I K 152/58

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Potępa (sprawozdawca). Sędziowie: Z. Nyczaj. St. Dąbrowski. Prokurator: J. Smoleński.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie Józefa J. oskarżonego z art. 225 § 1 k.k., po rozpoznaniu założonej przez prokuratora i oskarżonego rewizji od wyroku Sądu Wojewódzkiego dla woj. warszawskiego w Warszawie z dnia 9 stycznia 1958 r., na podstawie art. 375, 383 pkt 2, 388 k.p.k.1)uchylił zaskarżony wyrok,2)oskarżonego Józefa J. uznał za winnego tego, że:1)w zamiarze pozbawienia życia teścia swego Antoniego C. uderzył go kilkakrotnie nożem w głowę i szyję powodując szereg ran cięto-kłutych, w wyniku których na skutek wykrwawienia Antoni C. zmarł, i za ten czyn z mocy art. 225 § 1 k.k. przy zastosowaniu art. 18 § 1 w związku z art. 59 § 1 lit. b k.k. skazał go na cztery lata więzienia;2)w zamiarze pozbawienia życia swojej żony Hieronimy J. uderzył ją kilkakrotnie nożem w klatkę piersiową i szyję, zadając jej szereg ran cięto-kłutych, z których rana worka osierdziowego i serca spowodowały rozległy wylew krwawy wewnętrzny do klatki piersiowej, w następstwie czego Hieronima J. zmarła, i za ten czyn z mocy art. 225 § 1 k.k. przy zastosowaniu art. 18 § 1 w związku z art. 59 § lit. b k.k. skazał go na pięć lat więzienia,3)jako karę łączną wymierzył oskarżonemu Józefowi sześć lat więzienia (…).Uzasadnienie faktyczneWyrokiem Sądu Wojewódzkiego dla województwa warszawskiego w Warszawie z dnia 5 stycznia 1958 r. oskarżony Józef J. został skazany:1)z art. 225 § 2 k.k. na trzy lata więzienia za to, że w zamiarze pozbawienia życia teścia swego Antoniego C., działając pod wpływem silnego wzruszenia, uderzył go kilkakrotnie nożem w głowę i szyję, powodując szereg ran cięto-kłutych, w wyniku których na skutek wykrwawienia Antoni C. zmarł.2)z art. 225 § 2 k.k. na pięć lat więzienia, za to, ze w zamiarze pobawienia życia swojej żony Hieronimy J., działając pod wpływem sinego wzruszenia, uderzył ją kilkakrotnie nożem w klatkę piersiową i szyję, zadając jej szereg ran cięto-kłutych. z których rana worka osierdziowego i serca spowodowały rozległy wylew krwawy wewnętrzny do klatki piersiowej, w następstwie czego Hieronima J. zmarła.Jako karę łączną wymierzono oskarżonemu pięć lat więzienia. Wyrok ten zaskarżyli rewizjami prokurator i oskarżony.Rewizja prokuratora zarzuca wyrokowi:1)obrazę art. 392 k.p.k. przez dokonanie ustaleń sprzecznych z uzasadnieniem wyroku Sądu Najwyższego w tejże sprawie z dnia 15.V.1957 r., nr I K 164/57,2)błędną ocenę okoliczności faktycznych przyjętych za podstawę wyroku przez bezzasadne przyjęcie, że oskarżony działał pod wpływem silnego wzruszenia, i wskutek tego niesłuszne zakwalifikowanie czynów przypisanych oskarżonemu z art. 225 § 2 k.k.,3)rażącą łagodność kar poszczególnych i kary łącznej, wymierzonych oskarżonemu. W konkluzji rewizja wnosi o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.Natomiast rewizja oskarżonego zarzuca wyrokowi niezastosowanie - wbrew opinii biegłych psychiatrów - art. 18 § 1 k.k. do czynów przypisanych oskarżonemu i wymierzenie mu wskutek tego zbyt surowych kar. W konkluzji rewizja wnosi o uchylenie zaskarżonego wyroku o uznanie oskarżonego za winnego przestępstw z art. 225 § 2 k.k. w związku z