III KK 285/13

Sygn. akt III KK 285/13 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 4 września 2013 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Dorota Rysińska (przewodniczący) SSN Michał Laskowski SSN Jarosław Matras (sprawozdawca) Protokolant Teresa Jarosławska w sprawie S. R. oraz K. A. J. skazanych z art. 79 pkt 4 ustawy z dnia 29 września 1994 r. o rachunkowości po rozpoznaniu w Izbie Karnej na posiedzeniu w trybie art. 535 § 5 k.p.k. w dniu 4 września 2013 r., kasacji, wniesionej przez Rzecznika Praw Obywatelskich na korzyść skazanych od wyroku Sądu Okręgowego w O. z dnia 20 czerwca 2012 r., utrzymującego w mocy wyrok Sądu Rejonowego w O. z dnia 24 lutego 2012 r. I. uchyla zaskarżony wyrok co do oskarżonych S. R. oraz K. A. J. w zakresie w jakim utrzymano w mocy skazanie za czyny z art. 79 pkt 4 ustawy o z dnia 29 września 1994 r. o rachunkowości oraz utrzymany w tej części wyrok Sądu Rejonowego w O. (pkt 2 i 4 wyroku) i oskarżonych S. R. oraz K. A. J. uniewinnia od dokonania zarzucanych im czynów, zaś kosztami postępowania obciąża Skarb Państwa; 2 II. wydatkami postępowania kasacyjnego obciąża Skarb Państwa. UZASADNIENIE Wyrokiem z dnia 24 lutego 2012 r. Sąd Rejonowy w O. skazał S. R. oraz K. A. J. za przestępstwa kwalifikowane z art. 79 ust. 4 ustawy z dnia 29 września 1994 r. o rachunkowości (wskazano na ustęp 4 tego przepisu choć w tej jednostce redakcyjnej ustawy nie ma ustępów a punkty - uw. SN) na kary po 50 stawek dziennych grzywny ustalając wysokość jednej stawki na 20 zł (pkt 2 i 4 wyroku). Treść wyroku w tym zakresie wskazuje, że sąd ten w odniesieniu do obu oskarżonych zaakceptował zarówno opis czynu w formule określonej aktem oskarżenia, jak i kwalifikację z art. 79 ust. 4 wskazanej wyżej ustawy (zamiast z art. 79 pkt 4). W akcie oskarżenia obu oskarżonym zarzucono zaś, że po dniu 1 stycznia 2004 r. w O. pełniąc funkcje prezesa i wiceprezesa (odpowiednio – S. R. oraz K.A.J.) zarządu PPUH T. sp. z o.o. i będąc jednocześnie jej udziałowcami nie złożyli we właściwym rejestrze sądowym sprawozdania finansowego Spółki za rok 2003. Apelacje od tego wyroku złożyli w zakresie skazania za te przestępstwa oskarżony S. R. oraz obrońca oskarżonego K.A. J. Oskarżony S. R. w swojej apelacji postawił obok innych zarzutów także zarzut obrazy prawa materialnego, a to art. 79 pkt 4 w zw. z art. 52 ust. 1 ustawy o rachunkowości przez przyjęcie, że brak sporządzenia, a następnie złożenia w rejestrze sądowym sprawozdania finansowego w terminie krótszym niż przewidziany ustawą termin 3 - miesięczny wypełnia znamiona przypisanego czynu. Obrońca oskarżonego K.A. J. zarzucił natomiast wyrokowi naruszenie przepisów prawa procesowego oraz błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę wyroku, przy czym uchybienie określone w zarzucie błędu w ustaleniach faktycznych autor apelacji opisał jako pominięcie dyspozycji przepisów art. 49 ust.1, art. 52 ust. 1 i 2 w zw. z art. 3 ust. 1 pkt 1 w zw. z art. 2 ust. 1 pkt 1 i w zw. z art. 3 ust. 1 pkt 6 ustawy o rachunkowości, a także dyspozycji przepisów art. 201 §1 i 4 k.s.h. w zw. z art. 202 § 4 w zw. z art. 204 § 1 i 2 k.s.h., co doprowadziło do 3 wadliwego przyjęcia istnienia zobowiązania do złożenia sprawozdania finansowego. Po rozpoznaniu tych apelacji Sąd Okręgowy w O. wyrokiem z dnia 20 czerwca 2012 r., zaskarżony wyrok utrzymał w mocy uznając wniesione apelacje za oczywiście bezzasadne. Kasację od tego wyroku wniósł Rzecznik Praw Obywatelskich. Zaskarżając wyrok sądu odwoławczego na korzyść obu skazanych zarzucił mu rażące i mające istotny wpływ na jego treść naruszenie prawa materialnego, tj. art. 79 pkt 4 ustawy, polegające na przypisaniu oskarżonym popełnienie zarzucanego im czynu, pomimo braku w ich działaniu znamion przestępstwa określonego w tym przepisie. Stawiając taki zarzut skarżący wniósł o uchylenie wyroku sądu odwoławczego w zaskarżonej części oraz utrzymanego w tym zakresie orzeczenia sądu I instancji i uniewinnienie obu skazanych od popełnienia przypisanego im czynu. Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Kasacja jest oczywiście zasadna, co skutkowało jej uwzględnieniem w trybie określonym w art. 535 § 5 k.p.k. Rację ma skarżący, że sąd II instancji dopuścił się rażącego naruszenia przepisu art. 79 pkt 4 ustawy z dnia 29 września 1994 r. o rachunkowości (t.j.: Dz. U. z 2002 r., Nr 76, poz.694 ze zm.- dalej jako u.o.r.), choć obraza ta polegała nie na przypisaniu oskarżonym popełnienia czynu wyczerpującego dyspozycję wskazanego w kasacji przepisu ustawy o rachunkowości, ale na aprobacie wyroku sądu I instancji, którym obu skazanym przypisano popełnienie takiego przestępstwa. Odmienne postrzeganie charakteru popełnionego rażącego błędu prawnego nie uniemożliwia stwierdzenia oczywistej zasadności kasacji, zwłaszcza gdy dostrzeże się, iż w uzasadnieniu kasacji w sposób właściwy określono na czym polegał błąd popełniony przez sąd odwoławczy (niewykonanie obowiązków z art. 433 § 2 k.p.k. i art. 457 § 3 k.p.k.). W kontekście zarzutu postawionego w kasacji trzeba jasno wskazać, że sąd odwoławczy pomimo postawienia w obu apelacjach zarzutów naruszenia prawa materialnego, tj. konkretnych przepisów u.o.r., nie wykonał swoich obowiązków wynikających z treści art. 433 § 2 k.p.k. i art. 457 § 3 k.p.k., czego efektem było zaakceptowanie rażącej obrazy przepisu art. 79 pkt 4 u.o.r. Gdyby kontrola 4 odwoławcza była realizowana w sposób należyty i rzetelny, to wystarczyłoby zapewne zapoznanie się z treścią wskazanego w apelacji obrońcy J. oraz apelacji oskarżonego S. R. przepisu art. 52 ust. 1 u.o.r. by stwierdzić rażącą wadliwość wydanego wyroku. Uzasadnienie wyroku sądu II instancji daje podstawę do stwierdzenia, że nie dokonano jakiejkolwiek analizy wskazanych w apelacjach przepisów u.o.r., albowiem gdyby taką analizę przeprowadzono, to nie było możliwe zaakceptowanie zaskarżonego w tej części wyroku. Otóż z poczynionych ustaleń faktycznych wynikało, że oskarżeni byli członkami zarządu przedmiotowej spółki – jako prezes i wiceprezes – do dnia 14 stycznia 2004 r. (str. 9 uzasadnienia wyroku sądu I instancji). Przepis art. 52 ust. 1 u.o.r. nakłada na kierownika jednostki obowiązek sporządzenia rocznego sprawozdania finansowego nie później niż w ciągu 3 miesięcy od dnia bilansowego, a następnie przedstawienia go właściwym organom, zgodnie z obowiązującymi jednostkę przepisami prawa, postanowieniami statutu lub umowy. Stosownie do treści art. 53 ust. 1 u.o.r. roczne sprawozdanie finansowe jednostki podlega zatwierdzeniu przez organ zatwierdzający nie później niż 6 miesięcy od dnia bilansowego. Z kolei przepis art. 69 ust. 1 u.o.r. wskazuje termin w ciągu którego kierownik jednostki winien złożyć we właściwym rejestrze sądowym zatwierdzone roczne sprawozdanie finansowe, zaś przepis art. 69 ust. 2 termin ten określa w przypadku, gdy sprawozdanie to nie zostało zatwierdzone w terminie określonym w art. 53 ust. 1. Przepis art. 79 pkt 4 u.o.r. w którym penalizowane jest zachowanie polegające na nie składaniu sprawozdania finansowego lub sprawozdania z działalności we właściwym rejestrze sądowym odnosi się zatem do niezrealizowania obowiązku określonego w art. 69 u.o.r. Już z tego wynika, że przestępstwo to nie może zostać popełnione wtedy, kiedy jeszcze nie minął termin do zatwierdzenia sprawozdania (dopiero uchybienie 15-dniowemu terminowi po zatwierdzeniu wypełniałoby znamiona tego przestępstwa), nie mówiąc już o sytuacji, gdy nie minął nawet termin do jego sporządzenia. Oba wskazane terminy (do sporządzenia oraz zatwierdzenia sprawozdania) zgodnie z ustawą o rachunkowości biegną od dnia bilansowego, który ustawa w art. 3 ust.1 pkt 10 u.o.r. definiuje jako dzień, na który jednostka sporządza sprawozdanie bilansowe. Analiza uzasadnienia wyroku sądu I instancji wskazuje, że tenże sąd nawet nie poczynił 5 ustalenia, na jaki dzień sporządzano sprawozdanie finansowe