III KO 169/57

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia H. Kempisty. Sędziowie: A. Bachrach (sprawozdawca), M. Budzianowski, S. Dąbrowski, A. Pyszkowski, T. Gdowski, J. Dziowgo. Prokuratorzy: T. Guzkiewicz, H. Rajzman.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie Władysława J. i Karola J. oskarżonych z art. 225 § 1 i 240 k.k., po wysłuchaniu wniosku Prokuratora, postanowił przekazaną przez zwykły skład sędziów Sądu Najwyższego kwestię prawną wymagającą zasadniczej wykładni ustawy:"1) Czy sędzia, który brał udział w wydaniu wyroku, uznanego następnie nie z jego przyczyny za nieważny, ulega wyłączeniu od dalszego rozpoznania tej sprawy na podstawie art. 34 § 1 lit. h) k.p.k. w wypadku ponownego sądzenia tej sprawy przez Sąd Najwyższy?2) Czy ulega wyłączeniu sędzia w podanej wyżej sytuacji, jeżeli wyrok Sądu Wojewódzkiego Sąd Najwyższy w innym składzie uchylił do ponownego rozpoznania i sprawa znalazła się po raz trzeci w rozpoznaniu Sądu Najwyższego?3) Czy sędziowie, którzy brali udział w wydaniu wyroku utrzymującego w mocy wyrok skazujący Sądu Wojewódzkiego, jeżeli wyrok Sądu Najwyższego został uznany następnie za nieważny, są wyłączeni jako iudices suspecti przy ponownym rozpoznaniu tej sprawy przez Sąd Najwyższy?"rozstrzygnąć jak wyżej.Uzasadnienie faktycznePrzedstawioną wyżej kwestię prawną należało rozstrzygnąć jak wyżej z przyczyn następujących:Art. 34 § 1 lit. h) k.p.k. mówi o wyłączeniu sędziego, który brał udział w wydaniu wyroku uchylonego, pytanie zaś dotyczy udziału sędziego w wydaniu wyroku uznanego następnie za nieważny. Stosownie do obowiązujących przepisów k.p.k. unicestwienie przez sąd wyższy wyroku dotkniętego wadą prawną odbywa się w różnym trybie procesowym i rodzi różne skutki. Uchylenie wyroku może nastąpić jedynie w drodze instancyjnego zaskarżenia go, unieważnienie zaś - w drodze postanowienia sądu bezpośrednio wyższego, który stwierdza nieważność wyroku. Uchylenie wyroku nie czyni go niebyłym w chwili jego wydania, lecz unicestwia go z chwilą jego uchylenia, stwierdzenie nieważności wyroku (lub uznanie wyroku za nieważny - art. 374 k.p.k.) oznacza, iż wyroku nie było w sensie prawnym w chwili wydania go.Stwierdzone w taki sposób nieistnienie wyroku oznacza brak skutków prawnych wyroku uznanego następnie za nieważny. Jednakże w orzecznictwie nastąpiła indywidualizacja skutków prawnych wyroku uznanego następnie za nieważny, przy czym Sąd Najwyższy za kryterium rozróżnienia owych skutków prawnych przyjął prawnie chroniony interes oskarżonego lub niebezpieczeństwo poniesienia przez niego ujemnych skutków z powodu nie zawinionego przezeń błędu wymiaru sprawiedliwości, w wyniku którego powstał wyrok nieważny. Zapatrywanie to znalazło wyraz w orzeczeniu Sądu Najwyższego I K 829/51 (ZO z 1952 r. zeszyt III) co do wykładni art. 393 k.p.k.: "Stanowisko sądu pierwszej instancji w tym względzie, jakoby art. 393 k.p.k. nie miał zastosowania do niniejszego wypadku, gdyż wyrok z dnia 2 czerwca 1950 r. był uznany za nieważny, a więc za niebyły - jest oparte na dogmatyczno-werbalnej przesłance i niezgodne jest z zasadami procesowymi państwa ludowego. Istota instytucji reformatio in peius polega na tym, że skoro prokurator nie zaskarżył wyroku, a wyrok został uchylony wskutek rewizji oskarżonego, to ustawa wzbrania surowszego skazania przy ponownym rozpoznaniu sprawy. Jest to materialna gwarancja dla oskarżonego, że z prowadzoną przezeń w ramach ustawy obroną nie wiąże się żadne ryzyko".Powyżej wyrażone zapatrywanie, leżące u podstawy przytoczonego orzeczenia, ma też zastosowanie do instytucji wyłączenia sędziego, stanowiącej jedną z gwarancji prawidłowego wymiaru sprawiedliwości.W zakresie przestrzegania tej gwarancji nie ma właściwie żadnej różnicy pomiędzy "uchyleniem" wyroku, a uznaniem go za "nieważny". Przesłanka zmiany składu sądzącego przy ponownym rozpoznawaniu tej samej sprawy są ukształtowane już poglądy i emocjonalny stosunek sędziów do sprawy przez nich osądzonej. Sędziowie, którzy sprawę poprzednio sądzili, mogliby być skłonni do utrzymania się przy swoich ustaleniach i ocenach, pod którymi - chociaż z udziałem sędziego podlegającego wyłączeniu - przecież i sami się podpisali.Toteż z punktu widzenia dopuszczalności brania udziału w ponownym rozpoznaniu sprawy przez sędziego, który uczestniczył w wydaniu orzeczenia uznanego za nieważne, nie można doszukać się różnicy pomiędzy uchyleniem wyroku a uznaniem wyroku za nieważny.Z tych powodów należało zaniechać werbalnej wykładni art. 34 § 1 lit. h) i udzielić odpowiedzi z punktu widzenia ratio legis.