I KO 72/24

I KO 72/24 POSTANOWIENIE Dnia 24 października 2024 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Marek Pietruszyński w sprawie J.S. po rozpoznaniu w Izbie Karnej na posiedzeniu w dniu 24 października 2024 r. kwestii przyjęcia własnego wniosku skazanego o wznowienie postępowania sądowego zakończonego prawomocnym wyrokiem Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 14 grudnia 2000 r., sygn. akt II AKa 535/00, utrzymującego w mocy wyrok Sądu Okręgowego w Zielonej Górze z dnia 9 października 2000 r., sygn. akt II K 172/00, na podstawie art. 545 § 3 k.p.k. postanowił odmówić przyjęcia wniosku o wznowienie postępowania z uwagi na jego oczywistą bezzasadność. UZASADNIENIE Do Sądu Najwyższego wpłynął własny wniosek J.S., w którym skazany domaga się wznowienia postępowania sądowego zakończonego prawomocnym wyrokiem Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 14 grudnia 2000 r., sygn. akt II AKa 535/00, utrzymującego w mocy wyrok Sądu Okręgowego w Zielonej Górze z dnia 9 października 2000 r., sygn. akt II K 172/00 i wnosi o przyznanie mu obrońcy z urzędu do postępowania wznowieniowego. W piśmie tym skazany, powołując się na art. 13 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka podniósł, że w jego ocenie: I KO 72/24 2 1) w postępowaniu instancyjnym ujawniła się bezwzględna przyczyna odwoławcza z art. 439 § 1 pkt 10 k.p.k. uzasadniająca wznowienie postępowania na podstawie art. 542 k.p.k., albowiem w toku postępowania nie czuwano w sposób należyty nad zapewnieniem mu realnej obrony obligatoryjnej, albowiem nie dyscyplinowano ani nie zmieniono mu wyznaczonego obrońcy z urzędu, tolerując wadliwe przypisanie mu m.in. zbrodni usiłowania zabójstwa, podczas gdy jego zdaniem powinien on odpowiadać wyłącznie za przestępstwo spowodowania ciężkich obrażeń ciała, zagrożone łagodniejszą karą; 2) w sprawie ujawniły się nowe, nieznane sądowi orzekającemu fakty i dowody, uzasadniające wznowienie w oparciu o art. 540 § 1 pkt 2 lit. a) k.p.k. w postaci jego twierdzenia, że jest niewinny, albowiem nie zagwarantowano mu swobody wypowiedzi a nie miał zamiaru świadomie dokonać przypisanego mu przestępstwa i nadal korzysta z domniemania niewinności wyrażonego w art. 42 Konstytucji RP, co powinno prowadzić do ponownego przeprowadzenia postępowania w sprawie. W ocenie skazanego nie zostały usunięte, poprzez przesłuchanie biegłych przed sądem, wątpliwości ujawnione w opinii biegłych, wskazujące, że wystąpił bodziec sytuacyjny w postaci prowokacyjnego zachowania pokrzywdzonego. Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Złożony przez skazanego wniosek o wznowienie postępowania nie podlegał przyjęciu z uwagi na jego oczywistą bezzasadność. Instytucja wznowienia postępowania sądowego zalicza się do wybitnie nadzwyczajnych środków zaskarżenia, których procesowe uruchomienie może nastąpić wyłącznie na podstawie przesłanek ściśle określonych w ustawie. Katalog okoliczności otwierających drogę do wystąpienia z inicjatywą wzruszenia prawomocnego rozstrzygnięcia zawierają przepisy art. 540 k.p.k., art. 540a k.p.k., art. 540b k.p.k., art. 542 § 3 k.p.k. Rolą Sądu wznowieniowego jest kontrola wniosku z perspektywy tego, czy odwołuje się on do wskazanych wyżej podstaw wznowieniowych. Sąd orzekając jednoosobowo, odmawia przyjęcia wniosku niepochodzącego od prokuratora, I KO 72/24 3 adwokata, radcy prawnego albo radcy Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej, bez wzywania do usunięcia jego braków formalnych, jeżeli