III KS 38/23

III KS 38/23 POSTANOWIENIE Dnia 20 lipca 2023 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Marek Motuk w sprawie X.Y. oskarżonego o czyn z art. 231 § 2 k.k. w zw. z art. 231 § 1 k.k. i in. po rozpoznaniu w Izbie Karnej na posiedzeniu w dniu 20 lipca 2023 r. skargi obrońcy od wyroku Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 22 grudnia 2022 r., sygn. akt II AKa 196/22 uchylającego wyrok Sądu Okręgowego w Krakowie z dnia 22 marca 2022 r., sygn. akt VI K 14/21 i przekazującego sprawę do ponownego rozpoznania p o s t a n o w i ł: 1. oddalić skargę; 2. obciążyć X.Y. kosztami postępowania skargowego; 3. wniosek adw. M. K. o zasądzenie wynagrodzenia z tytułu pomocy prawnej udzielonej oskarżycielce posiłkowej z urzędu w postępowaniu skargowym – jako przedwczesny – pozostawić bez rozpoznania. UZASADNIENIE III KS 38/23 2 X.Y. został oskarżony o to, że „w dniu 8 listopada 2019 roku w K., działając w celu osiągnięcia korzyści majątkowej w postaci taksy notarialnej, w zamiarze, aby M. W. i P. R. oraz ewentualnie inne osoby działające wspólnie i w porozumieniu z wyżej wymienionymi, dokonały wyłudzenia od S. W. mienia znacznej wartości w postaci spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego nr […] na […] w K. o wartości nie mniejszej niż 250 000 PLN, swoim zachowaniem ułatwił M.W., J. W., B. G., R. S., R. K. i P. R. popełnienie czynu zabronionego w ten sposób, iż jako funkcjonariusz publiczny, pełniąc obowiązki notariusza i prowadząc czynności notarialne związane z podpisaniem aktu notarialnego repetytorium […], nie dopełnił obowiązków służbowych wynikających z przepisów art. 80 § 2 i 3 oraz art. 94 § 1 ustawy prawo o notariacie, poprzez nienależyte zabezpieczenie praw i słusznych interesów S. W., przy zawieraniu umowy sprzedaży oraz przekroczył uprawienia wynikające z przepisu art. 86 ustawy prawo o notariacie i dopuścił do zawarcia umowy sprzedaży wymienionego lokalu przez S. W. firmie […] sp. z o.o. z siedzibą w K. reprezentowanej przez P. R., jako nabywcy, z ustaleniem, iż cena sprzedaży ma zostać zapłacona przelewem na rachunek bankowy o nr […] należący do M. W., pomimo, iż z okoliczności prowadzenia czynności notarialnych i bezpośredniego kontaktu z S.W., przejawiającą objawy zespołu psychoorganicznego otępiennego, powziął wątpliwość, co do jej zdolności do świadomego powzięcia decyzji i wyrażenia woli, a tym samym, co do niezdolności do należytego pojmowania przedsiębranego działania, polegającego na rozporządzeniu mieszkaniem w drodze sprzedaży w formie aktu notarialnego, a nadto treści umowy, z uwagi na zawarty w akcie notarialnym sposób płatności, nie zabezpieczała należycie interesu strony sprzedającej, wyrażającego się w otrzymaniu zapłaty, czym działał na szkodę interesu prywatnego wymienionej pokrzywdzonej”, tj. o przestępstwo z art. 18 § 3 k.k. w zw. z art. 286 § 1 k.k. w zw. z art. 294 § 1 k.k. i art. 231 § 2 k.k. w zw. z art. 231 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. Sąd Okręgowy w Krakowie wyrokiem z dnia 22 marca 2022 r., sygn. akt VI K 14/21, na zasadzie art. 414 § 1 k.p.k. w zw. z art. 17 § 1 pkt 1 k.p.k., w pkt 2 uniewinnił m.in. X.Y. od popełnienia zarzuconego mu czynu i obciążył kosztami postępowania Skarb Państwa. III KS 38/23 3 Sąd Apelacyjny w Krakowie – w następstwie rozpoznania apelacji wniesionych przez pełnomocnika oskarżycielki posiłkowej oraz prokuratora – wyrokiem z dnia 22 grudnia 2022 r., sygn. akt II AKa 196/22, uchylił pkt 2 wyroku sądu pierwszej instancji w zakresie dotyczącym m.in. oskarżonego X. Y. i w tym zakresie sprawę przekazał do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w