III KK 560/19

Sygn. akt III KK 560/19 POSTANOWIENIE Dnia 27 stycznia 2020 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Rafał Malarski (przewodniczący) SSN Marek Pietruszyński SSN Eugeniusz Wildowicz (sprawozdawca) Protokolant Marta Brylińska na posiedzeniu w trybie art. 535 § 5 k.p.k. w sprawie J. M. , M. C. i A. W. oskarżonych o przestępstwo skarbowe z art. 107 § 1 k.k.s. i in., po rozpoznaniu w Izbie Karnej w dniu 27 stycznia 2020 r., kasacji wniesionej przez Prokuratora Generalnego na niekorzyść oskarżonych od postanowienia Sądu Okręgowego w L. z dnia 22 listopada 2018 r., sygn. akt V Kz (…), utrzymującego w mocy postanowienie Sądu Rejonowego w L. z dnia 6 marca 2018 r., sygn. akt III K (…), uchyla zaskarżone postanowienie oraz utrzymane nim w mocy postanowienie Sądu Rejonowego w L. i przekazuje sprawę temu Sądowi do ponownego rozpoznania. UZASADNIENIE Postanowieniem z dnia 6 marca 2018 r., sygn. akt III K (…), Sąd Rejonowy w L. na podstawie art. 17 § 1 pkt 2 k.p.k. w zw. z art. 113 § 1 k.k.s. w zw. z art. 10 § 4 k.k.s. umorzył postępowanie karne skarbowe przeciwko J. M. , M. C. i A. W. o czyny z art. 107 § 1 k.k.s.in. W uzasadnieniu wskazał, że oskarżeni swoim zachowaniem zrealizowali znamiona strony przedmiotowej przestępstwa skarbowego z art. 107 § 1 k.k.s. i in., 2 jednak nie można żadnemu z nich przypisać popełnienia zarzuconych im aktem oskarżenia przestępstw z uwagi na to, że działali oni w warunkach usprawiedliwionego błędu co do prawa. Zaznaczył, że zarówno przepisy prawa, jak i orzeczenia sądów nie przedstawiały jednoznacznej, konkretnej odpowiedzi, jakie zachowanie w rozumieniu ustawy o grach hazardowych jest dopuszczalne, a jakie zabronione pod groźbą kary. Wprawdzie obecnie kwestia charakteru przepisów o grach hazardowych jest już rozstrzygnięta uchwałą składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 19 stycznia 2017 r. w sprawie I KZP 17/16, jednak Sąd Najwyższy miał poważne wątpliwości, czy ustawa o grach hazardowych może być stosowana, wydając ostateczne orzeczenie w składzie siedmiu sędziów. W tej sytuacji, zarówno oskarżony J. M. – osoba prowadząca działalność polegającą na urządzaniu gier na automatach poza kasynem, jak i oskarżone M. C. i A. W. które takiej działalności nie prowadziły, nie mieli żadnych powodów, aby uznawać, że prowadzenie takiej działalności jest sprzeczne z obowiązującym prawem. Nie można zatem przypisać im winy, albowiem nie byli oni w stanie, z przyczyn obiektywnych, rozpoznać bezprawności swego działania, zatem dopuścili się zarzuconych im czynów zabronionych w usprawiedliwionej nieświadomości ich karalności. Od powyższego postanowienia zażalenie na niekorzyść oskarżonych złożył prokurator. Zarzucił obrazę przepisów postępowania karnego mającą wpływ na treść orzeczenia, tj.: - art. 339 § 3 pkt 1 k.p.k. w zw. z art. 113 § 1 k.k.s., poprzez umorzenie postępowania bez przeprowadzenia rozprawy na posiedzeniu, a tym samym wykluczenie a priori możliwości dokonywania ustaleń faktycznych co do okoliczności czynów, w tym znamion czynów zarzuconych oskarżonym, podczas gdy z zebranego w toku postępowania przygotowawczego materiału dowodowego, opisów czynów, a także okoliczności przytoczonych w uzasadnieniu aktu oskarżenia nie wynikało, by ustawowe znamiona występków uległy dekompozycji; - art. 17 § 1 pkt 2 k.p.k. w zw. z art. 113 § 1 k.k.s. w zw. z art. 10 § 4 k.k.s. polegającą na uznaniu, że czyny zarzucone oskarżonym nie zawierają znamion czynu zabronionego wskutek przyjęcia, że oskarżeni działali nie mając świadomości nielegalności organizowanej działalności, podczas gdy zgromadzony 3 materiał dowodowy wskazywał, iż znamiona strony podmiotowej zarzuconych aktem oskarżenia występków są kompletne, w tym również co do znamienia umyślności. W konkluzji skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania. Postanowieniem z dnia 22 listopada 2018 r. Sąd Okręgowy w L. zaskarżone postanowienie utrzymał w mocy. W uzasadnieniu wskazał, że zażalenie ma charakter wyłącznie polemiczny, a podniesione w nim zarzuty należy uznać za chybione. Podzielił pogląd Sądu I instancji, że oskarżeni swoim zachowaniem zrealizowali znamiona strony przedmiotowej przestępstwa skarbowego z art. 107 § 1 k.k.s., jednakże nie można żadnemu z oskarżonych przypisać popełnienia zarzuconych im przestępstw skarbowych podlegających penalizacji z art. 107 § 1 k.k.s., ponieważ działali oni w warunkach usprawiedliwionego błędu co do prawa. Podniósł, iż nie można wymagać od obywateli w czasie zarzucanego im czynu takiej znajomości i interpretacji przepisów prawnych w częściach spornych, bądź podlegających odmiennej ocenie prawnej i to w tak szerokim zakresie, która byłaby lepsza niż ówczesna wiedza i poglądy kolejnych instancji sądowych, ani tym bardziej przewidywania w czasie zarzucanego czynu. Zaznaczył, że kwestie dotyczące charakteru przepisu art. 14 ust. 1 i art. 6 ust. 1 ustawy o grach hazardowych i związanego z tym obowiązku notyfkacji projektu ustawy o grach hazardowych oraz skutków zaniechania tego obowiązku zostały jednoznacznie rozstrzygnięte uchwałą składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 19 stycznia 2017 r. w sprawie I KZP 17/16, jednak we wcześniejszym okresie budziły poważne wątpliwości interpretacyjne zarówno w orzecznictwie, jak i w piśmienniectwie. Oskarżeni mieli zatem prawo pozostawać w usprawiedliwionej nieświadomości co do karalności zachowania opisanego w art. 107 § 1 k.k.s. W tej sytuacji za trafne uznał stanowisko Sądu I instnacji dotyczące zaistnienia negatywnej przesłanki procesowej określonej w art. 17 § 1 pkt 2 k.p.k. w zw. z art. 113 § 1 k.k.s. uzasadniającej umorzenie postępowania wobec oskarżonych. 4 Od powyższego postanowienia kasację – na podstawie art. 521 § 1 k.p.k. w zw. z art. 113 § 1 k.k.s. – wniósł Prokurator Generalny. Zaskarżył je w całości na niekorzyść oskarżonych. Zarzucił rażące i mające istotny wpływ na treść postanowienia naruszenie przepisów prawa procesowego, a mianowicie art. 433 § 2 k.p.k. w zw. z art. 98 § 1 k.p.k. w zw. z art. 457 § 3 k.p.k. w zw. z art. 113 § 1 k.k.s., polegające na zaniechaniu dokonania przez Sąd Okręgowy w L. prawidłowej oraz wszechstronnej kontroli odwoławczej i nienależytym rozważeniu i ustosunkowaniu się w uzasadnieniu orzeczenia do zarzutów podniesionych w zażaleniu prokuratora oraz wspierającej te zarzuty argumentacji, w następstwie czego doszło do utrzymania w mocy wadliwego postanowienia sądu meriti, wydanego z rażącym naruszeniem przepisów prawa materialnego i procesowego, tj. art. 339 § 3 pkt 1 k.p.k. i art. 17 § 1 pkt 2 k.p.k. w zw. z art. 113 § 1 k.k.s. oraz art. 10 § 4 k.k.s., opartego na błędnym poglądzie, że zachodzą podstawy do umorzenia postępowania na posiedzeniu bez przeprowadzenia rozprawy wobec wadliwego przyjęcia, iż oskarżeni J. M. , M. C. oraz A. W., wskutek wyrażanych w orzecznictwie wątpliwości odnośnie charakteru przepisów art. 6 ust. 1 i art. 14 ust. 1 ustawy o grach hazardowych oraz konieczności ich notyfikacji Komisji Europejskiej, dopuścili się zarzuconych im czynów pozostając w usprawiedliwionej nieświadomości ich niekaralności, podczas gdy prawidłowa ocena przesłanek wynikających z art. 10 § 4 k.k.s. wymagała przeprowadzenia dowodów na rozprawie, a następnie ich oceny wartościującej, co wykluczało umorzenie postępowania na posiedzeniu. W konkluzji skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia oraz utrzymanego nim w mocy postanowienia Sądu Rejonowego w L. i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania. Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Kasacja jest zasadna w stopniu oczywistym, stąd jej rozpoznanie i uwzględnienie w całości na posiedzeniu w trybie art. 535 § 5 k.p.k. Rację ma skarżący, że Sąd odwoławczy nie wywiązał się w sposób właściwy z obowiązków kontrolnych, jakie nakłada na niego przepis art. 433 § 2 k.p.k. Prokurator w zażaleniu zarzucił zaskarżonemu postanowieniu Sądu Rejonowego w L. uchybienie związane z błędnym przyjęciem, że zachodzą 5 podstawy do umorzenia postępowania na posiedzeniu bez przeprowadzenia rozprawy oraz błędnym poglądem, iż oskarżeni J. M., M. C. oraz A. W., wskutek wyrażanych w orzecznictwie wątpliwości odnośnie do charakteru przepisów art. 6 ust. 1 i art. 14 ust. 1 ustawy o grach hazardowych oraz konieczności ich notyfikacji Komisji Europejskiej, dopuścili się zarzuconych im czynów pozostając w usprawiedliwionej nieświadomości ich niekaralności (art. 10 § 4 k.k.s.). Oba te zarzuty skarżący szczegółowo uzasadnił, przedstawiając argumenty, które jego zdaniem wskazują na naruszenie przez Sąd pierwszej instancji wskazanych w zażaleniu przepisów prawa. W tej sytuacji obowiązkiem Sądu odwoławczego, wynikającym z art. 433 § 2 k.p.k., było wnikliwe rozważenie tych zarzutów, poprzez rzetelne odniesienie się do zarzutu niewłaściwego rozpoznania sprawy na posiedzeniu oraz zarzutu przedwczesności i niedopuszczalności umorzenia postępowania wobec oskarżonych z uwagi na brak podstaw do przyjęcia, że nie popełnili oni przestępstwa skarbowego z art. 107 § 1 k.k.s., ponieważ działali w usprawiedliwionej nieświadomości jego niekaralności. Realizując ten obowiązek, Sąd odwoławczy powinien w uzasadnieniu postanowienia wykazać konkretnymi, znajdującymi oparcie w ujawnionych w sprawie okolicznościach argumentami, dlaczego zarzuty te uznał za niezasadne (art. 457 § 3 k.p.k.). Lektura uzasadnienia zaskarżonego postanowienia nie pozostawia wątpliwości, że Sąd Okręgowy w L. nie dopełnił tego obowiązku, gdyż w istocie nie rozważył należycie zarzutów podniesionych w zażaleniu prokuratora. Sąd ten w ogóle nie odniósł się do pierwszego zarzutu zażalenia (zarzutu niewłaściwego rozpoznania sprawy na posiedzeniu), a rozważając drugi zarzut zażalenia uczynił to w oderwaniu od okoliczności faktycznych sprawy, bowiem pominął czas popełnienia czynów zarzuconych oskarżonym, błędnie przy tym uznając, iż zmiana treści art. 14 ust. 1 ustawy o grach hazardowych, po notyfikowaniu projektu ustawy o zmianie ustawy o grach hazardowych Komisji Europejskiej z dniem 3 września 2015 r., nastąpiła po dacie czynów zarzuconych oskarżonym objętych aktem oskarżenia, co wykluczało zastosowanie art. 14 ust. 1 ustawy o grach hazardowych w kształcie obowiązującym przed dniem 3 września 2015 r. w postępowaniu karnym o przestępstwo skarbowe z art. 107 § 1 k.k.s. 6 Bez wątpienia zaś nieuprawnionym było rozpoznanie sprawy na posiedzeniu, kiedy to w postępowaniu przygotowawczym oskarżeni J. M. i M. C. odmówili składania wyjaśnień, oskarżona A. W. w swoich wyjaśnieniach nie powoływała się na okoliczności, które Sąd I instancji przyjął jako podstawę rozstrzygnięcia, a w postępowaniu sądowym składanie wyjaśnień przez oskarżonego J. M. zostało przerwane. W tej sytuacji, dla oceny czy oskarżeni faktycznie działali w błędzie określonym w przepisie art. 10 § 4 k.k.s., istotne znaczenie – jak słusznie wskazuje skarżący – miało odebranie wyjaśnień od wszystkich oskarżonych, co mogło nastąpić tylko na rozprawie, a następnie przeanalizowanie ich w kontekście pozostałego zgromadzonego materiału dowodowego, przy umożliwieniu inicjatywy dowodowej oskarżycielowi, albowiem jedynie taki sposób procedowania dawał podstawę do wydania prawidłowego rozstrzygnięcia w tej kwestii. Tymczasem, Sąd Rejonowy taką ocenę przeprowadził na posiedzeniu, umarzając postępowanie w trybie art. 339 § 3 pkt 1 k.p.k., a Sąd odwoławczy, mimo zarzutu prokuratora w tym zakresie, taki sposób