II KS 9/21

Sygn. akt II KS 9/21 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 29 czerwca 2021 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Tomasz Artymiuk (przewodniczący) SSN Małgorzata Gierszon SSN Zbigniew Puszkarski (sprawozdawca) Protokolant Klaudia Binienda w sprawie J. B. i innych oskarżonych z art. 18 § 3 k.k. w zw. z art. 286 § 1 k.k. oraz J. S. oskarżonego z art. 18 § 2 k.k. w zw. z art. 18 § 3 k.k. w zw. z art. 286 § 1 k.k. po rozpoznaniu w Izbie Karnej na posiedzeniu w dniu 29 czerwca 2021 r. skarg obrońców oskarżonych od wyroku Sądu kręgowego w W. z dnia 2 marca 2021 r., sygn. akt VI Ka (…), uchylającego wyrok Sądu Rejonowego w W. z dnia 15 kwietnia 2021 r., sygn. akt IV K (…), i przekazujący sprawę do ponownego rozpoznania, na podstawie art. 539e § 2 k.p.k. 1. uchyla zaskarżony wyrok, przy czym w części dotyczącej W. B., C. J., R. L. i J. K. na podstawie art. 435 k.p.k. w zw. z art. 539f k.p.k., i sprawę przekazuje do ponownego rozpoznania w postępowaniu odwoławczym Sądowi Okręgowemu w W. 2 2. zarządza zwrot J. B., J. S., M. Ł. , A. S. i J. S. wniesionych opłat od skargi w kwotach po 450 zł. UZASADNIENIE Prokurator oskarżył J. B., W. B., C. J. , J. S., M. Ł., A. S., R. L. i J. K. o czyny z art. 18 § 3 k.k. w zw. z art. 286 § 1 k.k., a J. S. o czyn z art. 18 § 2 k.k. w zw. z art. 18 § 3 k.k. w zw. z art. 286 § 1 k.k. Istotą przestępstw miało być udzielenie na przestrzeni lat 2012-2013 innym osobom pomocy w wyłudzeniu od Skarbu Państwa mienia (dotacji na realizację projektów szkoleń nadzorowanych przez podmiot związany z Ministerstwem Pracy i Polityki Społecznej) poprzez niezgodne z prawdą potwierdzenie udziału w tych szkoleniach. Sąd Rejonowy w W. wyrokiem z dnia 15 kwietnia 2019 r., sygn. akt IV K (…), oskarżonych uniewinnił od popełnienia zarzucanych im czynów. Po rozpoznaniu apelacji wniesionej od tego wyroku przez prokuratora, który podniósł zarzuty obrazy prawa materialnego oraz prawa karnego procesowego i domagał się uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji, Sąd Okręgowy w W. wyrokiem z dnia 2 marca 2021 r., sygn. akt VI Ka (…), zgodnie z tym wnioskiem uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Rejonowemu w W. do ponownego rozpoznania. Na podstawie art. 539a § 1 k.p.k. skargi od wyroku Sądu odwoławczego wnieśli obrońca oskarżonej J. B. oraz obrońca oskarżonych J. S., M. Ł., A. S. i J. S.. Obrońca z urzędu oskarżonej J. B. zaskarżył wyrok w całości, zarzucając „naruszenie prawa procesowego, mogące mieć wpływ na treść orzeczenia, a mianowicie art. 437 § 2 k.p.k. polegające na uchyleniu wyroku Sądu a quo pomimo niespełnienia żadnej z przesłanek przewidzianych przez ww. przepis”. Wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w W. (również w zakresie pozostałych współoskarżonych) oraz o zasądzenie od Skarbu Państwa na rzecz obrońcy zwrotu kosztów pomocy prawnej udzielonej oskarżonej w postępowaniu skargowym. Obrońca oskarżonych J. S., M. Ł., A. S. i J. S. zaskarżył w całości wyrok Sądu Okręgowego w W., „w zakresie w jakim dotyczy oskarżonych J. S., M. Ł., A. S. oraz J. S., na ich korzyść”. Zarzucił „naruszenie prawa procesowego, mogące mieć 3 wpływ na treść orzeczenia, a mianowicie art. 437 § 2 zdanie drugie k.p.k. polegające na uchyleniu wyroku Sądu Rejonowego w W. z dnia 15 kwietnia 2019 r., sygn. akt IV K (…) pomimo braku ku temu przesłanek przewidzianych w art. 437 § 2 k.p.k.” Wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w W. (na podstawie art. 435 k.p.k. i art. 536 k.p.k. w zw. z art. 539f k.p.k. również w zakresie pozostałych współoskarżonych), a w przypadku uwzględnienia skargi - dokonanie zwrotu opłaty od skargi. Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Skargi zasługują na uwzględnienie, bowiem ich autorzy zasadnie podnieśli, że uchylając wyrok Sądu Rejonowemu w W. i przekazując sprawę temu Sądowi do ponownego rozpoznania, Sąd odwoławczy naruszył art. 437 § 2 k.p.k., który w zdaniu drugim stanowi, że uchylenie orzeczenia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania może nastąpić wyłącznie w wypadkach wskazanych w art. 439 § 1 k.p.k., art. 454 k.p.k. lub jeżeli jest konieczne przeprowadzenie na nowo przewodu w całości. Wymieniona w tym przepisie przyczyna wydania wyroku kasatoryjnego powinna być precyzyjnie określona, aby wynikało z niego jednoznacznie, która z przesłanek była podstawą takiego właśnie rozstrzygnięcia (zob. wyroki Sądu Najwyższego m.in.: z dnia 16 listopada 2017 r., II KS 3/17; z dnia 14 marca 2018 r., IV KS 4/18; z dnia 25 sierpnia 2020 r., V KS 21/20). Sąd ad quem powinien mieć też na uwadze, że nieprawidłowe będzie uchylenie wyroku Sądu meriti z podaniem, że zachodzą dwie ostatnie z przyczyn wymienionych w art. 437 § 2 zd. drugie k.p.k., bowiem, pomijając sprawy złożone przedmiotowo, nie zachodzi zbieg kasatoryjnych podstaw z art. 454 § 1 k.p.k. i z powodu konieczności przeprowadzenia na nowo przewodu w całości. Niedopuszczalne byłoby bowiem przeprowadzenie przez sąd odwoławczy całego postępowania dowodowego w wypadku zaskarżenia wyroku, o którym mowa w art. 454 § 1 k.p.k. w celu stwierdzenia, czy zachodzą podstawy do skazania – arg. z art. 452 § 2 k.p.k. (zob. D. Świecki w: D. Świecki red., Kodeks postępowania karnego. Tom II. Komentarz aktualizowany LEX/el. 2021, teza 45 in fine do art. 539a; także wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 marca 2018 r., IV KS 4/18, OSNK 2018, z. 7, poz. 51). Tymczasem w pisemnym uzasadnieniu zaskarżonego wyroku podano, że jego treść została podyktowana tym, że „skoro apelujący wykazał zasadność błędnej oceny materiału dowodowego, która legła u 4 podstaw rozstrzygnięcia uniewinniającego, co do wszystkich oskarżonych, to wniosek o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania należało uznać za zasadny. Konieczność ponownego przeprowadzenia postępowania dowodowego ma tu charakter jakościowy - koniecznym jest dokonanie prawidłowej oceny materiału dowodowego, a to wymaga przeprowadzenia przewodu sądowego w całości, ponownie. Dowody zgromadzone w sprawie nie zostały wszechstronnie ocenione i przeanalizowane zgodnie ze wskazaniami wiedzy, logiki i doświadczenia życiowego. Nadto zgodnie z art. 454 par. 1 k.p.k. sąd nie może skazać oskarżonego, który został uniewinniony” (pkt 3.3 uzasadnienia). Podano również, że „brak (jest) możliwości zmiany wyroku mimo zasadności apelacji. Koniecznym będzie przeprowadzenie przewodu sądowego w całości, a w jego toku wnikliwe przeanalizowanie znamion strony podmiotowej przestępstwa pomocnictwa do oszustwa zarzuconych oskarżonym J. B., W. B., C. J., J. S., M. Ł., A. S., R. L. i J. K. oraz podżegania do oszustwa zarzuconego oskarżonemu J. S.” (pkt 5.3.1 uzasadnienia). Wcześniej Sąd Okręgowy stwierdził, że „należy uznać za zasadny zarzut obrazy przepisów prawa karnego procesowego, a mianowicie art. 4 k.p.k., art. 5 § 2 k.p.k., art. 7 k.p.k. (trudno jednak mówić o naruszeniu art. 5 § 2 k.p.k., gdy jednocześnie wskazuje się na naruszenie art. 7 k.p.k. – uwaga SN), art. 410 k.p.k. poprzez wybiórcze dokonanie oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, z przekroczeniem zasady prawidłowego rozumowania oraz wskazań wiedzy i doświadczenia życiowego”, jak też obrazy art. 391 § 1 k.p.k. w zw. z art. 366 § 1 k.p.k. poprzez zaniechanie odczytania przez Sąd