III KZ 2/24

III KZ 2/24 POSTANOWIENIE Dnia 15 lutego 2024 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Marek Pietruszyński w sprawie z wniosku S. D., Z. T., M. K., T. G., S. B., E. Z. i S. Z. o odszkodowanie i zadośćuczynienie na podstawie art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego z tytułu pozbawienia wolności J.Z. w okresie od 9 września 1946 r. do 27 marca 1947 r. po rozpoznaniu w Izbie Karnej na posiedzeniu w dniu 15 lutego 2024 r. zażalenia radcy Prokuratorii Generalnej Rzeczpospolitej Polskiej, zastępującego Prokuratora Okręgowego w Krakowie reprezentującego Skarb Państwa na zarządzenie Przewodniczącego II Wydziału Karnego Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 19 grudnia 2023 r., sygn. akt WKK 70/23, odmawiające przyjęcia kasacji radcy Prokuratorii Generalnej RP od wyroku tego Sądu z dnia 19 września 2023 r., sygn. akt II AKa 186/23, na podstawie art. 530 § 3 k.p.k. i art. 437 § 1 k.p.k. w zw. z art. 8 ust. 3 ustawy z dnia 23 lutego 1991 roku o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego, postanowił zaskarżone zarządzenie utrzymać w mocy. UZASADNIENIE III KZ 2/24 2 Zaskarżając opisane powyżej zarządzenie o odmowie przyjęcia kasacji skarżący zarzucił naruszenie art. 429 § 1 k.p.k. w zw. z art. 8 ust. 3 ustawy z 23.01.1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (dalej: ustawa lutowa) w zw. z art. 554 § 3 k.p.k. poprzez ich błędną wykładnię, w tym m.in. pominięcie treści art. 554 § 3 k.p.k., i przyjęcie, że od 28 września 2023 r. Skarb Państwa nie jest stroną w postępowaniach prowadzonych w trybie przepisów ustawy lutowej i nie jest podmiotem uprawnionym do wniesienia kasacji, podczas gdy prawidłowa wykładnia ww. przepisów nakazuje przyjąć, że Skarb Państwa jest stroną postępowań prowadzonych na gruncie ustawy lutowej i podmiotem uprawnionym do wnoszenia środków zaskarżenia. Wskazując na powyższe skarżący wniósł o zmianę zaskarżonego zarządzenia i przyjęcie kasacji Skarbu Państwa do rozpoznania, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego zarządzenia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu w Krakowie. Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Zażalenie okazało się niezasadne. Prawidłowo przyjęto w nim, że w sprawie wykluczone było zastosowanie art. 554 § 2a i 2b k.p.k. w zw. z art. 8 ust. 3 ustawy lutowej. Przypomnieć w tym miejscu należy, że nowelizacją dokonaną przepisem art. 8 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego, ustawy - Prawo o ustroju sądów powszechnych, ustawy - Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2023 r. poz. 1860), art. 8 ust. 3 ustawy lutowej otrzymał następujące brzmienie: „W postępowaniu o odszkodowanie i zadośćuczynienie mają odpowiednie zastosowanie przepisy rozdziału 58 Kodeksu postępowania karnego, z wyjątkiem art. 554 § 2a i 2b oraz art. 555”. Przepis ten wszedł w życie w dniu 28 września 2023 r., tj. po wydaniu w sprawie niniejszej prawomocnego wyroku Sądu odwoławczego. W uzasadnieniu projektu przedmiotowej noweli (vide druk sejmowy 3216 Sejmu IX kadencji, dostępny na stronie internetowej Sejmu, s. 81-82 uzasadnienia), w zakresie odnoszącym się do zagadnienia reprezentacji Skarbu Państwa w postępowaniach prowadzonych na podstawie „ustawy lutowej” wskazano, że na III KZ 2/24 3 gruncie niejako zasadniczej kategorii spraw, której dotyczą przepisy rozdziału 58 k.p.k. (zatytułowanego: Odszkodowanie za niesłuszne skazanie, tymczasowe aresztowanie lub zatrzymanie), gdzie roszczenia dochodzone są z reguły w niezbyt odległym czasie od zdarzeń, z których są wywodzone – przepis art. 554 § 2b k.p.k. przyczynia się zasadniczo do większej możliwości obrony praw Skarbu Państwa przez właściwą jednostkę organizacyjną, z której działalnością wiążą się określone roszczenia. Wynika to chociażby z posiadania przez daną jednostkę organizacyjną (organ), np. organ dokonujący zatrzymania, dokumentacji związanej z okolicznościami sprawy czy też nawet bezpośredniej wiedzy o sprawie posiadanej przez aktualnych pracowników/funkcjonariuszy danego organu/formacji. Powyższe nie ma jednak – zdaniem