II KK 95/16

Sygn. akt II KK 95/16 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 15 września 2016 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Tomasz Grzegorczyk (przewodniczący) SSN Krzysztof Cesarz (sprawozdawca) SSN Michał Laskowski Protokolant Anna Janczak w sprawie G. M., A. S., G. G., K. M., E. B., D. C., K.K. i P. B. oskarżonych z art. 212 § 1 k.k. po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie w dniu 15 września 2016 r., kasacji, wniesionej przez pełnomocnika oskarżycielki prywatnej – I. C. od wyroku Sądu Okręgowego w .z dnia 18 listopada 2015 r., utrzymującego w mocy wyrok Sądu Rejonowego w W. z dnia 13 maja 2015 r., 1) uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Okręgowemu w S.do ponownego rozpoznania w postępowaniu odwoławczym, 2) nakazuje zwrócić oskarżycielce prywatnej kwotę 450 (czterysta pięćdziesiąt) zł opłaty od kasacji. UZASADNIENIE G. M., A. S., G. G., K. M., E. B., D. C., K. K. i P. B. zostali oskarżeni w postępowaniu prywatnoskargowym przez I. C. o to, że w lipcu 2012 r. w W., 2 wspólnie i w porozumieniu, w wykonaniu z góry powziętego zamiaru, w piśmie datowanym na dzień 6 lipca 2012 r. kierowanym do Związku Nauczycielstwa Polskiego pomówili I. C., ówczesną nauczycielkę Szkoły Podstawowej w W., o takie postępowanie i właściwości, które mogą poniżyć ją w opinii publicznej i narazić ją na utratę zaufania potrzebnego dla wykonywania przez nią zawodu nauczyciela poprzez przedstawienie niezgodnych z prawdą oświadczeń a to, że wymieniona dopuściła się pomówień, fałszywych oskarżeń, różnego typu manipulacji i mobbingu w stosunku do innych nauczycieli Szkoły Podstawowej w W., to jest o popełnienie czynu wypełniającego dyspozycję art. 212 § 1 k.k. Sąd Rejonowy w W. wyrokiem z dnia 13 maja 2015 r., 3, uniewinnił oskarżonych od dokonania zarzucanego im czynu, zaś kosztami procesu obciążył oskarżycielkę prywatną. W apelacji od tego wyroku pełnomocnik oskarżycielki prywatnej zarzucił: 1) błędy w ustaleniach faktycznych sprawy, przyjętych za podstawę zaskarżonego orzeczenia, a polegające na niesłusznym uznaniu, iż pismo oskarżonych z dnia 6 2012 r., skierowane do Związku Nauczycielstwa Polskiego, kuratorium oraz Urzędu Gminy w W., było działaniem „w granicach prawa" i w celu „chęci uzyskania pomocy odnośnie konfliktowej sytuacji panującej w ich szkole", podczas gdy treść przedmiotowego pisma nie pozostawia żadnych wątpliwości dla każdej, rozsądnie interpretującej ten tekst osoby, że z chęcią pomocy nie miało to nic wspólnego i było jedynie bezprawnym atakiem na osobę I. C. z zamiarem i w celu jej zdegradowania w opinii środowiska nauczycielskiego oraz opinii publicznej, a które to błędy w ustaleniach miały istotny wpływ na treść zaskarżonego orzeczenia, albowiem na ich podstawie Sąd Rejonowy w W. przyjął, iż zachowanie oskarżonych stanowiło „kontratyp pozaustawowy" w postaci realizacji prawa do krytyki zamiast uznać, iż stanowiło ono zarzucane oskarżonym przestępstwo zniesławienia z art. 212 § 1 k.k. (art. 438 pkt 3 k.p.k. w zw. z art. 485 k.p.k.); 2) obrazę przepisu postępowania - art. 424 § 1 pkt 1 k.p.k. poprzez niedostateczne wyjaśnienie, na jakich to podstawach Sąd I instancji odmówił waloru relewantności dla sprawy: prywatnej opinii dr J. P. (biegła sądowa Sądu Okręgowego w O.) z dnia 27 listopada 2014 r. dowodzącej pomawiającego charakteru tekstu pisma oskarżonych z dnia 6 lipca 2012 r., pismu Związku 3 Nauczycielstwa Polskiego do Nauczycieli Szkoły Podstawowej w W. z dnia 09 sierpnia 2012 r. wykluczającemu przyjęcie pisma oskarżonych jako „wołania o pomoc", zeznaniom K. S. w zakresie odmowy