III KS 1/26

III KS 1/26 POSTANOWIENIE Dnia 25 września 2026 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Stanisław Stankiewicz w sprawie D. C. oskarżonego z art. 18 § 3 k.k. w zw. z art. 279 § 1 k.k. w zw. z art. 91 § 1 k.k. po rozpoznaniu w Izbie Karnej na posiedzeniu w dniu 25 września 2026 r., skargi wniesionej przez prokuratora na wyrok Sądu Okręgowego w Krakowie z dnia 20 października 2025 r., sygn. akt IV Ka 946/25, uchylający wyrok Sądu Rejonowego dla Krakowa - Krowodrzy w Krakowie z dnia 4 marca 2025 r., sygn. akt II K 1437/23/K w zaskarżonej części tj. w odniesieniu do oskarżonego D. C. i przekazujący sprawę temu Sądowi, w tym zakresie, do ponownego rozpoznania, na podstawie art. 539e § 2 k.p.k., p o s t a n o w i ł: 1. oddalić skargę; 2. kosztami postępowania skargowego obciążyć Skarb Państwa. UZASADNIENIE Wyrokiem Sądu Rejonowego dla Krakowa - Krowodrzy w Krakowie z dnia 4 marca 2025 r., wydanym w sprawie o sygn. akt II K 1437/23/K, m.in. oskarżony D. C. został uznany za winnego popełnienia czynu z art. 18 § 3 k.k. w zw.z art. 278 § 1 k.k. w zw. z art. 12 § 1 k.k. i wymierzono mu karę 6 miesięcy ograniczenia III KS 1/26 2 wolności polegającą na wykonywaniu nieodpłatnej, kontrolowanej pracy na cele społeczne w wymiarze 30 godzin miesięcznie. Po rozpoznaniu apelacji wniesionej przez obrońcę D. C. , Sąd Okręgowy w Krakowie, wyrokiem z dnia 20 października 2025 r., wydanym w sprawie o sygn. akt IV Ka 946/25, na zasadzie art. 439 § 1 pkt 10 k.p.k. uchylił wyrok w zaskarżonej części tj. w odniesieniu do oskarżonego D. C. i sprawę w tym zakresie przekazał Sądowi Rejonowemu dla Krakowa - Krowodrzy w Krakowie do ponownego rozpoznania. Od przedmiotowego wyroku skargę wniósł prokurator, który wskazał: „I. na podstawie art. 425 § 3 k.p.k. i art. 539a § 1 i 2 k.p.k. w zw. z art. 539f k.p.k. zaskarżam powyższy wyrok - w całości - na niekorzyść oskarżonego D. C. ; II. na podstawie art. 539a § 3 k.p.k. wyrokowi temu zarzucam: naruszenie przepisu postępowania w postaci art. 437 § 2 k.p.k. polegającego na uchyleniu wyroku Sądu I instancji w części dotyczącej D. C. i przekazaniu sprawy w tym zakresie do ponownego rozpoznania, w sytuacji gdy, nie zaistniała żadna z przesłanek uprawniających do podjęcia takiego rozstrzygnięcia, a w szczególności określona w art. 439 § 1 pkt 10”. W konkluzji prokurator wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w Krakowie. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga prokuratora nie zasługiwała na uwzględnienie i dlatego podlegała oddaleniu. Na wstępie przypomnieć należy, że w myśl art. 539a § 1 k.p.k., nadzwyczajny środek zaskarżenia w postaci skargi na wyrok sądu odwoławczego uchylający wyrok sądu pierwszej instancji i przekazujący sprawę do ponownego rozpoznania można wnieść wówczas, gdy wydane na etapie postępowania apelacyjnego orzeczenie o charakterze kasatoryjnym naruszało art. 437 k.p.k. lub z powodu uchybień określonych w art. 439 § 1 k.p.k. Z treści powyższych przepisów wynika, że rozpoznanie skargi winno ograniczać się do zbadania, czy dotychczasowe rozstrzygnięcie sądu pierwszej instancji jest dotknięte jedną z wad określonych w art. 439 § 1k.p.k. (wystąpiła bezwzględna przyczyna odwoławcza), albo czy sąd odwoławczy uchylił wyrok mimo braku formalnych przeszkód III KS 1/26 3 