I KK 363/23

I KK 363/23 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 26 czerwca 2024 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Anna Dziergawka (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Paweł Kołodziejski SSN Ryszard Witkowski Protokolant Agnieszka Niewiadomska przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Marka Zajkowskiego, w sprawie M. M. uniewinnionego od popełnienia czynu z art. 244 k.k. po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie w dniu 26 czerwca 2024 r., kasacji wniesionej przez prokuratora - na niekorzyść od wyroku Sądu Okręgowego w Zielonej Górze z dnia 12 czerwca 2023 r., sygn. akt VII Ka 253/23, zmieniającego wyrok Sądu Rejonowego w Zielonej Górze z dnia 31 października 2022 r., sygn. akt II K 310/22, uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi Okręgowemu w Zielonej Górze do ponownego rozpoznania w postępowaniu odwoławczym. [J.J.] Paweł Kołodziejski Anna Dziergawka Ryszard Witkowski I KK 363/23 2 UZASADNIENIE M. M. został oskarżony o to, że w dniu 30 maja 2020 roku w Z. na os. P. prowadził w ruchu lądowym motorower o nr rej F., nie stosując się do orzeczonego wyrokiem Sądu Rejonowego w Żarach w sprawie sygn. akt II K 247/19 z dnia 23 maja 2019 r. zakazu prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych, tj. o przestępstwo z art. 244 k.k. Wyrokiem Sądu Rejonowego w Żarach, z dnia 23 maja 2019 roku, w sprawie o sygn. akt II K 247/19, M. M. uznano winnym popełnienia m.in. czynu z art. 244 k.k. i wymierzono mu karę 5 miesięcy pozbawienia wolności, której wykonanie zawieszono na okres próby 1 roku oraz w okresie tym zobowiązano do informowania kuratora o przebiegu okresu próby, a także orzeczono zakaz prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych na okres 3 lat. Zakaz prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych został zakończony z dniem 30 maja 2022 r. Sąd Rejonowy w Zielonej Górze wyrokiem z dnia 31 października 2022 r., w sprawie o sygn. II K 310/22, uznał oskarżonego winnym popełnienia zarzucanego mu czynu z art. 244 k.k., popełnionego w dniu 30 maja 2020 r. i za ten czyn wymierzył mu karę 150 stawek dziennych grzywny ustalając wysokość jednej stawki dziennej na kwotę 10 złotych, na podstawie art. 42 § 1a pkt 2 k.k. orzekł zakaz prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych w ruchu lądowym na okres 1 roku. Wyrok Sądu Rejonowego w Zielonej Górze o sygn. akt II K 310/22 zaskarżył prokurator zarzucając mu obrazę przepisów prawa materialnego, to jest art. 42 § 1a pkt 3 k.k., polegającą na orzeczeniu na jego podstawie zakazu prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych w ruchu lądowym, w sytuacji, gdy wskazany przepis obliguje Sąd do orzeczenia w przypadku skazania za czyn z art. 244 k.k. zakazu prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych. Orzeczenie sądu I instancji zaskarżył także obrońca oskarżonego zarzucając między innymi: - obrazę przepisów prawa materialnego art. 106 k.k. w zw. z art. 76 § 1 k.k. poprzez bezzasadne przyjęcie przy wydaniu zaskarżonego orzeczenia karalności oskarżonego wyrokiem Sądu Rejonowego w Żarach z dnia 23 maja 2019 r., sygn. akt II K 247/19, pomimo, że oskarżony ten zgodnie z powyższymi przepisami jest I KK 363/23 3 osobą niekaraną, a przedmiotowy wyrok nie może być brany pod uwagę z powodu zatarcia skazania; - obrazę przepisów prawa materialnego art. 244 k.k. poprzez jego błędne zastosowanie, pomimo że nastąpiło zatarcie skazania orzeczenia w sprawie II K 247/19 Sądu Rejonowego w Żarach z dnia 23 maja 2019 r. i wyrok ten nie może być podstawą dla przyjęcia obecnie kwalifikacji prawnej czynu z art. 244 k.k. Sąd Okręgowy w Zielonej Górze, wyrokiem z dnia 12 czerwca 2023 r., w sprawie o sygn. akt VII Ka 253/23, zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że uniewinnił oskarżonego od popełnienia zarzucanego mu czynu. Kasację od tego wyroku wywiódł Prokurator Rejonowy w Zielonej Górze zaskarżając go w całości na niekorzyść oskarżonego M. M. i zarzucając: - rażące i mające istotny wpływ na treść wyroku naruszenie przepisów prawa materialnego, to jest art. 244 k.k. i art. 106 k.k., co polegało na błędnej wykładni, że zatarcie - w chwili orzekania co do czynu z art. 244 k.k. - uprzedniego skazania M. M. wyrokiem Sądu Rejonowego w Żarach sygn. II K 247/19 z dnia 23 maja 2019 r. za przestępstwo z art. 244 k.k., na podstawie którego orzeczono wobec wymienionego między innymi zakaz prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych na okres 3 lat, spowodowało dekompletację znamion czynu zabronionego określonego w art. 244 k.k., który popełniony został przed zatarciem tego skazania, a zatem podczas obowiązywania powyższego środka karnego. W konkluzji skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w Zielonej Górze do ponownego rozpoznania w postępowaniu odwoławczym. Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Kasacja jako zasadna, z przyczyn szczegółowo wskazanych poniżej, musiała skutkować uchyleniem zaskarżonego wyroku Sądu Okręgowego w Zielonej Górze i przekazaniem sprawy temu sądowi do ponownego rozpoznania w postępowaniu odwoławczym. Skarżący trafnie dostrzegł bowiem, że podstawą skierowania aktu oskarżenia w przedmiotowej sprawie, był fakt zatrzymania oskarżonego M. M. w czasie prowadzenia przez niego motoroweru w dniu 30 maja 2020 r., kiedy to obowiązywał I KK 363/23 4 go zakaz prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych na okres 3 lat, orzeczony wyrokiem Sądu Rejonowego w Żarach z dnia 23 maja 2019 r. w sprawie o sygn. akt II K 247/19. Niewątpliwie zatem w momencie zatrzymania M. M. (30 maja 2020 r.), jak również skierowania aktu oskarżenia do sądu (30 marca 2021 r.), istniała podstawa do przedstawienia mu zarzutu z art. 244 k.k. Fakt, że w chwili wyrokowania przez Sąd Rejonowy, tj. w dniu 31 października 2022 r., orzeczony zakaz już nie obowiązywał, nie miał znaczenia, wbrew ustaleniom poczynionym przez sąd odwoławczy, dla przypisania oskarżonemu odpowiedzialności karnej z art. 244 k.k. Niezasadna jest przy tym zaprezentowana w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku argumentacja, iż: „ Skoro zatem nastąpił upływ okresu na jaki zakaz powyższy został orzeczony, już w chwili wyrokowania przez sąd I instancji, nie można było przypisać oskarżonemu zawinienia za czyn z art. 244 k.k. Stanowisko takie wynika wprost z orzeczeń Sądu Najwyższego, który w analogicznej sytuacji stwierdził, iż przeszkodą do przyjęcia wobec sprawcy, któremu zarzucono prowadzenie w stanie nietrzeźwości pojazdu mechanicznego w ruchu lądowym surowszej odpowiedzialności karnej za czyn z art. 178 a § 4 k.k., jest fakt zatarcia z mocy prawa wcześniejszego skazania, zaistniały w dacie wyrokowania również wtedy, gdy do popełnienia tego czynu doszło przed upływem okresu niezbędnego do zatarcia wcześniejszego skazania”. Po pierwsze, sąd odwoławczy praktycznie nie uzasadnił swojego stanowiska w aspekcie przedmiotowej sprawy, nie wskazując żadnych konkretnych orzeczeń Sądu Najwyższego. Po drugie, stanowisko wyrażone w uzasadnieniu nie ma żadnego oparcia w treści art. 106 k.k., albowiem konsekwencje zatarcia skazania w postaci braku możliwości przyjęcia kwalifikacji prawnej z art. 178a § 4 k.k., nie przekładają się na brak wyczerpania znamion czynu z art. 244 k.k., albowiem kwestie te dotyczą zupełnie odmiennych sytuacji i stosowanie analogii pomiędzy nimi jest niedopuszczalne. Dla przypisania odpowiedzialności karnej z art. 244 k.k. nie ma bowiem znaczenia stwierdzenie, że orzeczenie nakładające określony obowiązek lub zakaz określony w wyżej wymienionym przepisie uległo zatarciu w momencie orzekania o odpowiedzialności karnej za występek opisany w art. 244 k.k. Słusznie podnosi skarżący, iż należy odróżnić przestępstwo, za popełnienie którego orzeczono środek karny od przestępstwa polegającego na nieprzestrzeganiu tego środka. Mimo I KK 363/23 5 związania normatywnego tych przestępstw stanowią one samodzielne byty, posiadają z reguły inny przedmiot ochrony i podlegają odrębnemu wykonaniu, co oznacza, że zatarcie pierwszego skazania (tego, którym orzeczono środek karny), nie może wpływać na kształt znamion przestępstwa z art. 244 k.k. Jednocześnie, brak jest normatywnej podstawy do przyjęcia, że będąca treścią instytucji zatarcia skazania, fikcja prawna niekaralności, eliminuje ustawowe znamiona innych czynów zabronionych, np. art. 244 k.k., które wynikają z poprzedniej karalności, w sytuacji gdy czyny te zostały popełnione przed zatarciem tego skazania oraz w czasie obowiązywania zakazu. Pogląd ten prezentowany jest zarówno w doktrynie, jak i w licznych orzeczeniach Sądu Najwyższego (zob. Komentarz