozwanym umowę zlecenia i pożyczki. W umowie tej pozwany (zleceniobiorca) zobowiązał się pomóc powodom (zleceniodawcom) w negocjacjach dotyczących spłaty ich zadłużenia w Banku […] SA I Oddział w W., wynikającego z tytułu kredytu hipotecznego udzielonego na podstawie umowy nr […] z dnia 26 lutego 2002 r. oraz z tytułu pożyczki udzielonej przez A.K., a także pomóc znaleźć nabywcę zabudowanej nieruchomości położonej w G. przy ulicy S.[...], dla której Sąd Rejonowy w O. prowadzi księgę wieczystą Kw nr […], stanowiącej własność powodów, za wynagrodzeniem w wysokości 15% kwoty uzyskanej ze sprzedaży tej nieruchomości oraz 50% zmniejszonych - w wyniku negocjacji - kosztów obsługi zadłużenia powodów. W celu skutecznego przeprowadzenia negocjacji pozwany pożyczył powodom kwotę 210 000,00 zł, niezbędną do spłaty ich zadłużenia, z terminem spłaty do dnia 31 sierpnia 2005 r.; środki te zostały przekazane bezpośrednio do rąk wymienionych wierzycieli powodów. W związku z udzieleniem pożyczki powodowie zobowiązali się tytułem zabezpieczenia jej zwrotu w terminie do 3 czerwca 2005 r. sprzedać pozwanemu udział 1/3 części w prawie własności opisanej wyżej nieruchomości za cenę 75 000,00 zł oraz zawrzeć umowę przyrzeczenia sprzedaży na jego rzecz pozostałej części tej nieruchomości za cenę 135000,00 zł w terminie do 31 sierpnia 2005 r., przy czym kwota udzielonej pożyczki miała zostać zaliczona w całości na poczet ceny sprzedaży. W przypadku dokonania sprzedaży nieruchomości osobie trzeciej przed dniem 31 sierpnia 2005 r. powodowie mieli dokonać natychmiastowego zwrotu pożyczki i zapłacić zleceniobiorcy należne wynagrodzenie, w razie zaś niewywiązania się z obowiązków przyjętych 3 w umowie - zapłacić zleceniobiorcy odszkodowanie w wysokości dwukrotności udzielonej im pożyczki. Zlecenie miało zostać wykonane do dnia 31 grudnia 2005 r. Powodowie w dniu 31 maja 2005 r. zawarli z Bankiem […] SA Oddział I w W. umowę ugody, na podstawie której zobowiązali się spłacić zadłużenie z tytułu kredytu ustalone na kwotę 36828.03 EURO w dwóch ratach w terminie do dnia 31 lipca 2005 r. a w dniu 2 czerwca 2005 r. zawarli z pozwanymi umowę sprzedaży warunkowej udziału 1/3 części nieruchomości objętej księgą wieczystą Kw nr […] za cenę 70000,00 zł. W wykonaniu zobowiązania wynikającego z tej ostatniej umowy, powodowie aktem notarialnym z dnia 3 sierpnia 2005 r. przenieśli własność opisanego w niej udziału na pozwanych oświadczając, że cena sprzedaży została w całości uiszczona. W tym samym dniu strony zawarły w formie aktu notarialnego umowę znoszącą współwłasność nieruchomości objętej księgą wieczystą Kw nr […] w ten sposób, że jej wyłącznymi właścicielami stali się pozwani za spłatą na rzecz powodów kwoty 140000,00 zł. Pozwani zapłacili powodom 6000,00 zł w gotówce i zobowiązali się uregulować pozostałą należność z kredytu udzielonego im przez […] Bank SA we W., przy czym kwota 124621,16 zł miała zostać przelana na rachunek Banku […] SA na poczet zadłużenia powodów, a pozostała część – zapłacona do ich rąk gotówką. Po zawarciu umowy pożyczki i zlecenia powodowie wyprowadzili się do Niemiec pozostawiając nieruchomość będącą przedmiotem sporu we władaniu siostry powódki. W budynku usytuowanym na tej nieruchomości siostra powódki prowadziła pensjonat. Bank […] SA Oddział I w W. potwierdził dokonanie przez powodów w dniu 5 sierpnia 2005 r. całkowitej spłaty zadłużenia z tytułu udzielonego im kredytu. Powodowie nie zwrócili pożyczki udzielonej im na podstawie umowy zawartej w dniu 16 maja 2005 r. Sąd Okręgowy uznał powództwo - w świetle przytoczonych ustaleń faktycznych - za bezzasadne. Nie podzielił stanowiska powodów, że ustalenia te dowodzą pozostawania przez nich - przy zawieraniu opisanych umów - w błędzie co do treści tych czynności prawnych. Wprawdzie mogli mieć nadzieję na powrotne uzyskanie własności nieruchomości będącej przedmiotem zawartych umów, ale niespełnienie tych oczekiwań nie