z treści wniosku, w szczególności odwołującego się do okoliczności, które były już rozpoznawane w postępowaniu o wznowienie postępowania, wynika jego oczywista bezzasadność (art. 545 § 3 k.p.k.). Instytucja wstępnej kontroli wniosku o wznowienie postępowania wprowadzona została po to, aby wyeliminować konieczność przeprowadzania różnego rodzaju czynności procesowych związanych z wnioskiem, który w stopniu oczywistym nie może doprowadzić do wznowienia. Niezasadne jest więc wyznaczanie obrońcy z urzędu w wypadku, w którym już pobieżna analiza argumentacji wnioskodawcy, analizowana w płaszczyźnie materiałów postępowania instancyjnego, nie wskazuje na wystąpienie okoliczności, które mogłyby być rozpatrywane w płaszczyźnie ustawowych podstaw wznowienia postępowania (zob. post. SN z 10.02.2021 r., I KO 35/20; z 14.09.2021 r., II KO 44/21). Zarówno podniesienie we wniosku – jako podstawy wznowienia postępowania – okoliczności w ogóle nieodpowiadających ustawowym podstawom wznowienia postępowania zawartym w art. 540 k.p.k., art. 540a k.p.k. lub art. 540b k.p.k., jak również odwołanie się do takich okoliczności sprawy, które ewidentnie się nie mieszczą w powołanej podstawie wznowieniowej (zob. postanowienia SN: z 26.02.2021 r., I KO 33/20; z 3.03.2021 r., I KO 26/20), są w orzecznictwie Sądu Najwyższego zaliczane do okoliczności świadczących o oczywistej bezzasadności wniosku o wznowienie i nie prowadzą do wyznaczenia obrońcy z urzędu, wobec nieracjonalności takiego postąpienia w odniesieniu do argumentów skazanego, które nie mają szans na uwzględnienie już po przeprowadzeniu wstępnej analizy materiałów sprawy, „na pierwszy rzut oka”. Z kolei wznowienie postępowania w wyniku ujawnienia się przynajmniej jednej z tzw. bezwzględnych przyczyn odwoławczych z art. 439 § 1 k.p.k. może nastąpić wyłącznie z urzędu, co jasno wynika z art. 542 § 3 k.p.k. Własne wystąpienie strony postępowania w tym zakresie, z procesowego punktu widzenia, nie ma więc charakteru wniosku, ale postulatu sygnalizacyjnego (art. 9 § 2 k.p.k.), który – w zależności od trafności przywołanej argumentacji i wystąpienia ku temu I KO 72/24 4 rzeczywistych podstaw – może doprowadzić do zbadania wspomnianej kwestii z urzędu w trybie wynikającym z przywołanego już art. 542 § 3 k.p.k. Rozpoczynając rozważania od odniesienia się do zarzutu wystąpienia bezwzględnej przyczyny odwoławczej z art. 439 § 1 pkt 10 k.p.k., stwierdzić należało, że wystąpienie tej przesłanki uchylenia orzeczenia nie wchodzi w rachubę z tego tylko powodu, że oskarżony nie był usatysfakcjonowany sposobem realizacji przez obrońcę jego powinności w tym zakresie, miał inne oczekiwania w tym zakresie, czy wręcz własny ogląd na prowadzenie obrony jego osoby. Nawet w przypadku obrony obligatoryjnej, która w niniejszej sprawie wynikała zarówno z wątpliwości natury podmiotowej wynikającej ze stwierdzonego przez biegłych stanu poczytalności ograniczonej tempore criminis, jak i ze względu na charakter zarzucanego czynu (zbrodnia), czy wreszcie – na fakt rzeczywistego pozbawienia wolności w toku postępowania, udział obrońcy nie wykluczał możności osobistego działania w tym postępowaniu samego oskarżonego (art. 86 § 2 k.p.k.). Uwzględniając, że chodziło – jak należy się domyślać – wyłącznie o przedstawienie wersji zdarzeń, o którym to uprawnieniu podejrzany, a następnie oskarżony Jerzy Sroczyński był wielokrotnie pouczany przed relewantnymi czynnościami procesowymi, z powodzeniem można było od samego oskarżonego