udzielenia odpowiedzi na pytanie dotyczące pisma ZNP z dnia 9 sierpnia 2012 r., którego była autorką, a które zawierało jednoznaczną interpretację pisma nauczycieli z dnia 6 lipca 2012 r. jako wyrazu braku dobrej woli i stwierdzało, iż to pani I. C. jest osobą „mobbingowaną" w Szkole w W., zeznaniom A. P. wskazującym na to, iż I. C. przedstawiona została w piśmie z dnia 6 lipca 2012 r. jako „czarna owca", a pismo to nie było wołaniem o pomoc, zeznaniom M. G., iż pismo oskarżonych wyrażało „niechęć, żeby przeszła do szkoły w Ł." oraz zeznaniom świadków: F. B., E. G. (wprost twierdzącej, iż słyszała, że było to „polowanie na czarownice"), A. C., A. N. i S. J. w zakresie podawanych przez tych świadków okoliczności, świadczących o utracie zaufania i negatywnym odbiorze I. C. w opinii środowiska lokalnego. Obraza ta jednocześnie ma istotny wpływ na treść zaskarżonego orzeczenia, albowiem wskazywać może, iż odmowa poważnego potraktowania w/w środków dowodowych doprowadziła do błędnego ukształtowania przekonania Sądu I instancji na podstawie wszystkich przeprowadzonych dowodów, ocenianych swobodnie z uwzględnieniem zasad prawidłowego rozumowania oraz wskazań wiedzy i doświadczenia życiowego, co prowadzi do obrazy art. 7 k.p.k., art. 92 k.p.k., art. 410 k.p.k. (por. uzasadnienie postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 1 kwietnia 2005 r., V KK 360/04); 3) naruszenie przepisu postępowania - art. 424 § 1 pkt 2 k.p.k. - poprzez brak wskazania podstawy prawnej wydanego orzeczenia i jej wyjaśnienia. W konkluzji skarżący wniósł o zmianę wyroku i skazanie oskarżonych. Wyrokiem z dnia 18 listopada 2015 r. Sąd Okręgowy w S., utrzymał w mocy zaskarżony wyrok, obciążając oskarżycielkę prywatną kosztami procesu za postepowanie odwoławcze. Pełnomocnik oskarżycielki prywatnej I. C. w kasacji zarzucił: 1) uchybienie określone w art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k. w zw. z art. 402 § 2 k.p.k. i art. 458 k.p.k. polegające na tym, że „pomimo zmiany, w trakcie postępowania odwoławczego, składu orzekającego Sądu (art. 402 § 2 k.p.k. w zw. z art. 458 k.p.k.) rozprawa ta w dniu 18 listopada 2015 r., zakończona wydaniem zaskarżonego wyroku, prowadzona była w dalszym ciągu - względem rozprawy z 4 dnia 14 października 2015 r. - zamiast być prowadzona od początku, co uniemożliwiło zmienionemu składowi orzekającemu należyte zaznajomienie się z rozpoznawaną sprawą”; 2) rażące naruszenie art. 433 § 2 k.p.k. i art. 457 § 3 k.p.k. polegające na „braku rozważenia przez Sąd II instancji nie tylko wszystkich, ale jakichkolwiek (pogrupowanych szczegółowo, ze względu na ich ilość w punkcie 2. a) - k) uzasadniania), wskazanych w apelacji, wniosków i zarzutów dotyczących błędów w ustaleniach faktycznych i w ocenie materiału dowodowego sprawy, co sprowadziło orzeczenie apelacyjne i postępowanie przed tym Sądem do bezkrytycznego powielenia przez Sąd odwoławczy twierdzeń i ocen Sądu I instancji, stanowiących podstawę środka odwoławczego, w istocie, nie rozpoznanego merytorycznie przez Sąd II instancji w sposób należyty, to jest zgodny z art 433 § 2 k.p.k. i zasadą samodzielności jurysdykcyjnej (brak twierdzeń własnych, art. 8 § 1 k.p.k.), a przyczyn tych nie wyjaśnił Sąd II instancji w pisemnym uzasadnieniu zaskarżonego wyroku stosownie do wymogu normatywnego z art. 457 § 3 k.p.k.”. Skarżący wniósł o uchylenie wyroku Sądu Okręgowego i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania. W pisemnej odpowiedzi na kasację obrońca oskarżonych wniósł o jej oddalenie jako oczywiście bezzasadnej. Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Zarzut z pkt 1 kasacji jest oczywiście bezzasadny. Do uchybienia określonego w art. 439 § 1 pkt 2 in fine k.p.k. (to jest, gdy którykolwiek z członków sądu nie był obecny na całej rozprawie – przyp. SN) miało dojść przez to, że sędzia sprawozdawca na rozprawie w dniu 18 listopada 2015 r. nie wspomniał o złożonej w dniu 29 lipca 2015 r. odpowiedzi obrońcy na apelację i o piśmie z dnia 11 listopada 2015 r. pełnomocnika oskarżycielki prywatnej ustosunkowującej się do tej odpowiedzi. Zaniechanie ujawnienia tych pism nastąpiło jednak za aprobatą pełnomocnika, skoro - będąc obecny na rozprawie apelacyjnej – nie wniósł o ich odczytanie. W zaistniałych okolicznościach można by rozważać co najwyżej naruszenie art. 453 § 1 zd. ostatnie k.p.k., ale kasacja nie podniosła takiego zarzutu. Nie zawiera ona też żadnego racjonalnego uzasadnienia zarzutu wystąpienia wskazanej bezwzględnej przyczyny odwoławczej. Rzeczą Sądu 5 kasacyjnego nie jest odnoszenie się do fragmentów motywów kasacji pozbawionych tej cechy, co dotyczy również dywagacji zawartych na s. XVI in fine – XVIII skargi. Nie można natomiast odmówić słuszności zarzutowi z pkt 2. Sąd odwoławczy rzeczywiście dopuścił się rażącego naruszenia: art. 433 § 2 k.p.k., które mogło mieć istotny wpływ na treść wyroku, i art. 457 § 3 k.p.k. Na wstępie przypomnieć należy, że chociaż sporządzone przez oskarżonych pismo z dnia 6 lipca 2012 r. zostało przesłane do Kuratorium Oświaty, Urzędu Gminy w W. i Związku Nauczycielstwa Polskiego, to w zarzucie aktu oskarżenia wskazany został tylko ten ostatni adresat. Związanie Sądu I instancji granicami oskarżenia czyniło chybionym zarzut apelacji o dokonaniu przez ten sąd błędnego ustalenia, że zamiarem oskarżonych było „zdegradowanie” pokrzywdzonej „w opinii środowiska nauczycielskiego oraz opinii publicznej”. Nie wchodziło więc w rachubę (i wchodzić nie będzie) rozważanie zachowania oskarżonych przez pryzmat dyspozycji art. 212 § 2 k.p.k. i 213 § 2 k.k. (w szczególności, rozgłaszania publicznie zarzutu). Natomiast trafnie w 3. zarzucie apelacji i jej uzasadnieniu postawiono tezę, chociaż dopiero w motywach kasacji jasno ją sformułowano, nad którą do porządku przeszedł Sąd odwoławczy; Sąd meriti przyjął, iż oskarżeni zrealizowali znamiona art. 212 § 1 k.k., że nie ma podstaw do zastosowania ustawowego kontratypu z art. 213 § 1 k.k., ale zachodzi pozaustawowy kontratyp tzw. dozwolonej krytyki. Tak rzeczywiście rozumował Sąd Rejonowy, (co zaakceptował Sąd Okręgowy). Sąd I instancji uznając, że oskarżeni nie „działali li tylko z chęcią znieważenia I. C.” oraz że „ich podstawowym celem było szukanie pomocy” (s. 11 uzasadnienia) dał tym wyraz swej ocenie o pomówieniu pokrzywdzonej przez oskarżonych. Zarazem, Sąd w ogóle nie zajmując się tym, czy ich zarzuty są prawdziwe, milcząco założył, że nie noszą tej cechy. Świadczy również o tym pertraktowanie pisma oskarżonych jako realizującego pozaustawowy kontratyp dozwolonej krytyki, bowiem gdyby Sąd uznał, że zarzuty uczynione przez nich są prawdziwe, to uniewinniłby oskarżonych z powołaniem się na art. 213 § 1 k.k. Tak więc, Sąd Rejonowy przyjął, co zaaprobował Sąd Okręgowy, że oskarżeni działali w ramach pozaustawowego kontratypu prawa do krytyki. Na 6 poparcie swojego stanowiska Sąd powołał fragmenty trzech orzeczeń Sądu Najwyższego m.in. postanowienie z dnia 9 lipca 2013 r., II KK 152/13 – Lex 1352390, w którym stwierdzono „Obok kontratypu ustawowego przewidzianego w art. 213 k.k. w państwie prawa istnieją także kontratypy pozaustawowe, w tym kontratyp w postaci realizacji prawa krytyki. Wtedy, gdy krytyka ta realizowana