Krakowie (pkt I wyroku sądu odwoławczego). Od ww. wyroku Sądu Apelacyjnego w Krakowie obrońca X. Y. wniósł skargę w trybie art. 539a § 1 k.p.k., zaskarżając to orzeczenie co do pkt I w zakresie dotyczącym tego oskarżonego. Skarżący zarzucił „naruszenie art. 437 § 2 zd. drugie w zw. z art. 454 § 1 k.p.k., wynikłe z uchylenia wyroku Sądu Okręgowego w Krakowie z dnia 22 marca 2022 r. (sygn. akt VI K 14/21) co do tego oskarżonego i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania, pomimo niewystąpienia podstawy do uchylenia wyroku związanej z przypadkiem o jakim mowa w art. 454 § 1 k.p.k.”. Podnosząc powyższe, obrońca wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku co do rozstrzygnięcia z pkt I części dyspozytywnej (odnoszącego się do X. Y.) i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu w Krakowie do ponownego rozpoznania w postępowaniu odwoławczym w tym zakresie. W odpowiedzi na powyższe stanowisko obrońcy, kurator oskarżycielki posiłkowej – adw. M. K. wniósł o oddalenie skargi oraz zasądzenie na jego rzecz wynagrodzenia z tytułu pomocy prawnej udzielonej oskarżycielce posiłkowej z urzędu w postępowaniu skargowym, które ani w całości, ani w części nie zostało uiszczone. W toku postępowania skargowego, w pismach datowanych na dzień 15 czerwca 2023 r. oraz 5 lipca 2023 r., oskarżony X. Y. osobiście odniósł się do orzeczenia sądu odwoławczego, dołączając protokół z wizytacji kancelarii notarialnej z dnia 28 czerwca „2022” r. oraz opinię prawną z dnia 5 sierpnia 2021 r. Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Skarga nie jest zasadna. III KS 38/23 4 Zgodnie z art. 539a § 3 k.p.k. skarga od wyroku sądu odwoławczego uchylającego wyrok sądu pierwszej instancji i przekazującego sprawę do ponownego rozpoznania – może być wniesiona wyłącznie z powodu naruszenia art. 437 k.p.k. lub zaistnienia uchybień określonych w art. 439 § 1 k.p.k. Rozpoznanie skargi ogranicza się zatem do zbadania czy zachodzi tzw. bezwzględna przyczyna odwoławcza z art. 439 § 1 k.p.k., albo czy sąd odwoławczy uchylił wyrok mimo braku formalnych przeszkód – określonych w art. 454 k.p.k. – do wydania wyroku zmieniającego, albo czy jest konieczne przeprowadzenie w całości przewodu sądowego (art. 437 § 2 in fine k.p.k.). Postępowanie zainicjowane skargą wniesioną w trybie art. 539a § 1 k.p.k. służy zatem kontroli zaistnienia podstaw do uchylenia wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania. Przedmiotem tego postępowania nie jest natomiast merytoryczne badanie prawidłowości przeprowadzonej kontroli odwoławczej w aspekcie uchybień zarzucanych w apelacji, jak również zasadności uchybień stwierdzonych przez sąd odwoławczy. Stanowisko to potwierdzone zostało w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego – Izby Karnej z dnia 25 stycznia 2018 r., sygn. akt I KZP 13/17. Transponując powyższe uwagi do zaskarżonego orzeczenia sądu odwoławczego, należy stwierdzić, że organ ten – w zakresie odnoszącym się do oskarżonego X. Y. – za podstawę wydania rozstrzygnięcia kasatoryjnego przyjął przesłankę określoną w art. 454 § 1 k.p.k. W myśl tego przepisu sąd drugiej instancji nie może skazać oskarżonego, który został uniewinniony w pierwszej instancji lub co do którego w pierwszej instancji umorzono postępowanie (art. 454 k.p.k.). Zadaniem sądu ad quem było więc wykazanie, że gdyby nie doszło do zaistnienia stwierdzonego uchybienia (uchybień), to mogłoby zapaść orzeczenie o winie, ale jego wydanie – wobec obowiązującej zasady ne peius – nie było dopuszczalne w instancji odwoławczej. Realizując tę powinność sąd apelacyjny poddał krytyce ocenę materiału dowodowego, która sformułowana