art. 18 § 1 k.k. i o skazanie go na odpowiednio łagodniejsze kary poszczególne i karę łączną.Uzasadnienie prawneW uzasadnieniu Sąd Najwyższy wyraził następujący pogląd prawny:1. Sprawa niniejsza jest już po raz drugi przedmiotem rozpoznania Sądu Najwyższego. Pierwszy wyrok Sądu Wojewódzkiego, skazujący oskarżonego Józefa J. z art. 225 § 1 k.k. w związku z art. 18 § 1 k.k., został uchylony przez Sąd Najwyższy wskutek uwzględnienia rewizji Prokuratury, która zarzucała wyrokowi rażącą niewspółmierność kar w stosunku do przypisanych oskarżonemu czynów.Natomiast Sąd Najwyższy nie uwzględnił wówczas rewizji oskarżonego domagającej się uznania, że oskarżony działał pod wpływem silnego wzruszenia, przy czym na podstawie analizy materiału dowodowego Sąd Najwyższy stwierdził w uzasadnieniu wyroku, że "stopień i charakter nienawistnego uczucia, pod wpływem którego oskarżony działał, nie były tego rodzaju, by spowodowały u oskarżonego przewagę procesów emocjonalnych nad intelektem".Zdaniem rewizji, powyższe stwierdzenie Sądu Najwyższego wiąże w myśl art. 392 k.p.k. Sąd Wojewódzki rozpoznający ponownie sprawę.Przepis art. 392 k.p.k. głosi wprawdzie, że uzasadnienie orzeczenia sądu rewizyjnego wiąże w danej sprawie sąd, któremu sprawę przekazano, niemniej jednak nie przekreśla zasady wypowiedzianej w art. 9 k.p.k., iż sędziowie orzekają na mocy własnego przekonania opartego na swobodnej ocenie dowodów.Wspomniany przepis jest przepisem szczególnym w stosunku do przepisu art. 6 k.p.k. stwierdzającego, że sąd karny rozstrzyga samodzielnie wszelkie zagadnienia prawne wynikające z toku postępowania i nie jest związany orzeczeniem innego sądu lub urzędu. Sąd, któremu po uchyleniu wyroku przekazano sprawę do ponownego orzeczenia związany jest poglądem prawnym sądu rewizyjnego, jego wskazówkami w zakresie uzupełnienia dowodów, a także potrzebą wyższego wymiaru kary (rebus sic stantibus), jednakże w dziedzinie ustaleń faktycznych zachowuje swobodę, szczególnie wówczas, gdy wynik dowodów nie pokrywa się w całości lub części z poprzednim jego stanem.Wykładnia werbalna byłaby temu poglądowi przeciwna. Przepisy należy jednak wykładać na tle całości prawa przy zwróceniu uwagi na jego podstawowe zasady, których naruszenie przekreśliłoby przyjęty przez ustawę charakter procesu.Treść przepisu art. 392 k.p.k. nie jest jednak bez znaczenia w kwestii oceny materiału dowodowego.Sąd rewizyjny, przekazując sprawę do ponownego rozpoznania, powinien postępować ostrożnie i nie narzucać ustaleń sądowi, któremu przekazano rozpoznanie sprawy, może jednak - i w miarę potrzeby powinien - wyrazić wątpliwości co do słuszności oceny dowodów przez sąd pierwszej instancji, jak również co do słuszności wysnutych wniosków, może też wyrazić pogląd, że zebrane poszlaki są niedostateczne do skazania. Uzasadnienie sądu rewizyjnego w tym przedmiocie wiąże sąd, któremu przekazano rozpoznanie sprawy, bo nie narusza ono swobodnej oceny dowodów przez sąd orzekający; sąd rewizyjny nie może narzucać ustaleń sądowi orzekającemu, powinien bowiem liczyć się z tym, że rozprawa będzie przeprowadzona na nowo i że wyniki tej rozprawy będzie oceniać sąd, któremu ponowne rozpoznanie sprawy przekazano. Związanie sądu pierwszej instancji ustaleniami sądu rewizyjnego prowadziłoby