procedowania zaaprobował. W konsekwencji doprowadziło to do dalszych, wadliwych czynności Sądu meriti, a mianowicie teoretycznych li tylko rozważań w zakresie działania oskarżonych w warunkach błędu z art. 10 § 4 k.k.s. Rozważania te Sąd odwoławczy zaaprobował i uznał za trafne przyjęcie, iż oskarżeni działali w warunkach błędu z art. 10 § 4 k.k.s., natomiast w żaden sposób nie odniósł się do drugiego zarzutu zażalenia oskarżyciela publicznego, wskazując lakonicznie, iż argumentacja podniesiona przez prokuratora ma wyłącznie charakter polemiczny i nie zasługuje na uwzględnienie. Jak słusznie wskazuje skarżący, Sąd ten podnosząc w uzasadnieniu kwestię braku notyfikacji przepisów ustawy z dnia 19 listopada 2009 r. o grach hazardowy Komisji Europejskiej do rangi „kluczowej kwestii”, jaka legła u podstaw rozstrzygnięcia stanowiącego przedmiot kontroli odwoławczej, pominął to, iż pomimo, że Sąd I instancji poczynił odnośnie powyższego zagadnienia szereg uwag dotyczących wątpliwości co do możliwości stosowania przepisów tej ustawy w kontekście art. 10 § 4 k.k.s., to jednak inne były powody umorzenia postępowania. Postanowienie Sądu Rejonowego, co wynika wprost z treści jego uzasadnienia, nie opiera się na ustaleniu, że pociągnięcie kogokolwiek do odpowiedzialności karnej na podstawie art. 107 § 1 k.k.s. jest niemożliwe z uwagi na brak notyfikacji ustawy o grach hazardowych, ale na 7 ustaleniu, że oskarżeni działali w warunkach błędu co do prawa, to jest podjęli działanie karalne, którego karalności byli w sposób usprawiedliwiony nieświadomi. Akcentując problem braku notyfikacji, Sąd ten stracił też z pola widzenia, iż zdarzenia będące przedmiotem osądu miały miejsce po dniu 3 września 2015 r., a zatem po dniu wejścia w życie ustawy z dnia 12 czerwca 2015 r. nowelizującej ustawę o grach hazardowych. Przepisy tej ustawy, w tym znowelizowana treść art. 6 i art. 14 ustawy o grach hazardowych zostały notyfikowane Komisji Europejskiej w dniu 5 listopada 2014 r., co powoduje, iż zawarte w zaskarżonym postanowieniu uwagi dotyczące braku notyfikacji przepisów ustawy o grach hazardowych obowiązujących w dacie popełnienia czynów zarzucanych oskarżonym są bezprzedmiotowe. W tej sytuacji podzielić należy pogląd skarżącego, iż w ramach kontroli odwoławczej rażąco naruszono normujące ją przepisy prawa procesowego, bowiem Sąd odwoławczy nie rozważył należycie w jej toku zarzutów podniesionych w zażaleniu prokuratora oraz wspierającej te zarzuty argumentacji, co doprowadziło do zaaprobowania wadliwego, z naruszeniem art. 339 § 3 pkt 1 k.p.k. i art. 17 § 1 pkt 2 k.p.k. w zw. z art. 113 § 1 k.k.s. sposobu procedowania Sądu I instancji i bezpodstawnego zaakceptowania, że oskarżeni J. M. , M. C. i A. W. działali w warunkach określonych w art. 10 § 4 k.k.s. Postąpienie takie doprowadziło do utrzymania w mocy niezasadnego, albowiem wydanego z rażącym naruszeniem wymienionych przepisów postanowienia Sądu Rejonowego w L. , na mocy którego umorzono prowadzone przeciwko oskarżonym postępowanie karne na podstawie art. 17 § 1 pkt 2 k.p.k. w zw. z art. 113 § 1 k.k.s. w zw. z art.10 § 4 k.k.s. W świetle powyższego, podniesiony w kasacji zarzut rażącego naruszenia art. 433 § 2 k.p.k. w zw. z art. 98 § 1 k.p.k. w zw. z art. 457 § 3 k.p.k. w zw. z art. 113 § 1 k.k.s. jest zasadny. Wpływ wyżej wymienionych uchybień na treść zaskarżonego postanowienia bez wątpienia jest istotny, co czyni koniecznym uchylenie zaskarżonego postanowienia oraz utrzymanego nim w mocy postanowienia Sądu Rejonowego w L. i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania wobec możliwości wydania orzeczenia odmiennie rozstrzygającego w przedmiocie odpowiedzialności J. M. , M. C. i A. W. za zarzucane im czyny z art. 107 § 1 k.k.s. i in. 8 Kierując się powyższym, Sąd Najwyższy orzekł jak w postanowieniu.