została przez sąd meriti. Efektem kontroli odwoławczej było stwierdzenie, że sąd okręgowy dokonał dowolnej, niezgodnej z zasadami logiki oraz wskazaniami wiedzy i doświadczenia życiowego oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, a także wydał rozstrzygnięcie niebędące wynikiem analizy całokształtu okoliczności ujawnionych na rozprawie głównej. Sąd ten wskazał na III KS 38/23 5 sprzeczności w uzasadnieniu wyroku, dowolną ocenę opinii psychiatrycznej, zeznań świadków oraz wyjaśnień innych oskarżonych w sprawie. Diagnoza tych uchybień skutkowała dokonaniem przez sąd odwoławczy własnej ewaluacji zebranego materiału dowodowego, polegającej na powtórnej analizie opinii biegłej psychiatry w kontekście zdolności pokrzywdzonej (w inkryminowanym czasie) do podejmowania świadomych decyzji i swobodnego wyrażania własnej woli w zakresie swoich spraw osobistych (w tym majątkowych), a także zaakcentowaniu tych fragmentów odebranych w sprawie depozycji, które odnoszą się do tej kwestii. Podejmując te czynności – wobec zarzutów zgłoszonych w apelacjach wniesionych na niekorzyść oskarżonego – sąd drugiej instancji zmierzał do wszechstronnego ustalenia, czy pokrzywdzona w określonej kondycji psychofizycznej zdolna była do zawarcia aktu notarialnego, którego przedmiot stanowiła sprzedaż należącego do niej prawa do lokalu mieszkalnego, jak też oceny czy oskarżony notariusz w tej materii – mając bezpośredni kontakt z pokrzywdzoną – winien był powziąć wątpliwości co do tego stanu rzeczy. W konsekwencji tych rozważań, sąd apelacyjny doszedł do przekonania, że całkowite uwolnienie X. Y. od przypisywanej mu odpowiedzialności karnej, nie było zasadne, wskazując jednak w tym przedmiocie na konieczność rozpatrzenia jego zachowania w aspekcie przestępstwa stypizowanego w art. 231 § 3 k.k. W ocenie sądu ad quem istnieją bowiem podstawy do uznania, że oskarżony dopuścił się zachowania skutkującego taką odpowiedzialnością, jednak reguła określona w art. 454 § 1 k.p.k. nie pozwalała mu na zmianę zaskarżonego apelacjami wyroku w kierunku skazania oskarżonego. Nie można zatem podzielić stanowisko skarżącego, że w niniejszej sprawie doszło do obrazy art. 437 § 2 k.p.k., albowiem w uzasadnieniu orzeczenia sądu odwoławczego wyraźnie została wskazana i wykazana podstawa wydania wyroku kasatoryjnego z dyspozycją przekazania sprawy do ponownego rozpoznania. Jak zauważył sam skarżący, możliwość uchylenia wyroku uniewinniającego albo umarzającego postępowanie karne i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania związana z regułą ne peius określoną w art. 454 § 1 k.p.k., zachodzi dopiero wtedy, gdy sąd odwoławczy – w wyniku usunięcia stwierdzonych uchybień stanowiących jedną z podstaw odwoławczych określonych w art. 438 pkt 1-3 k.p.k. III KS 38/23 6 (czyli np. po uzupełnieniu postępowania dowodowego, dokonaniu prawidłowej oceny dowodów, poczynieniu prawidłowych ustaleń faktycznych) – stwierdza, że zachodzą podstawy do wydania wyroku skazującego, czemu stoi na przeszkodzie zakaz określony w art. 454 § 1 k.p.k. (zob. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego – Izby Karnej z dnia 20 września 2018 r., I KZP 10/18, OSNKW 2018, nr 11, poz. 73). W niniejszej sprawie sąd apelacyjny powyższe warunki spełnił, bowiem jasno stwierdził, że wadliwość orzeczenia sądu pierwszej instancji polegała na tym, że oparto je na niepełnej oraz nieodpowiadającej regułom z art. 7 k.p.k. ocenie materiału dowodowego. Dostrzeżone uchybienia zostały przez sąd ad quem usunięte poprzez ponowną ocenę dowodów, która skutkowała ustaleniem faktów wskazujących na to, że oskarżony nie dołożył należytej staranności