II KS 13/22

Sygn. akt II KS 13/22 POSTANOWIENIE Dnia 27 września 2022 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Rafał Malarski (przewodniczący) SSN Andrzej Siuchniński SSN Małgorzata Wąsek-Wiaderek (sprawozdawca) w sprawie K. R. oskarżonego o czyn z art. 586 § 1 k.s.h. po rozpoznaniu w Izbie Karnej na posiedzeniu w dniu 27 września 2022 r., skargi obrońcy oskarżonego na wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie z dnia 15 marca 2022 r., sygn. akt IX Ka 98/22, uchylający wyrok Sądu Rejonowego dla Warszawy-Mokotowa w Warszawie z dnia 22 listopada 2021 r., sygn. akt III K 712/19, i przekazujący sprawę do ponownego rozpoznania, na podstawie art. 539e § 2 k.p.k. postanowił: 1. oddalić skargę, 2. obciążyć oskarżonego K. R. kosztami sądowymi postępowania skargowego. UZASADNIENIE K. R. i U. S. zostali oskarżeni o to, że „w dniu 14 lutego 2014 r. w Warszawie, pełniąc funkcje prezesa zarządu spółki T. SA z/s w W., pomimo powstania warunków uzasadniających według przepisów upadłość spółki w ustawowym terminie nie złożyli wniosku o upadłość spółki T. SA z/s w W. do właściwego Sądu, tj. o czyn z art. 586 §1 ksh”. Wyrokiem z dnia 22 listopada 2021 r., sygn. akt III K 712/19, Sąd Rejonowy dla Warszawy-Mokotowa w Warszawie 2 uniewinnił oboje oskarżonych od zarzucanego im czynu (pkt 1) i obciążył Skarb Państwa kosztami postępowania (pkt 2). Apelację od powyższego wyroku wniósł prokurator. Zaskarżył go w całości na niekorzyść oskarżonych i zarzucił błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę orzeczenia, który miał wpływ na jego treść, poprzez przyjęcie, że opinia biegłego W. D. nie była jednoznaczna, co doprowadziło do przyjęcia, że nie można ustalić w jakiej dacie powstał po stronie oskarżonych obowiązek złożenia wniosku o upadłość T. SA z/s w W., co miało wpływ na uniewinnienie oskarżonych. W oparciu o powyższy zarzut wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i warunkowe umorzenie postępowania prowadzonego przeciwko K. R. i U. S., a w konsekwencji wyznaczenie rocznego okresu próby i orzeczenie od każdego z oskarżonych świadczenia pieniężnego w kwocie 400 zł na rzecz Funduszu Pomocy Pokrzywdzonym i Pomocy Postpenitencjarnej. Sąd Okręgowy w Warszawie, wyrokiem z dnia 15 marca 2022 r., sygn. akt IX Ka 98/22, uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji. Skargę w trybie przepisów rozdziału 55a k.p.k. wniósł obrońca oskarżonego K. R.. Obrońca zaskarżył ten wyrok w całości na korzyść oskarżonego i zarzucił rażące naruszenie prawa procesowego, a mianowicie art. 437 § 2 k.p.k., polegające na niesłusznym uchyleniu zaskarżonego wyroku Sądu Rejonowego dla Warszawy-Mokotowa w Warszawie z dnia 22 listopada 2021 r. i przekazaniu sprawy do ponownego rozpoznania ze względu na regułę wyrażoną w art. 454 § 1 k.p.k. w sytuacji, gdy: „a) Sąd Okręgowy w Warszawie nie dokonał całościowej oceny dowodów, a jedynie dokonał tej oceny w sposób wybiórczy i nie ustosunkował się do szeregu istotnych dowodów i okoliczności, a jednocześnie wskazał, że uchyla wyrok na podstawie art. 454 § 1 k.p.k. przy jednoczesnym uznaniu, iż „zachodzi konieczność przeprowadzenia ponownie postępowania dowodowego w istocie w całości”, podczas gdy w rzeczywistości – jak wynika z uzasadnienia skarżonego wyroku – podstawą uchylenia tego wyroku było naruszenie przez Sąd pierwszej instancji art. 5 k.p.k. i w sytuacji gdy Sąd uchylający wyrok na podstawie art. 454 § 1 k.p.k. winien zawsze wykazać, że gdyby nie ww. reguła, mogłoby dojść do wyroku 3 skazującego, co jednoznacznie wskazuje na konieczność analizy przez ten Sąd wszystkich istotnych dowodów i okoliczności (a wcześniej obliguje Sąd do ewentualnego uzupełnienia dowodów poprzez ich przeprowadzenie), a czego Sąd Okręgowy w Warszawie nie uczynił, b) Sąd Okręgowy rozpoznał sprawę poza granicami zaskarżenia oraz podniesionych w środku odwoławczym zarzutów (art. 433 § 1 k.p.k.), przy jednoczesnym braku wykazania przesłanek wynikających z art. 435, art. 439 § 1, art. 440 i art. 455 k.p.k.” W oparciu o powyższe zarzuty obrońca wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi odwoławczemu. Obrońca wniósł także o zasądzenie na rzecz skarżącego poniesionych przez niego kosztów postępowania. W pisemnej odpowiedzi na skargę Zastępca Prokuratora Rejonowego w Chorzowie wniósł o oddalenie skargi. Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Skarga nie zasługiwała na uwzględnienie, dlatego też Sąd Najwyższy postanowił ją oddalić. Jak zasadnie przyjmuje się w orzecznictwie, „określone w art. 539a § 3 k.p.k. podstawy skargi na wyrok kasatoryjny nie uprawniają - co do zasady - Sądu Najwyższego do badania naruszenia przez sąd drugiej instancji przepisów wyznaczających granice rozpoznania środka odwoławczego oraz granice możliwych następstw tego rozpoznania” (tak: uchwała Sądu Najwyższego z dnia 22 maja 2019 r., I KZP 1/19). Toteż Sąd Najwyższy nie był uprawniony w ramach postępowania skargowego do badania czy zarzut sformułowany w punkcie (Ib) skargi jest zasadny. Niezależnie od tego i jedynie na marginesie trzeba zauważyć, że Sąd Okręgowy podzielił stanowisko prokuratora wyrażone w zarzucie apelacji, iż Sąd I instancji błędnie przyjął niemożność ustalenia w jakiej dacie powstał po stronie oskarżonych obowiązek złożenia wniosku o upadłość spółki T. S.A. z/s w W.. Sąd odwoławczy zaznaczył jednocześnie, że wniosek apelacyjny nie należy do elementów oznaczających granice kontroli instancyjnej i nie wiąże sądu, co jest poglądem słusznym, jeżeli zważy się na treść art. 433 § 1 k.p.k. (por. także D. 4 Świecki, w: Kodeks postępowania karnego. Tom II. Komentarz aktualizowany, red. D. Świecki, komentarz do art. 433 k.p.k., teza 6, Lex/el. 2022). Przechodząc do oceny zasadności pierwszego zarzutu skargi (punkt Ia), należy najpierw rozstrzygnąć kwestię przesłanki orzekania kasatoryjnego, na której oparł się Sąd odwoławczy. W części 5.3.1. uzasadnienia Sąd Okręgowy zaznaczył rubrykę wskazującą, że powodem uchylenia zaskarżonego wyroku jest wzgląd na regułę ne peius z art. 454 § 1 k.p.k. W uzasadnieniu tego „zaznaczenia” także powołał się na ten przepis, a ponadto wskazał na konieczność przeprowadzenia przez Sąd I instancji postępowania dowodowego w istocie w całości. Nie oznacza to, że podstawą orzeczenia kasatoryjnego Sąd Okręgowy uczynił konieczność przeprowadzenia na nowo przewodu w całości (art. 437 § 2 in fine k.p.k.). Lektura całego uzasadnienia wyroku Sądu odwoławczego, ze szczególnym uwzględnieniem punktu 4.1. w rubryce 5.3.1., prowadzi do wniosku, że podstawowym powodem uchylenia wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania była zaznaczona przez Sąd odwoławczy reguła ne peius z art. 454 § 1 k.p.k. Postępowanie Sądu odwoławczego spełnia standard wymagany dla uchylenia wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania na podstawie art. 454 § 1 k.p.k. W świetle uchwały Sądu Najwyższego z dnia 20 września 2018 r. (I KZP 10/18, OSNK 2018, z. 11, poz. 73), możliwość uchylenia wyroku uniewinniającego lub umarzającego postępowanie i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania związana z regułą ne peius określoną w art. 454 § 1 k.p.k. (art. 437 § 2 zd. drugie k.p.k.) zachodzi dopiero wtedy, gdy sąd odwoławczy – w wyniku usunięcia stwierdzonych uchybień stanowiących jedną z podstaw odwoławczych określonych w art. 438 pkt 1-3 k.p.k. (czyli np. po uzupełnieniu postępowania dowodowego, dokonaniu prawidłowej oceny dowodów, poczynieniu prawidłowych ustaleń faktycznych) – stwierdza, że zachodzą podstawy do wydania wyroku skazującego, czemu stoi na przeszkodzie zakaz określony w art. 454 § 1 k.p.k. Sama tylko możliwość wydania takiego wyroku w ponownym postępowaniu przed sądem pierwszej instancji jest niewystarczająca dla przyjęcia wystąpienia reguły ne peius określonej w art. 454 § 1 k.p.k. Jednocześnie w wypadku reguły ne peius z art. 454 § 1 k.p.k. kontrola skargowa obejmuje ocenę prawidłowości 5 zastosowania tego przepisu pod kątem spełnienia warunku, zgodnie z którym sąd odwoławczy „nie może skazać oskarżonego”. Wymaga to wykazania przez ten sąd, że gdyby nie stwierdzone uchybienie, to mógłby zapaść wyrok skazujący, ale