wyjaśnień S. B., która była jedną z kluczowych osób mających wiedzę odnośnie mechanizmu wyłudzeń dotacji. Krytykę Sądu drugiej instancji wywołało też nieodniesienie się „w żaden sposób” przez Sąd Rejonowy w uzasadnieniu wyroku do zeznań wymienionego świadka. Gdy chodzi o wskazania co do dalszego postępowania, Sąd odwoławczy stwierdził, m.in. że „przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Rejonowy winien przeprowadzić ponownie w całości przewód sądowy, w szczególności ponownie przesłuchać świadków P. K., R. W., Ł. S. i S. B. na okoliczność ustalenia jakie informacje zostały przekazane oskarżonym aby skłonić ich do złożenia podpisów na dokumentach oraz czy informowano oskarżonych, że dokumenty zostaną wykorzystane do rozliczenia dotacji. Przed wezwaniem świadków Sąd 5 Rejonowy powinien zwrócić się do Sądu Okręgowego w W. i ustalić czy został wydany już prawomocny wyrok w sprawie o sygn. akt VIII K (…), dołączyć jego odpis, ewentualnie ustalić na jakim etapie znajduje się to postępowanie oraz dołączyć odpis wyjaśnień złożonych na rozprawie przed Sądem przez P. K., R. W. i Ł. S. w tym postępowaniu. Powyższe ustalenia będą miały znaczenie przy przesłuchaniu tych świadków, którzy złożyli oświadczenie o skorzystaniu z prawa do odmowy złożenia zeznań w trybie art. 182 § 3 k.p.k. podczas pierwszego zeznania w postępowaniu sądowym. Podczas ponownego przesłuchania świadka S. B. należy ujawnić treść wszystkich protokołów jej przesłuchania, wymienionych w akcie oskarżenia w wykazie dowodów do przeprowadzenia na rozprawie głównej. Następnie Sąd powinien dokonać prawidłowej analizy materiału dowodowego, zgodnie z zasadą swobodnej, a nie dowolnej oceny dowodów. (…) W odniesieniu do pozostałych dowodów w szczególności zeznań świadków: J. K., M. D., K. J., M. Ż., G. T., J. M. i Ł. Ż. - jako, że nie miały one wpływu na uchylenie wyroku - Sąd Rejonowy może poprzestać na ich ujawnieniu, zgodnie z treścią art. 442 § 2 k.p.k.” Przytoczone fragmenty uzasadnienia wyroku każą uznać, że jest ono wewnętrznie sprzeczne i nie daje jasności co do faktycznej przyczyny uchylenia wyroku Sądu Rejonowego i przekazania sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania. Z jednej bowiem strony wskazano, że apelujący prokurator „wykazał zasadność błędnej oceny materiału dowodowego, która legła u podstaw rozstrzygnięcia uniewinniającego” oraz że „zgodnie z art. 454 par. 1 k.p.k. sąd nie może skazać oskarżonego, który został uniewinniony”, co sugeruje, że to ujęta w tym przepisie reguła ne peius nakazywała wydać takie rozstrzygnięcie, jednak z drugiej strony akcentowano, że zachodzi jest konieczność przeprowadzenia na nowo przewodu w całości. Jak wspomniano, równoczesne odwoływanie się sądu ad quem do tych dwóch przesłanek wydania wyroku kasatoryjnego nie jest prawidłowe, a na gruncie niniejszej sprawy razi brakiem konsekwencji w rozumowaniu. Jeżeli bowiem zgodzono się z prokuratorem, że z powodu błędnej oceny materiału dowodowego Sąd meriti uniewinnił oskarżonych oraz podano, że ich skazanie w instancji nie jest możliwe z uwagi na treść art. 454 § 1 k.p.k., co sugeruje, że w oczach Sądu odwoławczego wina oskarżonych nie budzi wątpliwości i materiał dla dokonania w tym zakresie oceny jest kompletny, tyle że wymaga prawidłowej oceny oraz (co do części) 6 zgodnego z przepisami postępowania ujawnienia, to nie wiadomo dlaczego nakazano Sądowi I instancji przy ponownym rozpoznaniu sprawy pozyskać od świadków określone informacje, jak też ustalić w Sądzie Okręgowym w W. stan sprawy VIII K (…) w aspekcie możliwości uzyskania zeznań świadków, którzy skorzystali z unormowania art. 182 § 3 k.p.k. Jeżeli zaś chodzi o