przy ocenie zdolności pokrzywdzonej do dokonania czynności prawnej w formie aktu notarialnego. Sąd apelacyjny odnotował zatem konkretne uchybienia organu a quo, które uzasadniały wydanie wyroku kasatoryjnego w oparciu o art. 437 § 2 k.p.k. w zw. z art. 454 § 1 k.p.k. Co oczywiste, Sąd Najwyższy, orzekając w ramach zainicjowanego skargą postępowania, nie jest uprawniony do badania prawidłowości stanowiska sądu drugiej instancji w zakresie sprawstwa oskarżonego oraz możliwości przypisania mu odpowiedzialności karnej, albowiem taka aktywność pozostaje poza zakresem kompetencji sądu skargowego, które wyznacza treść art. 539a § 3 k.p.k. Jak słusznie podaje się w orzecznictwie, Sąd Najwyższy w postępowaniu wywołanym wniesieniem skargi na wyrok sądu odwoławczego, nie może oceniać czy zaistniały merytoryczne podstawy określone w art. 454 k.p.k. do wydania wyroku zmieniającego – nie jest bowiem władny na podstawie przepisu art. 539a § 1 k.p.k. do oceniania materiału dowodowego przedstawionego w sprawie – rozpoznanie sprawy w tym zakresie należy bowiem do sądów powszechnych. Interwencja Sądu Najwyższego w ten przedmiot orzekania stanowiłaby naruszenie ich kompetencji do rozpoznania sprawy. Tak też w tym przypadku nie może on ocenić, czy wnioski wysnute przez sąd odwoławczy na podstawie zgromadzonego i ujawnionego w sprawie materiału dowodowego są zgodne z zasadą prawdy materialnej (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 26 listopada 2021 r., V KS 29/21, LEX nr 3322049). Tymczasem treść uzasadnienia skargi wniesionej w niniejszej sprawie sprowadza się w istocie do III KS 38/23 7 krytyki oceny dowodów (dokonanej przez sąd II instancji) i jednoczesnej obrony stanowiska sądu meriti, które stanowiło podstawę uniewinnienia oskarżonego. W swoim wystąpieniu skarżący obrońca de facto żądał, aby Sąd Najwyższy w przedmiotowym postępowaniu skargowym dokonał oceny prawidłowości przeprowadzonej kontroli odwoławczej, wprost kwestionując (na str. 3-5 skargi) prawidłowość konkluzji poczynionych przez sąd ad quem. Prezentowane przez skarżącego zarzuty i postulaty nie są jednak uprawnione, bowiem jak już wspomniano, przeprowadzenie tego rodzaju kontroli – z uwagi na ograniczony charakter skargi wobec brzmienia art. 539a § 3 k.p.k. – w niniejszym postępowaniu nie jest dopuszczalne. Skonstatować zatem należy, że sąd apelacyjny należycie wykazał podstawy do uchylenia zaskarżonego na niekorzyść X. Y. wyroku sądu pierwszej instancji i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania. Sąd Najwyższy nie stwierdził, aby w niniejszej sprawie doszło do naruszenia art. 437 § 2 zd. 2 k.p.k. W sprawie nie odnotowano też zaistnienia okoliczności wymienionych w art. 439 § 1 k.p.k. Przedwczesny jest wniosek adw. M. K. o zasądzenie wynagrodzenia z tytułu pomocy prawnej udzielonej oskarżycielce posiłkowej z urzędu w postępowaniu skargowym. Postępowanie skargowe należy do kręgu postępowań nadzwyczajnych, ale toczy się w ramach postępowania zasadniczego i to w sytuacji, gdy nie zapadło jeszcze orzeczenie kończące postępowanie (wyrok sądu pierwszej instancji został uchylony), a tylko wtedy powinno zapaść rozstrzygnięcie o kosztach postępowania (art. 626 § 1 k.p.k.). Wynik postępowania skargowego rozstrzyga jedynie o tym przed jakim sądem będzie dalej toczyło się postępowanie w tej sprawie (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 25 sierpnia 2020 r. sygn. V KS 21/20, LEX nr 3130115). Przedmiotowy wniosek będzie podlegał zatem rozpoznaniu w orzeczeniu kończącym postępowanie merytoryczne. Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy orzekł jak w postanowieniu. [PŁ] [ał] III KS 38/23 8