jego wydanie nie jest dopuszczalne w instancji odwoławczej z uwagi na zakaz takiego orzekania (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 25 maja 2021 r., IV KS 21/21). W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Sąd odwoławczy dokonał koniecznej dla uchylenia wyroku Sądu I instancji na podstawie art. 454 § 1 k.p.k. oceny dowodów. Przeprowadził ją w sposób odmienny od Sądu Rejonowego, wykazując w odniesieniu do których dowodów i ustaleń faktycznych ocena Sądu I instancji była błędna. Sąd odwoławczy przeanalizował dowody dotyczące zobowiązań spółki T. S.A. z/s w W.. Odniósł się w tym przedmiocie zarówno do sprawozdania Tymczasowego Nadzorcy Sądowego P. L., jak i opinii biegłego W. D.. Ocenił ponadto kwestię wymagalności zobowiązań przedmiotowej spółki względem m.in. P., P.T1, R. . Sąd Okręgowy wskazał także na wynikające z akt sprawy istnienie nieuznanych za sporne zobowiązań wobec innych jeszcze podmiotów gospodarczych (np. E. sp. j.), które pozostawały poza zainteresowaniem Sądu meriti. Sąd odwoławczy uznał też za błędną ocenę wyjaśnień oskarżonego, które zostały obdarzone wiarą w sytuacji, gdy pozostawały w sprzeczności z dowodem z dokumentu – odpisem nakazu zapłaty. Dokonana przez Sąd odwoławczy ocena dowodów zmierzała do konkluzji, że stanowisko Sądu Rejonowego o zastosowaniu zasady in dubio pro reo nie zasługuje na aprobatę. Tym samym Sąd odwoławczy wprost podważył podstawę wyroku uniewinniającego. To właśnie naruszenie art. 5 § 2 k.p.k. przez Sąd I instancji stanowiło podstawę do wydania wyroku kasatoryjnego na podstawie art. 454 § 1 k.p.k. Jednocześnie taka konstatacja uzasadnia wyrażone zapatrywanie o potrzebie przeprowadzenia ponownie postępowania dowodowego przez Sąd I instancji. Sąd odwoławczy uznał zarzut apelacji oskarżyciela publicznego za zasadny o tyle, że doprowadził on do uchylenia wyroku Sądu I instancji i przekazania mu sprawy do ponownego rozpoznania. Niewątpliwie prokurator w apelacji zarzucił błąd w ustaleniach faktycznych, prowadzący do przyjęcia, że nie można było ustalić daty powstania obowiązku oskarżonych co do zgłoszenia wniosku o upadłość 6 spółki, co miało wpływ na ich uniewinnienie. Tym samym prokurator za pośrednictwem zarzutu z art. 438 pkt 3 k.p.k., kładąc nacisk na ustalenia faktyczne i ocenę dowodu z opinii biegłego W. D., podważał tę samą okoliczność, którą Sąd odwoławczy ocenił ostatecznie jako naruszenie art. 5 § 2 k.p.k. Istotą zarówno apelacji prokuratora, jak i stanowiska Sądu odwoławczego jest to, że Sąd Rejonowy błędnie uniewinnił oskarżonych, powołując się na brak możliwości ustalenia daty powstania ich obowiązku złożenia wniosku o upadłość spółki, a tym samym dat i kolejności wymagalności konkretnych bezspornych zobowiązań. Sąd Najwyższy z uwagi na prawne uwarunkowania skargi z rozdziału 55a k.p.k. nie jest uprawniony do oceny prawidłowości kontroli odwoławczej, tak jak czyni to na potrzeby kasacji. Zakres rozpoznania sprawy w postępowaniu skargowym jest bowiem bardzo ograniczony. Postępowanie to ma na celu jedynie stwierdzenie, czy uchylając wyrok sądu pierwszej instancji i przekazując sprawę do ponownego rozpoznania, sąd odwoławczy kierował się podstawami wydania wyroku kasatoryjnego wskazanymi w art. 539a § 3 k.p.k. oraz czy takie rozstrzygnięcie było w konkretnej sprawie konieczne (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 11 czerwca 2021 r., III KS 1/21; postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 31 maja 2021 r., V KS 13/21). Mając na względzie poczynione powyżej uwagi należy uznać, że w sprawie K. R. istniały podstawy do wydania wyroku kasatoryjnego i zostały one należycie wskazane i uzasadnione przez Sąd Okręgowy. Ma to miejsce nawet pomimo, iż Sąd ten nie przesądził kategorycznie, że należy wydać wyrok skazujący wobec oskarżonego. Sąd odwoławczy wyraźnie bowiem podważa podstawę uniewinnienia (art. 5 § 2 k.p.k.) i wskazuje na liczne uchybienia dowodowe Sądu I instancji, prowadzące do takiego rozstrzygnięcia. Mając na uwadze powyższe należało orzec tak jak w części dyspozytywnej postanowienia. [as]