do art. 244 k.k., Kodeks karny. Część szczególna. Tom II. Część II, Wróbel Włodzimierz (red.), Zoll Andrzej (red.), WKP 2017; postanowienie SN z dnia 28 października 2009 r., I KZP 24/09; wyrok SN z dnia 7 kwietnia 2010 r., V KK 10/10), do których sąd odwoławczy w ogóle nie odniósł się w uzasadnieniu wyroku. Sąd Najwyższy w pełni podziela stanowisko, że w sytuacji gdy prawomocnym wyrokiem orzeczono wobec sprawcy przestępstwa jeden ze środków karnych wymienionych w treści art. 244 k.k., i w czasie stosowania tego środka sprawca ten do niego się nie stosuje, fakt, że w dacie orzekania za przestępstwo z art. 244 k.k. nastąpiło zatarcie skazania, którym środek karny nałożono, nie oznacza, iż zespół znamion przestępstwa z art. 244 k.k. został zdekompletowany (zob. postanowienie SN z dnia 28 października 2009 r., I KZP 24/09). Przepisy kodeksu karnego nie stwarzają bowiem żadnej podstawy normatywnej, aby będąca treścią instytucji zatarcia skazania, fikcja prawna niekaralności znosiła (eliminowała) te ustawowe znamiona innych czynów zabronionych, które wynikają z poprzedniej karalności, w sytuacji gdy czyny te zostały popełnione przed zatarciem tego skazania i w czasie obowiązywania określonego zakazu (tak jak w przypadku art. 244 k.k.). Przyjęcie odmiennego rozumienia skutków zatarcia skazania, nie tylko nie ma oparcia w konstrukcji normatywnej wyznaczonej treścią art. 106 k.k., ale oznaczałoby ewidentną kolizję z interesem publicznym i funkcją ochronną prawa karnego, w układzie, w którym ustawodawca, od kodeksu karnego z 1969 r., zdecydował się na penalizowanie zachowania polegającego na niestosowaniu się do orzeczenia sądu, tak aby I KK 363/23 6 ochronić efektywność wymiaru sprawiedliwości (zob. W. Banasik, B. Sygit, Przestępstwo niestosowania się do orzeczonego przez sąd zakazu zajmowania określonego stanowiska, Problemy Praworządności 1975, z. 7-8, s. 44-45; S. Kaźmierczyk, Dynamiczne ujęcie normy prawnej, Wrocław 1978, s. 37-38). Zauważyć należy, że taka interpretacja przepisu art. 106 k.k. wykraczałaby poza funkcję i cel tej normy, albowiem poza fikcją niekaralności za poprzednio popełnione przestępstwo, premiowałaby bezkarnością tego sprawcę za niedostosowanie się do orzeczonego środka karnego (art. 244 k.k.), w sytuacji gdy będzie celowo opóźniał postępowanie karne. W rozpatrywanej sprawie zatarcie skazania oznaczać będzie tylko tyle, że sprawca przestępstwa z art. 244 k.k. będzie miał w dacie orzekania za to przestępstwo status osoby niekaranej. Zatarcie skazania nie oznacza bowiem anulowania treści wyroku, czyli wyeliminowania go z mocą wsteczną (ex tunc) z porządku prawnego, jako w ogóle nie wydanego i nieistniejącego prawomocnego skazania oraz jego skutków. Skazanie jest uważane za niebyłe, ale dopiero z chwilą jego zatarcia (ex nunc) i od tego momentu funkcjonuje fikcja prawna (zob. postanowienie SN z dnia 22 października 2020 r.,I KS 13/20). Negatywne konsekwencje prawne nie mogą wynikać z samego faktu uprzedniego skazania, które uległo zatarciu. Można jednak przypisać sprawcy odpowiedzialność karną za czyn z art. 244 k.k., który został popełniony w czasie obowiązywania zakazu. Zatarcie skazania w dacie orzekania nie dekompletuje znamion przestępstwaz art. 244 k.k. Przekładając powyższe na grunt przedmiotowej sprawy stwierdzić trzeba, że przestępcze zachowanie M. M. , dokonane w chwili obowiązywania prawomocnego wyroku Sądu Rejonowego w Żarach z dnia 23 maja 2019 r., w sprawie o sygn. akt II K 247/19, wypełniło ustawowe znamiona przestępstwa z art. 244 k.k., a zatarcie skazania, do którego doszło w chwili orzekania, nie prowadziło do dekompletacji znamion przedmiotowego przestępstwa. W konsekwencji uniewinniając oskarżonego od popełnienia zarzucanego mu czynu z art. 244 k.k., Sąd Okręgowy w Zielonej Górze dopuścił się rażącego naruszenia prawa materialnego, które miało istotny wpływ na treść przedmiotowego orzeczenia. Mając na uwadze przedstawione wyżej argumenty, uwzględniając zarzuty zawarte w treści kasacji, należało uchylić zaskarżony wyrok i przekazać sprawę I KK 363/23 7 Sądowi Okręgowemu w Zielonej Górze do ponownego rozpoznania w postępowaniu odwoławczym, który przy rozstrzyganiu uwzględni zapatrywania prawne Sądu Najwyższego (art. 442 § 3 k.p.k. w zw. z art. 518 k.p.k.). [J.J.] [ms] Paweł Kołodziejski Anna Dziergawka Ryszard Witkowski