w przedmiotowej spółce (!). Z dokumentów zawartych na k. 172-173, 175 (bilans za 2002 r.) wynika, że dniem bilansowym był 31 grudnia danego roku, a zatem kierownik jednostki miał czas do końca marca 2004 r., aby takie sprawozdanie sporządzić, zaś termin do jego zatwierdzenia mijał w dniu 30 czerwca 2004 r. Z oczywistych powodów obaj skazani nie mogli zatem w okresie do 14 stycznia 2004 r. dopuścić się przedmiotowego przestępstwa. Mała wnikliwość sądu I instancji w rozpoznaniu sprawy w zakresie tego przestępstwa wynika nie tylko z braku jakiejkolwiek analizy przepisów u.o.r., a zwłaszcza art. 52, 53 oraz art. 69, ale także w zaaprobowaniu twierdzenia biegłego W. B., który wypowiadał się w kwestiach prawnych dotyczących sporządzenia bilansu i osób, które winny go podpisać (str. 21 uzasadnienia wyroku), choć ta kwestia powinna być przedmiotem wyłącznej oceny sądu meriti, której w istocie zabrakło (por. uzasadnienie na str. 24). Można odnieść wrażenie, że sąd ten w ogóle nie przeanalizował poszczególnych przepisów tej ustawy, skoro w uzasadnieniu wyroku nie sposób znaleźć odniesienia do kluczowych kwestii istotnych dla realizacji znamion tego przestępstwa (pomijając już to, że nie dostrzeżono, iż przepis art. 79 u.o.r. dzieli się na punkty a nie na ustępy). Jawi się przecież jako oczywiste to, że skoro przepis art. 79 u.o.r. wymaga dla karalności określonego zachowania, by podjęte było wbrew ustawie, to wymogiem sądu powinno być wskazanie, jaki to przepis ustawy nakładał dany obowiązek na oskarżonych (działania lub zaniechania), a kolejnym etapem powinno być określenie w sposób szczegółowy na czym polegało zachowanie wbrew temu obowiązkowi, odnosząc to do realiów sprawy. Tymczasem nie tylko nie wskazano, jakiego to zachowania określonego w ustawie obaj oskarżeni nie wykonali, ale nawet nie przypisano oskarżonym by postąpili wbrew ustawie, co jest przecież koniecznym znamieniem przestępstwa z art. 79 u.o.r. (przepis blankietowy), a co skutkowało dekompletacją znamion tego przestępstwa. Niestety, tych rażących uchybień prawa materialnego nie dostrzegł także sąd II instancja. Uchybienia tego mógłby uniknąć, gdyby rzetelnie odniósł się do obu apelacji i zarzutów oraz argumentów tam użytych, które przecież wprost naprowadzały na oczywiste i rażące naruszenie prawa materialnego. Prześledzenie argumentacji tam zawartej i dokonanie stosownej analizy przepisów u.o.r. nie 6 wymagało dużego nakładu czasu, jak też nie było czynnością zbyt skomplikowaną, i o ile obie apelacje nie wskazywały na to, że w opisie czynu brak jest koniecznego znamienia występku z art. 79 pkt 4 u.o.r., to w sposób oczywisty wskazywały na te okoliczności prawne, które winny być rozważone. Tymczasem zamiast rzetelnego ustosunkowania się do tych zarzutów, tak jak tego wymaga art. 433 § 2 k.p.k. i przedstawienia dlaczego zarzuty te są słuszne lub niezasadne (art. 457 § 3 k.p.k.), sąd II instancji zaprezentował twierdzenia o chaotyczności apelacji obrońcy oskarżonego J., a zarzut co do braku obowiązku złożenia takiego sprawozdania do właściwego rejestru, w istocie zbył dowolnym określeniem, że obaj oskarżeni mieli taki obowiązek wynikający z art. 79 ust. 4 (też nie dostrzegł, iż chodzi o punkt – uw. SN), chociaż, jak wyżej wskazano, że przepis ten ma charakter blankietowy, co wymaga wykazania naruszenia obowiązku określonego w konkretnym, ale innym niż przepis karny, przepisie ustawy. Z tego powodu konieczne stało się uchylenie zaskarżonego wyroku sądu II instancji w zakresie w jakim utrzymano w mocy skazanie obu oskarżonych za przestępstwo z art. 79 pkt 4 u.o.r., a także wyroku sądu I instancji w tej części i uniewinnienie obu oskarżonych od zarzucanych im czynów, albowiem zachowanie opisane aktem oskarżenia nie wyczerpywało znamion przestępstwa z art. 79 pkt 4 u.o.r. Rozstrzygniecie o kosztach postępowania karnego oraz kosztach postępowania kasacyjnego wynika z treści art. 632 pkt 2 k.p.k. oraz art. 638 k.p.k.