do częściowej prawomocności uchylonego wyroku, gdyż usunęłoby spod rozpoznania sądu kwestie ustalenia stanu faktycznego stanowiącego podstawę nowego orzeczenia.W danej sprawie Sąd Najwyższy ustalił, że stopień i charakter nienawistnego uczucia, pod wpływem którego oskarżony działał, nie był tego rodzaju, by spowodował u oskarżonego przewagę procesów emocjonalnych nad intelektem. Sąd Wojewódzki, ponowiwszy dowody, doszedł do wniosku przeciwnego i wniosek ten należycie uzasadnił.Według orzeczenia biegłych lekarzy psychiatrów, przesłuchanych w śledztwie i na rozprawie, oskarżony - będąc osobnikiem dotkniętym niedorozwojem umysłowym miernego stopnia z powodu odchylenia od prawidłowego stanu psychiki - jest niezdolny do opanowania swoich reakcji afektywnych. Nieszczęśliwe pożycie małżeńskie stworzyło dla oskarżonego sytuację konfliktową, która wyzwoliła w nim wybuch afektywny o groźnym nasileniu, wybuch zaś ten ograniczył jego zdolność kierowania i rozpoznania znaczenia czynów w stopniu znacznym.Oskarżony nie jest osobnikiem niepoczytalnym ani też dotkniętym ograniczoną poczytalnością (art. 17 i 18 k.k.). Jest on dotknięty niedorozwojem umysłowym miernego stopnia, a więc w zasadzie jest całkowicie odpowiedzialny. Ten niedorozwój jest stanem trwałym. Oskarżony jest jednak niezdolny do opanowania wybuchów afektywnych, które występują u niego w sytuacjach trudnych i zawiłych. Stan ten nie mógł ustąpić, ponieważ zmiany te są stałe.W świetle tego orzeczenia biegłych przyjęcie, że w czynach oskarżonego należy uwzględnić stan silnego wzruszenia, było uzasadnione.Jest poza sporem, że oskarżony popełnił przypisane mu przestępstwa pod wpływem afektu, którego ze względu na odchylenia od prawidłowej psychiki nie mógł opanować. Afekt ten nie uchylił poczytalności oskarżonego, lecz ją ograniczył. Afekt ten był bardzo silny i spowodował przewagę procesów emocjonalnych nad intelektem. Źródła afektu mogą być różne. Przyczyną stanu silnego wzruszenia mogą być zarówno zakłócenia o charakterze chorobowym, jak i niechorobowym. Istota rzeczy tkwi w nasileniu wzruszenia, w tym aby nasilenie to było dostatecznie silne dla przyjęcia art. 225 § 2 k.k., a jeszcze niedostatecznie silne, by spowodowało skutki z art. 18 lub art. 17 k.k. Jeżeli jednak nasilenie silnego wzruszenia jest takie, że nastąpi ograniczenie poczytalności w znacznym stopniu i sąd postanowi skorzystać z prawa nadzwyczajnego złagodzenia kary, to odpadnie wówczas możność zastosowania kwalifikacji z art. 225 § 2 k.k., bo ograniczanie poczytalności wskutek afektu pochłania afekt przewidziany w powołanym przepisie Kodeksu karnego.Sąd Najwyższy postanowił zastosować do oskarżonego nadzwyczajne złagodzenie kary na mocy art. 18 § 1 w związku z art. 59 § 1 lit. b k.k. i przyjmując, że oskarżony w obu wypadkach znajdował się w stanie, w którym zdolność rozpoznania znaczenia czynu i kierowania postępowaniem była w znacznym stopniu ograniczona, zmienił kwalifikację czynów oskarżonego na kwalifikację z art. 225 § 1 k.k. i wymierzył mu przy zastosowaniu tych przepisów odpowiednie kary oraz karę łączną bez zastosowania zasady absorpcji, gdyż czyny te nie pozostawały ze sobą w całkowitym związku faktycznym.Z tych powodów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.