określonych w art. 454 k.p.k. do wydania wyroku zmieniającego oraz - czy jest konieczne przeprowadzenie na nowo przewodu (sądowego) w całości (art. 437 § 2 k.p.k.). Przedmiotem kontroli w tym postępowaniu jest więc jedynie stwierdzenie, czy uchylając wyrok sądu pierwszej instancji, wraz z przekazaniem sprawy do ponownego rozpoznania, sąd odwoławczy kierował się podstawami wydania wyroku kasatoryjnego wskazanymi w art. 539a § 3 k.p.k. oraz czy takie rozstrzygnięcie było w konkretnej sprawie konieczne. Podstawą skuteczności skargi, jako nadzwyczajnego środka zaskarżenia, jest zatem wykazanie (po myśli art. 539a § 3 k.p.k.), że wydanie - na etapie postępowania apelacyjnego - orzeczenie kasatoryjne naruszało art. 437 k.p.k. (w rzeczywistości chodzi o art. 437 § 2 zdanie drugie k.p.k. - zob. D. Świecki [red.], Kodeks postępowania karnego. Komentarz do zmian 2016, W-wa 2016, s. 590), lub też, że przy wydaniu tego orzeczenia wystąpiła bezwzględna przyczyna odwoławcza z art. 439 § 1 k.p.k., art. 454 k.p.k. lub jeżeli jest konieczne przeprowadzenie na nowo przewodu w całości. Oceniając zasadność wywiedzionej skargi zauważyć należy, że w niepowtarzalnych realiach przedmiotowej sprawy nie istnieje w zasadzie spór między autorem skargi, a ustaleniem Sądu odwoławczego dotyczący samych zaszłości procesowych. Niekwestionowany przede wszystkim pozostaje fakt, że postanowieniem prokuratora z dnia 17 maja 2023 r. dopuszczono dowód z opinii dwóch biegłych lekarzy psychiatrów celem ustalenia aktualnego stanu zdrowia psychicznego D. C. , jego zdolności do udziału w postępowaniu oraz możliwości samodzielnego i rozsądnego prowadzenia obrony, a także tego, czy w chwili popełnienia zarzucanego mu czynu był on w pełni poczytalny oraz czy jego poczytalność w chwili czynu i w czasie postępowania budzi wątpliwości. Powyższe postąpienie prokuratora niewątpliwie stanowiło wyraz powzięcia „uzasadnionych wątpliwości” w rozumieniu art. 79 § 1 pkt 3 i 4 k.p.k. To z kolei wiązało się z koniecznością wyznaczenia podejrzanemu obrońcy z urzędu, co też uczyniono zarządzeniem z dnia 29 maja 2023 r., którym to wyznaczono D. C. obrońcę z urzędu (w osobie adw. A. Z. ). W opinii z dnia 14 czerwca 2023 r. – biegli stwierdzili tempore criminis pełną poczytalność podejrzanego oraz jego zdolność do brania udziału w postępowaniu i prowadzenia samodzielnej obrony. Kluczowe jednak pozostaje, że mimo treści rzeczonej opinii w sprawie nie doszło do wydania III KS 1/26 4 postanowienia stwierdzającego brak obowiązkowego udziału w postępowaniu obrońcy. Odnotowania przy tym wymaga, że w dniu 1 czerwca 2023 r. pełnomocnictwo do obrony podejrzanego D. C. przedstawił obrońca z wyboru (adw. W.W. ). Mimo to nie doszło także do wydania zarządzenia o cofnięciu oskarżonemu obrońcy z wyboru. Kwestia ta posiadała relewantne znaczenie, albowiem oskarżony D. C. nie był reprezentowany w postępowaniu przed Sądem I instancji na rozprawie w dniu 18 lutego 2025 r. przez obrońcę zarówno z wyboru, jak i z urzędu. Jakkolwiek powyższe zaszłości procesowe nie były kwestionowane, to ich przytoczenie stało się wszakże konieczne, w świetle afirmowanego w skardze zarzutu, albowiem kluczowa stała się ich prawna interpretacja. Oś rozbieżności pomiędzy wykładnią zaprezentowaną przez Sąd Okręgowy oraz prokuratora dotyczy bowiem