stanowi podstawy do uznania złożonych 4 przez nich oświadczeń woli za wynik błędu prawnie doniosłego. Powodowie dobrze znali treść zawartych umów i rozumieli ich znaczenie; zdawali sobie sprawę z konsekwencji podejmowanych czynności i ryzyka, jakie one dla nich niosą. W tych okolicznościach nie może uznać, że oświadczenia woli powodów zostały złożone pod wpływem błędu. Zachodzi zatem podstawa do uchylenia wyroku zaocznego i oddalenia powództwa. Sąd Apelacyjny w K. wyrokiem zaskarżonym skargą kasacyjną odrzucił apelację powodów w części kwestionującej rozstrzygniecie Sądu Okręgowego o kosztach pomocy prawnej udzielonej im z urzędu i oddalił tę apelację powodów w pozostałym zakresie. Sąd Apelacyjny w pełni podzielił ustalenia faktyczne przyjęte za podstawę zaskarżonego wyroku i ich ocenę prawną. Podkreślił przy tym, że mylne wyobrażenie powodów o skutkach dokonanych czynności prawnych nie może być utożsamiane z błędem; oczekiwanie przez nich powrotnego przeniesienia własności nieruchomości po dokonaniu spłaty pożyczki nie znajduje uzasadnienia w treści zawartych umów. Wskazywana przez skarżących dysproporcja wzajemnych świadczeń wynikających z tych umów mogłaby być rozważona w przypadku zgłoszenia roszczeń z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia. W skardze kasacyjnej opartej na podstawie naruszenia prawa materialnego (art. 3983 § 1 pkt 1 k.p.c.) powodowie wnieśli o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, ewentualnie o uchylenie tego orzeczenia i uwzględnienie powództwa, wskazując na niewłaściwe zastosowanie art. 65 § 1 k.c. oraz błędną wykładnię art. 84 § 2 k.c. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Sąd Apelacyjny wskazał, że przeszkodą do uwzględnienia powództwa było niewykazanie przez powodów, że skutecznie uchylili się od skutków oświadczeń woli konstytuujących zawarte z pozwanymi umowy zlecenia i pożyczki oraz przeniesienia własności nieruchomości. Z motywów tych wynika zatem, że – w ocenie Sądu Apelacyjnego - gdyby powodowie podołali ciężarowi wykazania zawarcia tych umów pod wpływem błędu, to zgłoszone przez nich roszczenie podlegałoby uwzględnieniu. Zapatrywanie takie nie zasługuje jednak na aprobatę. 5 Powodowie wystąpili z żądaniem zobowiązania pozwanych do złożenia oświadczenia woli przenoszącego na ich rzecz własność nieruchomości objętej księgą wieczystą nr [….] (poprzednio Kw nr[…]), prowadzoną przez Sąd Rejonowy w O., za zapłatą kwoty 210000,00 zł, a więc wydania orzeczenia przewidzianego w art. 64 k.c. Przepis ten nie stanowi samoistnej podstawy obowiązku złożenia oznaczonego oświadczenia woli; stwarza jedynie możliwość przymusowej realizacji tego obowiązku wynikającego z innych źródeł i określa skutki prawne wynikające ze stwierdzenia jego istnienia. Zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli określonej treści może wynikać z ważnej czynności prawnej lub innego źródła zobowiązania, w tym przepisu ustawy, których zbadanie i ocena jest obowiązkiem sądu rozstrzygającego o tym żądaniu (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 30 czerwca 2004 r., IV CSK 519/03, nie publ., z dnia 19 stycznia 2000 r., II CKN 683/98, nie publ. i z dnia 16 czerwca 2016 r., V CSK 654/15, nie publ.). Sąd Apelacyjny nad obowiązkiem tym przeszedł do porządku dziennego; nie rozważył roszczenia powodów przez pryzmat przesłanek warunkujących jego skuteczność i nie dokonał w tym zakresie stosownych ustaleń, ograniczając się do stwierdzenia, że powodowie nie uchylili się od skutków złożonych oświadczeń woli w przedmiocie przeniesienia własności nieruchomości na pozwanych. Konstatacja ta nie mogła stanowić wystarczającej podstawy do oddalenia powództwa, co – wobec wskazanych braków w zakresie istotnych ustaleń faktycznych - nie pozwala skutecznie odeprzeć podniesionych w skardze kasacyjnej zarzutów naruszenia prawa materialnego. Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. orzekł, jak w sentencji. aj a.ł.