oczekiwać, że podejmie adekwatną decyzję o skorzystaniu z tego uprawnienia i przedstawi w danym momencie swoją wersję. Oczekiwanie tak elementarnego działania ze strony oskarżonego nie może być przy tym uznane za sprzeczne z istotą obrony obligatoryjnej, zwłaszcza że oskarżony nie wskazuje na wystąpienie jakichkolwiek rzeczywistych przeszkód czy sugestii uniemożliwiających mu skorzystanie z tego prawa. Analiza akt sprawy prowadzi do wniosku, że czynności podejmowane przez poszczególnych obrońców trudno uznać za nierealizujące w sposób właściwy wymogu zapewnienia oskarżonemu należnej mu pomocy prawnej. Na oskarżonym – ponownie, także w przypadku obrony obligatoryjnej – ciąży obowiązek należytej współpracy z obrońcą i gdy zachodzi taka potrzeba – wspólnego omówienia, choćby w bardzo ogólnym i zrozumiałym dla oskarżonego zarysie, linii obrony. Skazany nie wskazuje, jakoby wyznaczony mu obrońca zaskarżył wyrok w innym I KO 72/24 5 zakresie, aniżeli wspólnie ustalony, bądź nie przedstawił, w procesowo wymaganej formie, określonych argumentów, które wcześniej wspólnie ustalili, ale kreśli alternatywne scenariusze możliwości obrony jego osoby pozostając niezadowolonym z ostatecznego wyniku postępowania. Fakt ten w żadnej mierze nie świadczy jednak o tym, by był on pozbawiony dostępu do obrońcy obligatoryjnego, ale nawet o tym, jakoby obrona w jego sprawie była prowadzona nierzetelnie, z pominięciem wniosków rysujących się na podstawie materiału dowodowego, czy wbrew jasno artykułowanej woli oskarżonego. Z tego względu Sąd Najwyższy nie stwierdził podstaw do przyjęcia, aby wystąpienie bezwzględnej przyczyny odwoławczej z art. 439 § 1 pkt 10 k.p.k. było w niniejszej sprawie uprawdopodobnione w minimalnym choćby stopniu, uzasadniającym zainicjowanie z urzędu (art. 542 § 3 k.p.k.) postępowania wznowieniowego zmierzającego do jej zbadania (por. również m.in. postanowienia SN: z 14.08.2024 r., III KO 60/24; z 22.12.2012 r., V KO 60/12). Odnotowania na marginesie wymaga, że przedmiotowe stwierdzenie Sądu Najwyższego niesie za sobą identyczne konsekwencje procesowe, jakie wynikałyby z wydania w tym zakresie niezaskarżalnego zarządzenia niestwierdzającego podstaw do wszczęcia przez Sąd Najwyższy postępowania o wznowienie wskazanego na wstępie postępowania z urzędu. Ograniczenie się do formy niezaskarżalnego zarządzenia jako adekwatnej reakcji procesowej na niezasadne pisma sygnalizacyjne wskazujące na możliwość wystąpienia bezwzględnej przyczyny odwoławczej mającej uzasadniać wznowienie postępowania sądowego jest powszechnie przyjmowana w orzecznictwie Sądu Najwyższego (zob. np. zarządzenia upoważnionych sędziów SN z 15.10.2024 r., II KO 52/24; z 24.09.2024 r., III KO 131/24; z 20.06.2024 r., IV KO 37/24). Skoro tak, to a minori ad maius możliwe jest zawarcie analogicznego rozstrzygnięcia w postanowieniu wydawanym na podstawie art. 545 § 3 k.p.k. w sprawach, w których forma procesowa takiej decyzji wynika z podniesieniu w jednym piśmie mieszanych (podlegających rozważeniu z urzędu i na wniosek strony), jednak w każdym przypadku bezzasadnych argumentów mających przekonywać o potrzebie wznowienia postępowania sądowego. Swoiste „rozdzielenie” jednego pisma skazanego na I KO 72/24 6 argumenty podlegające rozważeniu w formie zarządzenia na podstawie art. 542 § 3 k.p.k. i postanowienia na podstawie art. 545 § 3 k.p.k. byłoby w takim przypadku wyłącznie przejawem nadmiernego, nieuzasadnionego formalizmu procesowego. Przechodząc do tej drugiej rozważań, tj. dotyczących