jurydycznej oceny tego, czy w niniejszej sprawie zmaterializowała się bezwzględna przyczyna odwoławcza z art. 439 § 1 pkt 10 k.p.k. Analizując powyższe zagadnienie dostrzec należy, iż w aktualnym stanie prawnym okoliczności wywołujące ustawowy obowiązek udziału obrońcy w toku procesu, związane są z zaistnieniem i trwaniem okoliczności wskazanych w art. 79 § 1 i 2 k.p.k. oraz w art. 80 k.p.k. Przepisy te pełnią niewątpliwie funkcję gwarancyjną, tworząc ustawowe domniemanie ograniczenia prawa do obrony w sytuacji występowania oskarżonego bez obrońcy (zob. P. Hofmański, E. Sadzik, K. Zgryzek, Kodeks postępowania karnego, Komentarz do art. 1-296, W-wa 2004, s. 398; S. Waltoś, Proces Karny. Zarys systemu, W-wa 2005, s. 302-303). Charakter obligatoryjny może mieć przy tym zarówno obrona z wyboru, jak i z urzędu. Obrona obowiązkowa, w sytuacji zaistnienia przesłanek z art. 79 § 1 i 2 k.p.k., powoduje obowiązkowy udział obrońcy – zarówno z wyboru, jak i z urzędu – w rozprawie głównej, jak i apelacyjnej, a także w posiedzeniach, w których udział oskarżonego jest obowiązkowy (art. 79 § 3 k.p.k.). Ma to być przy tym obrona realna, nie jest bowiem ustanawiana wyłącznie w interesie oskarżonego, lecz także w interesie wymiaru sprawiedliwości, gdyż interes społeczny wymaga, aby oskarżony mógł w pełni spełniać funkcje strony broniącej się przed oskarżeniem (zob. S. Kalinowski, Polski proces karny w zarysie, W-wa 1981, s. 92). Jej celem jest zagwarantowanie, aby prawo do obrony w znaczeniu materialnym, którego nie jest w stanie realizować sam oskarżony, było wykonywane przez jego obrońcę (zob. S. III KS 1/26 5 Steinborn, Glosa do uchwały SN z 17.05.2000 r., I KZP 11/00, PS 2001/7-8, s. 144). W piśmiennictwie powstałym na gruncie Kodeksu postępowania karnego z 1997 r. podkreśla się, niezależnie od obowiązującego stanu prawnego, że obligatoryjność obrony winna trwać tak długo, jak długo występują okoliczności, które ją uzasadniają (zob. P. Hofmański, Kodeks postępowania..., s. 402; S. Zabłocki [w:] Z. Gostyński [red.], Kodeks postępowania karnego. Komentarz, W-wa 2003, t. I, s. 553-554; postanowienie SN z 10 października 2007 r., III KK 120/07; J. Zagrodnik [red.], Kodeks postępowania karnego. Komentarz, W-wa 2024, s. 300; K. Eichstaedt [w:] D. Świecki [red.], Kodeks postępowania karnego. Komentarz. Tom I. Art. 1–424, W-wa 2024, s. 400). Przypomnieć także należy, że kwestia ustalenia chwili ustania obrony obligatoryjnej, w wypadku gdy jej podstawą była wątpliwość co do stanu zdrowia psychicznego oskarżonego, podlegała istotnym zmianom normatywnym. Mianowicie do czasu wejścia w życie ustawy z dnia 10 stycznia 2003 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania karnego, ustawy - Przepisy wprowadzające Kodeks postępowania karnego, ustawy o świadku koronnym oraz ustawy o ochronie informacji niejawnych (Dz. U. Nr 17, poz. 155) przepis art. 79 § 4 k.p.k. przewidywał trwanie obrony obligatoryjnej do czasu prawomocnego zakończenia postępowania, mimo wykluczenia przez biegłych lekarzy psychiatrów wątpliwości co do poczytalności oskarżonego, a więc mimo ustania okoliczności, która zdecydowała o obligatoryjności obrony. Z dniem 1 lipca 2003 r. w życie weszła ww. nowelizacja, która w nowej treści art. 79 § 4 k.p.k. ustanowiła zasadę, zgodnie z którą jeśli w toku