II KO 34/55

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie Stanisława Sz. i inn., oskarżonych z art. 286 § 1, 290 § 1 k.k., po wysłuchaniu wniosku Prokuratora na podstawie art. 390 § 1 k.p.k. postanowił przekazaną do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu w powiększonym składzie postanowieniem Sądu Najwyższego z dnia 24 sierpnia 1955 r. kwestię prawną:"Jeśli Sąd I instancji naruszył przepis art. 310 § 2 k.p.k. (uchybienie zasadzie bezpośredniości i koncentracji rozprawy przez odtworzenie części poprzedniego przewodu sądowego przeprowadzonego w tym samym składzie Sądu) - czy Sąd rewizyjny ma podstawę prawną do uchylenia wyroku z urzędu i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania, jeśli rewizja nie podnosi tego zarzutu?"rozstrzygnąć jak wyżej.Uzasadnienie faktyczneIstota postępowania rewizyjnego polega na tym, że sąd rewizyjny bada sprawę zarówno w granicach rewizji zakreślonych przez stronę jak i w granicach podniesionych przez nią zarzutów, jak też następnie z urzędu (art. 385 k.p.k.) wykracza poza te granice (tzn. rewizji i zarzutów) i niezależnie od nich bada sprawę tak co do istoty, jak i pod kątem widzenia ewentualnych uchybień proceduralnych, zastosowanej kwalifikacji, wymiaru kary itd. Stwierdziwszy tego rodzaju uchybienia, które w przypadku podniesienia ich przez stronę z uwagi na ich zasadność spowodowałyby uchylenie wyroku (art. 371 k.p.k.), a więc przy których istnieniu utrzymanie wyroku w mocy byłoby oczywiście niesprawiedliwe, sąd rewizyjny z urzędu uchyla wyrok na korzyść oskarżonego niezależnie od tego, czy strona te odnośne zarzuty w rewizji podniosła. Sam zatem fakt zaskarżenia wyroku przez stronę nakłada na sąd obowiązek zbadania sprawy zarówno w granicach rewizji i zarzutów wskazanych przez stronę (art. 375 § 1 k.p.k.), jak i niezależnie od granic rewizji i zarzutów (art. 377, 378, a zwłaszcza 385 k.p.k. "... niezależnie od zarzutów, przytoczonych w rewizji, uchyla wyrok w całości lub w części...").Dla prawidłowego stosowania trybu przewidzianego przez art. 385 k.p.k. istotne jest przeto ustalenie zakresu pojęcia "oczywistej niesprawiedliwości". "Oczywista niesprawiedliwość", jak to kilkakrotnie podkreślał w swych orzeczeniach Sąd Najwyższy, sama przez się samoistnej bądź dodatkowej w stosunku do art. 371 k.p.k. podstawy rewizyjnej nie stanowi. W powołaniu się na "oczywistą niesprawiedliwość" wyroku strona prawnie skutecznej skargi rewizyjnej założyć nie może. Inne natomiast zagadnienie stanowi okoliczność, że "oczywista niesprawiedliwość", o której mowa w art. 385 k.p.k., o tyle tylko występuje, o ile konkretyzuje się w którymkolwiek z uchybień przewidzianych przez art. 371 k.p.k., stanowiących podstawę do założenia rewizji i sprecyzowania zarzutów. Stwierdzenie więc przez sąd rewizyjny, że utrzymanie w mocy zaskarżonego wyroku byłoby "oczywiście niesprawiedliwe" jest jednoznaczne z tym, że sąd ten, niezależnie od zarzutów podniesionych przez stronę i granic rewizji, stwierdził istnienie takiego uchybienia, które w przypadku podniesienia go przez stronę (w skardze rewizyjnej) i uznania go za zasadne przez sąd rewizyjny spowodowałoby konieczność uchylenia wyroku na korzyść oskarżonego.W zakresie uchybień procesowych taki skutek wywołują zawsze uchybienia uzasadniające podniesienie zarzutów względnych o tyle tylko, o ile uchybienia te mogły mieć wpływ na treść wyroku. Jeżeli zatem sąd jest obowiązany wyrok uchylić w przypadku stwierdzenia okoliczności uzasadniających podniesienie zarzutów rewizyjnych bezwzględnych bądź nawet zarzutów względnych - o ile uchybienie to "mogło mieć wpływ na treść wyroku" (art. 371 pkt 2 k.p.k.) - to tym bardziej obowiązek ten występuje wówczas, gdy sąd rewizyjny stwierdza istotne naruszenie zasad procesowych, konkretyzujące się w tego rodzaju uchybieniach, które zniekształcają ustawową istotę postępowania.Naruszenie zasady bezpośredniości, polegające na przeistoczeniu znacznej lub jakościowo istotnej części postępowania dowodowego w toku rozprawy prowadzonej w nowym terminie w odczytywanie protokołu rozprawy poprzednio odroczonej (art. 310 § 2 k.p.k.), gdy nie uzasadniają tego przewidziane w art. 299 k.p.k. przyczyny, stanowi obrazę zasady bezpośredniości procesu w jej najistotniejszych postanowieniach. W miejsce zetknięcia się sądu orzekającego z dowodami bezpośrednimi, mimo że jest to w pełni możliwe i osiągalne, wprowadza się, kierując się źle pojętą "ekonomią" procesową, dowód pochodny w postaci protokołu, co utrudnia poznanie prawdy obiektywnej i ogranicza konstytucyjnie zagwarantowane prawo oskarżonego do obrony.Stwierdzenie więc tak poważnego uchybienia, jak w danej sprawie, nie wymaga już badania, czy "mogło ono mieć wpływ na treść wyroku", gdyż z istoty rzeczy takie zniekształcenie postępowania w przypadku znacznego upływu czasu od rozprawy poprzednio odroczonej ma zawsze wpływ na treść wyroku. Tego rodzaju uchybień, jako odnoszących się do naruszenia zasad i to zasad podstawowych, nie miał potrzeby ustawodawca wyliczać w treści art. 378 § 1 k.p.k. biorąc w szczególności pod uwagę treść art. 385 k.p.k.Z tych więc względów sąd rewizyjny, stwierdzając tego rodzaju uchybienia, winien niezależnie od granic rewizji i treści zarzutów podniesionych przez stronę wyrok uchylić z urzędu i sprawę przekazać do ponownego rozpoznania.Nie trzeba chyba dodawać, że nie stanowi uchybienia tej treści fakt odtworzenia poszczególnych fragmentów postępowania dowodowego przeprowadzonego w toku poprzedniej, odroczonej rozprawy, gdy zachodzą okoliczności przewidziane przez ustawę, które takie odtworzenie uzasadniają (art. 299 k.p.k.), a w szczególności, jak to już niejednokrotnie podkreślał Sąd Najwyższy, gdy od tego odtworzenia jest uzależnione poznanie prawdy obiektywnej, z tym jednak zastrzeżeniem, że z uprawnień określonych w art. 299 § 5 k.p.k. sąd może korzystać tylko w drodze wyjątku, w szczególnych jedynie przypadkach.