jest w piśmie o charakterze procesowym, skardze kierowanej do władz, czy zawiadomieniu o popełnieniu przestępstwa i kiedy brak podstaw do wskazania, że jedynym lub podstawowym zamiarem działania jest zniesławienie, zachowanie realizujące prawo do krytyki w ogóle pozbawione jest cechy bezprawności, a tym samym nie może być uznane za przestępstwo.” Przyjmując, jak w tych trzech judykatach, że inkryminowane pismo było realizacją uprawnień, bo skargą kierowaną do władzy (do ZNP, którego członkiem jest pokrzywdzona), to zastrzega się w nich, iż jedynym (lub podstawowym – postanowienie z dnia 9 VII 2013 r.) zamiarem nie może być zniesławienie. W wyroku z dnia 25 maja 2002 r. (V KK 435/00 – Lex 53916) Sąd Najwyższy powtórzył swe stanowisko zamieszczone w wyroku z dnia 15 września 1970 r. (V KRN 311/70 – Lex 21332), że nie stanowi zniesławienia zarzut, gdy postawiony jest we właściwej formie i nie zmierza wyłącznie do poniżenia osoby. W fundamentalnym wyroku, na który wielokrotnie (w tymi na gruncie aktualnie obowiązującego Kodeksu karnego) powoływała się najwyższa instytucja sądowa, Sąd Najwyższy stwierdził, że „oświadczenia, które zewnętrznie mogą wyczerpywać znamiona zniewagi (tu – zniesławienia) nie są jednak bezprawne i w związku z tym nie stanowią przestępstwa, jeżeli są składane w uzasadnieniu lub obronie praw”, z tym że „prawość… oświadczeń, o ile zawierają one treść obraźliwą lub zniesławiającą inną osobę, uzależniona jest całkowicie od tego, aby cel, któremu mają służyć, był celem rzeczywistym a nie pozornym i aby środki służące do osiągnięcia tego celu nie były sprzeczne z zasadami dobrych obyczajów” (wyrok z dnia 9 marca 1934, III K 469/33 – OSN(K) 1934/9/185 – Lex 388005). Koresponduje z tym wywodem pogląd, że „zamiar zniesławienia może istnieć nawet w wypadku, gdy sprawca formalnie działa w akcji obronnej. Uwidacznia się on bądź z formy oświadczenia, bądź z jego treści, o ile oparta jest na faktach zmyślonych lub gdy wychodzi oczywiście poza ramy konieczności wskazanej celem obrony 7 prawa” (wyrok SN z dnia 28 października 1935 r., I K 686/35 – OSN(K) 1936/4/156 – Lex 372865). W zarzutach apelacji, rozwiniętych w jej uzasadnieniu, podniesiono, że, wbrew stanowisku Sądu meriti, podstawowym motorem działania oskarżonych było zniesławienie pokrzywdzonej. Świadczą o tym: - słowa określające postępowanie i właściwości pokrzywdzonej, jako autorki wielu pomówień i fałszywych oskarżeń, uprawiającej donosicielstwo, podważającej kwalifikacje i kompetencje nauczycieli, manipulującej uczuciami i ich uczuciami, na własny, egoistyczny użytek niszczącej wizerunek szkoły, - status podmiotów, które użyły tych słów, - deklaracja oskarżonych, że nie potrafią i już nawet nie chcą iść na kompromisy z pokrzywdzoną oraz że nie wyobrażają sobie dalszej współpracy z nią, - ich oświadczenie, że pismo nie zostało sformułowane spontanicznie, ale jako efekt długotrwałych przemyśleń, - brak związku pisma oskarżonych z artykułem pokrzywdzonej zatytułowanym „Nie rozumiem postawy dyrektora”, w którym krytycznie odniosła się tylko do jego postępowania i wobec niej; toteż oskarżeni „nie mieli legitymacji”, aby działać w imieniu dyrektora Szkoły, - treść odpowiedzi ZNP na pismo oskarżonych, która wyklucza deklarowany w tym piśmie motyw uzyskania pomocy od Związku w konflikcie oskarżonych z pokrzywdzoną, - treść zeznań F. B., E.G., A. C., A. N. i S. J. Te fragmenty apelacji służyły wykazaniu, że podstawowym celem sformułowania i wysłania pisma z dnia 6 lipca 2012 r. do ZNP nie była deklarowana w nim prośba o udzielenie pomocy w rozwiązaniu konfliktu z pokrzywdzoną, lecz