postępowania biegli lekarze psychiatrzy stwierdzili, że poczytalność oskarżonego zarówno w chwili popełnienia zarzucanego mu czynu, jak i w czasie postępowania nie budzi wątpliwości, udział obrońcy w dalszym postępowaniu nie jest obowiązkowy. Obrona przestawała więc mieć charakter obligatoryjny, choć prezes sądu lub sąd nadal nie musiał cofać wyznaczenia obrońcy, w przypadku stwierdzenia potrzeby posiadania przez oskarżonego obrońcy z urzędu (por. postanowienie SN z 27 października 2005 r., I KZP 30/05, OSNKW 2005, z. 11, poz. 107). Zatem to sama treść opinii biegłych o braku warunków z art. 31 § 1 i 2 k.k. miała decydujące znaczenie w kontekście kontynuowania obligatoryjności obrony. Ta regulacja zmieniona została jednak ustawą z dnia 27 września 2013 r. o zmianie III KS 1/26 6 ustawy – Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 1247). Zgodnie z nowym brzmieniem art. 79 § 4 k.p.k., to sąd, po dokonaniu oceny opinii biegłych lekarzy psychiatrów i uznaniu, iż jest ona uzasadniona, orzeka, że udział obrońcy oskarżonego nie jest obowiązkowy. Dopiero więc po tego rodzaju stwierdzeniu przez sąd, prezes sądu albo sąd zwalnia obrońcę wyznaczonego z urzędu z jego obowiązków, chyba, że zachodzą inne okoliczności, by oskarżony miał obrońcę z urzędu. Redakcja art. 79 § 4 k.p.k. nie pozostawia zatem wątpliwości, że w tym zakresie musi zostać wydane postanowienie sądu („sąd orzeka”), tym bardziej, że w przepisie tym położono nacisk na sądową ocenę zasadności opinii biegłych (zob. wyrok SN z 13 października 2021 r., III KK 334/21). W konsekwencji, ostatnia nowelizacja zmieniła także sposób dokonywania oceny zaistnienia bezwzględnej przyczyny odwoławczej ,określonej w art. 439 § 1 pkt 10 k.p.k. W orzecznictwie zaczęto przyjmować, iż - w kontekście trwania obrony obowiązkowej - decydujące znaczenie winno mieć postanowienie sądu wydane po tym, kiedy opinia biegłych lekarzy psychiatrów zostanie złożona do akt sprawy. Wskazując na nową stylistykę art. 79 § 4 k.p.k., w zestawieniu z tym, jaką treść miał ten przepis poprzednio, a także gwarancyjny charakter tego unormowania, w zakresie prawa oskarżonego do korzystania z obrony (art. 6 k.p.k.), zaczęto uznawać, że brak wydania takiego postanowienia przez sąd nie może oznaczać, iż postanowienie takie zostało wydane w sposób dorozumiany (zob. wyrok SN z 16 stycznia 2018 r., V KK 450/17, OSNKW 2018, z. 4, poz. 33; wyrok SN z 5 grudnia 2018 r., V KK 506/17). W efekcie za regułę przyjęto, iż obrona obligatoryjna, w wypadkach wskazanych w art. 79 § 1 pkt 3 i 4 k.p.k., ustaje dopiero z chwilą wydania przez sąd postanowienia, ze wszystkimi tego konsekwencjami związanymi z art. 439 § 1 pkt 10 k.p.k. (zob. wyrok SN z 21 stycznia 2021 r., IV KK 329/19). Konieczność wydania przez sąd postanowienia nie jest przy tym ograniczona do sytuacji, gdy oskarżonemu wyznaczono obrońcę z urzędu, ale dotyczy również takiego układu procesowego, gdy oskarżony ustanowił obrońcę z wyboru (zob. wyrok SN z 9 grudnia 2021 r., II KK 125/21). Przedstawiony kierunek wykładni art. 439 § 1 pkt 10 k.p.k. w zw. z art. 79 § 1 pkt 3 i 4 k.p.k. zyskał charakter dominujący. W sytuacji uzyskania opinii sądowo-psychiatrycznej wskazującej na brak podstaw do kontynuowania obrony obligatoryjnej i braku wydania postanowienia przez sąd w III KS 1/26 7 tym