podstawy wznowienia wynikającej z art. 540 § 1 pkt 2 lit. a) k.p.k. skazanemu należy wyjaśnić, że postępowanie wznowieniowe nie stanowi prostej kontynuacji postępowania instancyjnego, a w jego toku, co do zasady, nie dochodzi do ponownej weryfikacji ocen i ustaleń ległych u postaw prawomocnego wyroku. Prawomocny wyrok korzysta bowiem z domniemania trafności zarówno w zakresie jego podstawy faktycznej, jak i ocen prawnych, a wyrok skazujący – także adekwatności i współmierności wymierzonej kary i innych środków przewidzianych przez prawo. Domniemanie to może teoretycznie zostać obalone, jednak może to nastąpić wyłącznie na skutek stwierdzenia przesłanek ściśle określonych przez prawo procesowe, świadczących o możliwości wystąpienia „pomyłki sądowej”. Ciężar ich precyzyjnego, wolnego od uogólnień uprawdopodobnienia spoczywa na wnioskodawcy i aktualizuje się już na etapie wystąpienia o obrońcę z urzędu celem sporządzenia wniosku o wznowienie. Poszukiwanie podstaw wznowienia poprzez analizę prawidłowości dotąd zapadłych orzeczeń nie stanowi domeny sądu wznowieniowego, który nie jest „sądem trzeciej instancji”, ponownie badającym sprawę co do jej istoty. Sama wola złożenia w sprawie wyjaśnień odmiennej treści w najmniejszym stopniu nie stanowi nowego, nieznanego wcześniej dowodu zwłaszcza w wypadku, kiedy wyjaśnienia nie stanowiły zasadniczego dowodu świadczącego o realizacji znamion przypisanego prawomocnie czynu. Zamiar oskarżonego dokonania zabójstwa, a nie wyłącznie ciężkich obrażeń ciała został w sprawie ustalony w głównej mierze w oparciu o okoliczności i dowody o wysokim stopniu obiektywizmu, jak chociażby sposób działania, rozległość i stopień obrażeń ciała pokrzywdzonego, czy wreszcie czytelnie ustaloną motywację oskarżonego. W tym kontekście trudno depozycje oskarżonego uznać za dowód mający znaczenie decydujące dla możliwości przypisania mu przestępstwa. Skazanemu należy wyjaśnić, że doktryna prawa karnego uwzględnia również pojęcie zamiaru nagłego (dolus repentinus), I KO 72/24 7 który powstaje zwykle wtedy, gdy sprawca zaskoczony okolicznościami zewnętrznymi (pod wpływem jakiegoś zaskakującego silnego bodźca) i natychmiast podejmuje decyzję określonego zachowania, której może by nie podjął, gdyby prawidłowo, tzn. bez emocji mógł rozważyć wszystkie okoliczności (zob. w tym zakresie np. K. Daszkiewicz, Zamiar nagły - dolus repentinus w polskim prawie karnym, Palestra 1968, nr 12/4, s. 51-60). Wystąpienie tej postaci zamiaru, podobnie jak akcentowany przez skazanego jego stan ograniczonej w stopniu znacznym poczytalności, nie powodują uznania przypisanego mu zamiaru zabójstwa za nieistniejący, ale z reguły wpływają wyłącznie na wymiar kary. Wszystkie te okoliczności pozostały w polu uwagi orzekających w sprawie sądów i nie można uznać, że prawomocny wyrok bazuje na jakichś nieusuniętych wątpliwościach, których wystąpienia i nierozstrzygnięcia na jego korzyść dopatruje się skazany. W tej sytuacji na podstawie art. 545 § 3 k.p.k. należało odmówić przyjęcia wniosku skazanego o wznowienie postępowania. Wobec stwierdzenia oczywistej bezzasadności wniosku o wznowienie, niezasadne było rozpatrywanie wniosku skazanego o wyznaczenie obrońcy z urzędu. Z tego względu Sąd Najwyższy orzekł jak w części dyspozytywnej postanowienia. WB. [ms] I KO 72/24 8 Pouczenie: na postanowienie niniejsze służy zażalenie do Sądu Najwyższego orzekającego w składzie 3 sędziów. Zażalenie wnosi się w terminie 7 dni od daty doręczenia postanowienia.