autorów projektu omawianej nowelizacji – co do zasady odpowiedniego przełożenia w odniesieniu do spraw związanych z roszczeniami o odszkodowanie lub zadośćuczynienie na podstawie ustawy lutowej, zwłaszcza z uwzględnieniem znaczącego upływu czasu - są to bowiem w istocie zdarzenia historyczne dotyczące np. takich formacji jak Urząd Bezpieczeństwa z lat czterdziestych oraz pięćdziesiątych ubiegłego wieku. W rezultacie ewentualny udział w postępowaniu sądowym aktualnie istniejących organów nie zapewnia Skarbowi Państwa rzeczywistej możliwość obrony jego praw (przez materialnoprawnego reprezentanta ww. osoby prawnej). Zapewnieniu powyższego nie sprzyja w szczególności to, że w analizowanego rodzaju sprawach - które pomimo, że są formalnie sprawami prawnokarnymi rozpoznawanymi w ramach postępowania karnego, mają w istocie charakter spraw cywilnych. Najbardziej właściwe wydają się zatem zmiany legislacyjne sprowadzające się niejako do „powrotu” w rozpatrywanym zakresie do reprezentacji Skarbu Państwa jedynie na szczeblu prokuratury. Zaakcentowano również, że wprowadzane zmiany mają m.in. zapewnienie jednolitości praktyki orzeczniczej. Powyższe argumenty wskazują jednoznacznie, że – wbrew temu, co podnosi autor zażalenia – intencją ustawodawcy było wyeliminowanie, z dniem 28 września 2023 r., spośród uczestników postępowania toczącego się na podstawie ustawy lutowej, Skarbu Państwa reprezentowanego przez odpowiednie statio fisci. Przeciwwagą dla takiego stanowiska nie mogą być argumenty natury celowościowej, wzięte zresztą pod uwagę w procesie ustawodawczym, czy treść art. III KZ 2/24 4 554 § 3 k.p.k. –jego techniczny charakter, wskazujący na adresatów zawiadomienia o terminie rozprawy, nie może bowiem samoistnie określać kręgu stron postępowania, w oderwaniu od mającego w tym zakresie znaczenie zasadnicze art. 554 § 2a k.p.k., którego stosowanie przepis art. 8 ust. 3 ustawy lutowej po nowelizacji eliminuje, czyniąc to w sposób kategoryczny. W świetle uzasadnienia projektu ustawy i czytelnego nakreślenia intencji ustawodawcy, nie jest również, co do zasady, możliwe i celowe analizowanie zaistniałego układu procesowego przez pryzmat argumentacji wyrażonej w orzecznictwie sądowym zapadającym przed 1 lipca 2015 r. Tylko dla porządku odnotować należy, że żadne z orzeczeń, do których odwołano się w zażaleniu (tj. wyroku SA we Wrocławiu z 5.05.2016 r., II AKa 95/16, wyroku SA w Katowicach z 29.10.2015 r., II AKa 388/15, oraz post. tego Sądu z 2.12.2015 r., II AKz 655/15) nie zapadło na kanwie ustawy lutowej. Tymczasem uzasadnienie projektu noweli wyraźnie różnicuje wypadki orzekania w trybie przepisów rozdziału 58 k.p.k. o roszczeniach cywilnych wynikających ze zdarzeń przeszłych, objętych zakresem przedmiotowym ustawy lutowej, oraz zdarzeń bieżących (objętych bezpośrednio przepisami k.p.k.), wskazując na celowość udziału – w charakterze strony – przedstawiciela odpowiedniej jednostki Skarbu Państwa tylko w tej drugiej kategorii spraw. Ustawa nowelizująca ustawę lutową nie zawiera szczególnych przepisów intertemporalnych dotyczących ww. zmiany, które przesuwałyby w czasie jej zastosowanie. Powyższe oznacza, że zmiany w tym zakresie mające ściśle procesowy charakter (skoro dotyczą kręgu uczestników postępowania) obowiązują od momentu wejścia w życie nowelizacji, zgodnie z ogólną zasadą lex nova („chwytania w locie”). Bezspornie czynności inicjujące w niniejszej sprawie postępowanie kasacyjne, w postaci złożenia kasacji, miały miejsce już w czasie obowiązywania art. 8 ust. 3 ustawy lutowej w brzmieniu nadanym ustawą nowelizującą z 7.07.2023 r., a więc w momencie, w którym Skarbowi Państwa nie przysługiwał już przymiot strony, wobec wyłączenia z mocy wymienionego przepisu stosowania art. 554 § 2a i 2b k.p.k. Pogląd o takim charakterze został już wyrażony w najnowszym orzecznictwie Sądu Najwyższego (zob. post. SN z 12.01.2024 r., IV KO 114/23). III KZ 2/24 5 Z tych względów, nie znajdując podstaw do uchylenia ani zmiany zaskarżonego zarządzenia, należało je utrzymać w mocy. Dlatego Sąd Najwyższy orzekł jak w postanowieniu. [PGW] [ał]