IV KK 541/18

Sygn. akt IV KK 541/18 POSTANOWIENIE Dnia 23 stycznia 2020 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Tomasz Artymiuk (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Rafał Malarski SSN Marek Pietruszyński Protokolant Małgorzata Gierczak w sprawie M. W. skazanego z art. 209 § 1 k.k., po rozpoznaniu w Izbie Karnej na posiedzeniu w trybie art. 535 § 5 k.p.k. w dniu 23 stycznia 2020 r. kasacji, wniesionej przez Ministra Sprawiedliwości - Prokuratora Generalnego, na niekorzyść skazanego, od postanowienia Sądu Okręgowego w K. z dnia 29 listopada 2017 r., sygn. akt IV Kz (…), utrzymującego w mocy postanowienie Sądu Rejonowego w K. z dnia 21 września 2017 r., sygn. akt XI K (…), postanowił uchylić zaskarżone postanowienie i utrzymane nim w mocy postanowienie Sądu Rejonowego w K. , a kosztami postępowania kasacyjnego obciążyć Skarb Państwa. UZASADNIENIE Wyrokiem Sądu Rejonowego w K. z dnia 13 marca 2013 r., sygn. akt XI K (…) M. W. został uznany za winnego tego, że „w okresie od dnia 26 stycznia 2012 r. do 28 października 2012 r. w K. uporczywie uchylał się od wykonywania ciążącego na nim z mocy ustawy obowiązku opieki, poprzez niełożenie na utrzymanie małoletniego syna O. W. , przez co naraził go na niemożność 2 zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych”, tj. popełnienia przestępstwa z art. 209 § 1 k.k. i za to skazany na karę 12 miesięcy ograniczenia wolności z obowiązkiem wykonywania nieodpłatnej, kontrolowanej pracy po 30 godzin miesięcznie. Na mocy art. 36 § 2 k.k. w zw. z art. 72 § 1 pkt 3 k.k. zobowiązano oskarżonego do wykonywania ciążącego na nim obowiązku łożenia na utrzymanie pokrzywdzonego O. W. . Wyrok ten nie został zaskarżony i uprawomocnił się w dniu 21 marca 2013 r. Postanowieniem z dnia 20 czerwca 2013 r., sygn. akt II Ko (…), prawomocnym z dniem 20 lipca 2013 r., Sąd Rejonowy w K. , w związku z nie stawianiem się przez skazanego na wezwanie kuratora celem pouczenia i wydania decyzji w przedmiocie określenia miejsca wykonania kary, jak również nierealizowania obowiązku alimentacyjnego, w miejsce kary ograniczenia wolności orzeczonej powołanym wyżej wyrokiem zarządził wykonanie wobec M. W. kary zastępczej 180 dni pozbawienia wolności. Karę tę skazany odbył w okresie od dnia 14 lipca 2014 r. do dnia 10 stycznia 2015 r. Z dniem 31 maja 2017 r. weszła w życie ustawa z dnia 23 marca 2017 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. 2017, poz. 952), na mocy której zmianie uległy przepisy w art. 209 k.k. W związku z tym, Sąd Rejonowy w K. postanowieniem z dnia 21 września 2017 r., sygn. akt XI K (…), stwierdził, że skazanie M. W. wyrokiem Sądu Rejonowego w K. z dnia 13 marca 2013 r., sygn. akt XI K (…), uległo zatarciu z mocy prawa z dniem 31 maja 2017 r. W uzasadnieniu wydanego postanowienia Sąd stwierdził, że czyn przypisany oskarżonemu w wyroku uległ depenalizacji, zatem skazanie, stosownie do art. 4 § 4 k.k., uległo zatarciu z mocy prawa. Od tego orzeczenia zażalenie wniósł na niekorzyść skazanego prokurator, który podniósł zarzuty: 1. obrazy przepisów prawa materialnego, tj. art. 4 § 4 k.k. w zw. z art. 209 § 1 k.k. w brzmieniu obowiązującym od dnia 31.05.2017 r. (Dz. U. 2017, poz. 952) polegające na błędnym przyjęciu, że czyn objęty wyrokiem Sądu Rejonowego w K. z dnia 13 marca 2013 r., sygn. akt II K (…), nie jest już zabroniony pod groźbą kary, podczas gdy faktycznie nie doszło do zatarcia skazania z mocy prawa; 3 2. obrazy