zniesławienie jej, podjęte w zamiarze bezpośrednim. Tymczasem Sąd odwoławczy ograniczał się do ogólnikowych stwierdzeń, że nie doszło do błędów w ustaleniach faktycznych ani obrazy art. 7 k.p.k., 410 k.p.k. oraz art. 424 § 1 pkt 2 k.p.k., stwierdzeń nie popartych umotywowanym wywodem, że działanie oskarżonych nie było nakierowane na znieważenie pokrzywdzonej. Sąd ten dowolnie uznał, że pismo oskarżonych „stanowiło odpowiedź na zarzuty wysunięte przez oskarżycielkę prywatną w opublikowanym przez nią tekście, w 8 którym chociaż nie odnosiła się ona personalnie do nauczycieli, to zarzucała nieprawidłowości w funkcjonowaniu szkoły”. Ten wywód Sądu odwoławczego świadczy o uchyleniu się od rozważenia istoty problemu – czy rzeczywiście pismo oskarżonych miało na celu przede wszystkim obronę ich praw. Tym samym Sąd Okręgowy z rażącym naruszeniem art. 433 § 2 k.p.k. nie rozpoznał należycie zarzutów apelacji, co mogło mieć istotny wpływ na treść zaskarżonego wyroku. Jego uzasadnienie również rażąco odbiega od wymogów określonych w art. 457 § 3 k.p.k., ponieważ brak w nim odpowiedniego wskazania, dlaczego zarzuty apelacji uznał za niezasadne. Dlatego należało uchylić zaskarżony wyrok i przekazać sprawę temu Sądowi do ponownego rozpoznania. Sąd odwoławczy rozważając starannie wszystkie zarzuty i argumenty apelacji (te ostatnie usystematyzowane w kasacji, co ułatwi ustosunkowanie się do nich) zgodnie z wymogami nałożonymi przez dyspozycję art. 433 § 2 k.p.k., najpierw przeanalizuje treść artykułu pokrzywdzonej z dnia 4 lipca 2015 r., następnie treść pisma oskarżonych z dnia 6 lipca 2015 r., bo to one będę podstawą weryfikacji zarzutów apelacji, a następnie oceni, czy inkryminowane zachowanie rzeczywiście nie było bezprawne, choć realizowało – jak przyjął Sąd Rejonowy – znamiona art. 212 § 1 k.k., bo mieściło się w ramach pozaustawowego kontratypu prawa do krytyki. Sąd będzie miał przy tym na względzie, z jednej strony, że również grupa osób może występować w obronie swych praw przeciwko tylko jednej osobie, z drugiej zaś, że co do zasady, prawo do krytyki uprawnia przede wszystkim do wyrażania ocen, a więc twierdzeń uchylających od sprawdzenia przy pomocy kryterium prawdy i fałszu (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 listopada 2003 r., IV KK 426/02 – Lex 82304, art. 41 ustawy – Prawo prasowe). Jeżeli zatem uczyniony zarzut poddaje się temu kryterium, to w pierwszej kolejności należy rozważyć go przez pryzmat art. 212 § 1 k.k. i art. 213 § 1 k.k. Dopiero przyjęcie, że zarzut jest nieprawdziwy (jak założył to Sąd I instancji), upoważnia (aktualizuje) rozważanie go na płaszczyźnie (zastosowanej przez ten Sąd i Sąd odwoławczy) pozaustawowej konstrukcji tzw. prawa do krytyki. 9 Świadectwem rozważania wszystkich zarzutów apelacyjnych będzie uzasadnienie wyroku sporządzone zgodnie w wymogami określonymi a art. 457 § 3 k.p.k., Sąd poda więc, dlaczego zarzuty i wnioski apelacji uznał za zasadne albo niezasadne; słowem, sporządzi rzetelne sprawozdanie z czynności wskazanych w art. 433 § 2 k.p.k. W ponownym postępowaniu nie jest wykluczone wykazanie przez oskarżonych, że zarzuty postawione w piśmie z dnia 6 lipca 2012 r. są prawdziwe. (Na oskarżonym o czyn z art. 212 § 1 k.k. spoczywa ciężar udowodnienia tej okoliczności – zob. ostatnio wyrok SN z dnia 19 sierpnia 2015 r., III KK 15/15). Uznanie zarzutów za prawdziwe uczyni jednak bezprzedmiotowym, jak wspomniano wyżej, rozpatrywanie ich na płaszczyźnie pozaustawowego kontratypu prawa do krytyki, ale uzasadniać będzie ewentualnie przyjęcie ustawowego kontratypu określonego w art. 213 § 1 k.k. kc