przedmiocie, brak udziału obrońcy w rozprawie w większości przypadków uznawany jest za podstawę przyjęcia bezwzględnej przyczyny odwoławczej i uchylenia wyroku sądu I lub II instancji (por. postanowienie SN z 18 maja 2022 r., I KZP 10/21, OSNK 2022, z. 6, poz. 23). Brak obrońcy podczas tych czynności postępowania, w których jego udział był obowiązkowy, jest przy tym uznawany za bezwzględną przyczyną odwoławczą niezależnie od tego czy brak był usprawiedliwiony czy nie, a także niezależnie od tego, w jakiej części postępowania i przez jaki okres obrońca oskarżonego był nieobecny (zob. M. Brzezowski, Bezwzględne przyczyny odwoławcze a prawo do obrony w postępowaniu karnym, PS 2020, nr 4, s. 46). Rzecz także w tym, że ocenianie czy konkretna część, w rozpoznawanym przypadku rozprawy, była z punktu widzenia interesów obrony oskarżonego bardziej, czy mniej ważna, oznaczałoby w istocie dokonywanie, zabronionego przez art. 439 § 1 k.p.k., badania wpływu uchybienia na treść orzeczenia (zob. wyrok SN z 11 lutego 2009 r., II KK 256/08, OSN Prok. i Pr. 2009, nr 7-8, poz. 26; R. A. Stefański, Obrona obligatoryjna w polskim procesie karnym, W-wa 2012, s. 328-329). Zaprezentowany powyżej, dominujący kierunek wykładni podziela także Sąd Najwyższy w niniejszym składzie orzekającym. Takie stanowisko wspiera przede wszystkim racjonalna powinność uwzględnienia tej okoliczności, że bezwzględne przyczyny odwoławcze, skutkujące przecież koniecznością uwzględniania ich z urzędu, niezależnie od granic zaskarżenia i podniesionych zarzutów oraz wpływu na treść orzeczenia, wymagają, by zaliczać do nich wyłącznie stany o charakterze obiektywnym i łatwo weryfikowalnym. Natomiast gdyby wspomniane konsekwencje miało wywoływać uchybienie, którego stwierdzenie wiązałoby się z przeprowadzaniem ocennych analiz, a tak niewątpliwie by było przy zaakceptowaniu wyrażonego w skardze stanowiska prokuratora, prawo stron procesu karnego do przewidywalności zachowań organów procesowych, własnej sytuacji procesowej, tudzież ostateczności wydawanych przez sądy rozstrzygnięć (nawet po ich uprawomocnieniu się), zostałyby w sposób istotny ograniczone, co z kolei wywoływałoby dalsze perturbacje procesowe związane choćby z prawem do zaskarżenia orzeczenia czy uzyskania pewnego, wiążącego rozstrzygnięcia. Relatywizacja bezwzględnych przyczyn odwoławczych, mających być wszak we wszystkich sądach postrzeganymi identycznie, w III KS 1/26 8 istocie narusza stabilność orzeczeń i pewność prawa, godząc w ten sposób w podstawowe reguły demokratycznego państwa prawnego. Reasumując, Sąd Okręgowy w Krakowie w zaskarżonym wyroku doszedł do merytorycznie trafnej konstatacji, że w omawianej sprawie wystąpiła bezwzględna przyczyna odwoławcza z art. 439 § 1 pkt 10 k.p.k., co implikowało uchyleniem zaskarżonego wyroku - niezależnie od podniesionych w apelacji zarzutów i wpływu tego uchybienia na treść wyroku - oraz przekazaniem sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania, stosownie do treści przepisu art. 437 § 2 k.p.k. w zw. z art. 439 § 1 pkt 10 k.p.k. (vide uzasadnienie wyroku SO s. 10). Tym samym wniesioną przez prokuratora skargę należało oddalić, obciążając Skarb Państwa kosztami sądowymi postępowania skargowego. Z tych wszystkich względów Sąd Najwyższy orzekł, jak na wstępie. [J.J.] [a.ł]