drugi, wydaje się główny, wskazany powód uchylenia wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania – konieczność przeprowadzenia na nowo przewodu w całości, to Sąd odwoławczy pominął, że ta przesłanka aktualizuje się tylko wtedy, kiedy sąd orzekający w pierwszej instancji naruszył przepisy prawa procesowego, co skutkowało, w realiach sprawy, nierzetelnością postępowania sądowego, uzasadniającą potrzebę powtórzenia wszystkich czynności procesowych składających się na przewód sądowy w tym sądzie (zob. uchwałę składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 22 maja 2019 r., I KZP 3/19, OSNK 2019, z. 6, poz. 31). Wynika z tego, że ta przesłanka w praktyce sądowej występuje nader rzadko i z pewnością nie zaistniała w niniejszej sprawie, w której Sąd Okręgowy co prawda wzmiankował o uchybieniach postępowania pierwszoinstancyjnego, jednak nie w aspekcie jego nierzetelności rozumianej jako naruszenie podstawowych reguł procesu, które dyskwalifikowałoby w całości to postępowanie. Potrzebie przeprowadzenia na nowo przewodu w całości Sąd ad quem sam zresztą zaprzeczył, skoro zalecając ujawnienie zeznań znacznej świadków na podstawie art. 442 § 2 k.p.k. tym samym uznał, że dowody te zostały przeprowadzone prawidłowo i nie miały wpływu na uchylenie wyroku (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 29 stycznia 2019 r., IV KS 33/18), nadto najwyraźniej nie wziął pod uwagę, że – co wynika z powołanej uchwały Sądu Najwyższego I KZP 3/19 – konieczność dokonania prawidłowej oceny materiału dowodowego nie może prowadzić do wniosku, że niezbędne jest przeprowadzenie na nowo przewodu w całości. Do obrazy art. 437 § 2 zd. drugie k.p.k. dochodzi również wtedy, gdy uchylenie wyroku następuje z powodu konieczności uzupełnienia postępowania dowodowego jedynie w części, czego potrzebę dostrzegł Sąd Okręgowy (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 2 grudnia 2020 r., IV KS 30/20). Mając powyższe na uwadze, w uwzględnieniu obu skarg obrońców Sąd Najwyższy uchylił wyrok Sądu Okręgowego w W. w odniesieniu oskarżonych: J. B., J. S., M. Ł. , A. S. i J. S. i sprawę przekazał temu Sądowi do ponownego rozpoznania w postępowaniu odwoławczym. Wyroku nie zaskarżyli W. B. , C. J., R. 7 L. i J. K., jednak te same względy nakazywały wydać na podstawie art. 435 k.p.k. w zw. z art. 539f k.p.k. takie samo orzeczenie w odniesieniu i do tych oskarżonych. Rozstrzygnięcie o zwrocie oskarżonym wniesionych opłat od skarg znajduje oparcie w art. 527 § 4 k.p.k. w zw. z art. 539f k.p.k. W toku ponownego rozpoznania sprawy Sąd Okregowy uwzględni poczynione wyżej uwagi, nadto będzie miał na uwadze, że obowiązujący model postępowania odwoławczego zasadniczo ogranicza możliwość wydania orzeczenia o charakterze kasatoryjnym i nakazuje sądowi drugiej instancji samodzielnie uzupełniać materiał dowodowy, chyba że byłoby to niecelowe z przyczyn określonych w art. 437 § 2 zd. drugie k.p.k. (art. 452 § 2 pkt 2 k.p.k.). Wniosek obrońcy z urzędu J. B. o zasądzenie od Skarbu Państwa na jego rzecz zwrotu kosztów pomocy prawnej udzielonej oskarżonej w postępowaniu skargowym nie mógł zostać uwzględniony, bowiem – jak to wskazał Sąd Najwyższy w powołanym wcześniej wyroku z dnia 25 sierpnia 2020 r., V KS 21/20 – chociaż to postępowanie jest postępowaniem nadzwyczajnym, to toczy się w ramach postępowania karnego zasadniczego i to w układzie, gdy nie zostało wydane orzeczenie kończące postępowanie, a tylko wtedy sąd rozstrzyga o kosztach postępowania (art. 626 § 1 k.p.k.). Zasądzenie obrońcy należnych kosztów z tytułu sporządzenia skargi winno zatem nastąpić w orzeczeniu, które będzie kończyć postępowanie karne.