przepisów prawa procesowego, która miała wpływ na treść orzeczenia, tj. art. 92 k.p.k., poprzez nieuwzględnienie całokształtu okoliczności ujawnionych w postępowaniu, a mających znaczenie dla rozstrzygnięcia, w szczególności poprzez niezbadanie czy w czasie popełnienia przypisanego skazanemu czynu nie był on zobowiązany na mocy orzeczenia sądowego, ugody bądź umowy do łożenia określonych kwot pieniężnych na rzecz syna. W konsekwencji oskarżyciel publiczny wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia. Rozpoznawszy to zażalenie Sąd Okręgowy w K. postanowieniem z dnia 29 listopada 2017 r., sygn. akt IV Kz (…), zaskarżone postanowienie Sądu Rejonowego w K. utrzymał w mocy. W uzasadnieniu orzeczenia Sąd odwoławczy podzielił pogląd Sądu pierwszej instancji, że przypisany skazanemu czyn uległ dekryminalizacji, a nadto podniósł, że „zmiana brzmienia art. 209 k.k., obowiązująca od 31 maja 2017 r., nie ma tylko charakteru stylistycznego i nie może być postrzegana jako jedynie doprecyzowanie, że obowiązek alimentacyjny jest skonkretyzowany co do wysokości świadczenia na podstawie orzeczenia sądu, ugody lub innej umowy”. Zdaniem tego Sądu „ustawodawca w sposób zamierzony zrezygnował z penalizacji zachowań polegających na uchylaniu się od obowiązku alimentacyjnego, którego samoistnym źródłem jest ustawa. Autorzy projektu nowelizacji wprost wskazali, że >>nowelizacja obejmuje przy tym świadomą rezygnację z przywołania w art. 209 § 1 k.k. ustawy jako samoistnego źródła obowiązku alimentacyjnego<<”. Wobec tego, że przedmiotem analizy z perspektywy art. 4 § 4 k.k. ma być opis czynu, a nie materiał dowodowy zgromadzony w postępowaniu, porównanie opisu czynu z aktualną treścią normatywną przepisu nakazywało – zdaniem sądu ad quem – podzielić pogląd Sądu pierwszej instancji co do tego, że czyn przypisany skazanemu uległ depenalizacji. Od tego orzeczenia Sądu Okręgowego w K. kasację na niekorzyść skazanego wywiódł Minister Sprawiedliwości – Prokurator Generalny. W kasacji zarzucono „rażące i mające istotny wpływ na treść orzeczenia naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 209 § 1 k.k. (w brzmieniu obowiązującym od dnia 31 maja 2017 r.) oraz art. 4 § 4 k.k., polegające na dokonaniu wadliwej 4 wykładni pierwszego z wymienionych przepisów i ograniczeniu się, w toku oceny przeprowadzanej na potrzeby drugiego z nich, do analizy opisu czynu objętego prawomocnym wyroku Sądu Rejonowego w K. z dnia 13 marca 2013 r., sygn. akt XI K (…), co doprowadziło do zaakceptowania przez Sąd Okręgowy w K. błędnego stanowiska, że w wyniku nowelizacji art. 209 k.k., dokonanej na mocy ustawy z dnia 23 marca 2017 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (DZ. U. z 2017 r., poz. 952) czyn przypisany M. W., w opisie którego uwzględniono zachowanie, polegające na uporczywym uchylaniu się od ciążącego na nim z mocy ustawy obowiązku opieki poprzez niełożenie na utrzymanie małoletniego syna O. W. , czym narażono wymienionego na niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych, nie jest już zabroniony pod groźbą kary, a zatem doszło do zatarcia tego skazania z mocy prawa oraz do utrzymania w mocy wadliwego, również dotkniętego obrazą wskazanych przepisów prawa materialnego, orzeczenia Sądu Rejonowego w K. z dnia 21 września 2017 r. o sygn. akt XI K (…)”. W konsekwencji Minister Sprawiedliwości – Prokurator Generalny wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia oraz utrzymanego nim w mocy postanowienia Sądu pierwszej instancji. Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Kasacja, wniesiona z zachowaniem terminu określonego w art. 524 § 3 k.p.k., jest oczywiście zasadna, co pozwalało na jej uwzględnienie na posiedzeniu w trybie art. 535 § 5 k.p.k., w brzmieniu obowiązującym od dnia 5 października 2019 r. (art. 1 pkt 93 ustawy z dnia 19 lipca 2019 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw; Dz. U. z 2019 r., poz. 1694). W pierwszej kolejności należy przypomnieć, że w związku z nowelizacją Kodeksu karnego ustawą z dnia 23 marca 2017 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2017 r., poz. 952), która weszła w życie w dniu 31 maja 2017 r., karze określonej w art. 209 § 1 k.k. podlega ten kto uchyla się od wykonania obowiązku alimentacyjnego określonego co do wysokości orzeczeniem sądowym, ugodą zawartą przed sądem albo innym organem albo inną umową, jeżeli łączna wysokość powstałych wskutek 5 tego zaległości stanowi równowartość co najmniej 3 świadczeń okresowych albo jeżeli opóźnienie zaległego świadczenia innego niż okresowe wynosi co najmniej 3 miesiące. Do dnia 31 maja 2017 r. omawiany przepis stanowił, że grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2, podlega ten, kto uporczywie uchyla się od wykonania ciążącego na nim z mocy ustawy lub orzeczenia sądowego obowiązku opieki przez niełożenie na utrzymanie osoby najbliższej lub innej osoby i przez to naraża ją na niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych. Zgodzić należy się ze stanowiskiem Ministra Sprawiedliwości – Prokuratora Generalnego, że porównanie treści normatywnej omawianego przepisu sprzed i po jego nowelizacji nie może prowadzić do uznania, które przyjął już Sąd pierwszej instancji, że „ustawodawca zrezygnował ze znamienia polegającego na uchylaniu się od obowiązku opieki ciążącej z mocy ustawy”. Nie odpowiada treści normatywnej art. 209 § 1 k.k. pogląd prawny, który wyłącza ustawę jako źródło obowiązku alimentacyjnego, podlegającego ochronie przestępstwem określonym w tym przepisie. Dał temu wyraz Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 25 stycznia 2018 r., sygn. akt I KZP 10/17 (OSNKW 2018/3/24), który w uzasadnieniu tego orzeczenia jednoznacznie wykazał, że zarówno przed zmianą art. 209 § 1 k.k., dokonaną ustawą z dnia 23 marca 2017 roku o zmianie ustawy - Kodeks karny oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. 2017, poz. 952), jak i po tej nowelizacji, ustawa stanowi jedno ze źródeł obowiązku alimentacyjnego, z tym że od dnia 31 maja 2017 r. obowiązek ten musi być skonkretyzowany co do jego wysokości w orzeczeniu sądowym, ugodzie zawartej przed sądem albo innym organem albo w umowie. Za takim poglądem przemawia zarówno wynik wykładni językowej, systemowej, jak i celowościowej. Tym samym błędne jest stanowisko, że w wyniku interwencji ustawodawcy nastąpiła dekryminalizacja wszystkich zachowań polegających na niewykonywaniu obowiązku alimentacyjnego, którego źródłem jest ustawa. Częściowa dekryminalizacja nastąpiła jedynie w odniesieniu do takich zachowań sprawców, będących zobowiązanymi na podstawie ustawy do łożenia na utrzymanie osoby 6 najbliższej, wobec których obowiązek alimentacyjny nie został określony co do jego wysokości w orzeczeniu sądu, ugodzie lub umowie. Ten kierunek interpretacji art. 209 § 1 k.k. potwierdzony również w kolejnych orzeczeniach (zob. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 24 października 2019 r., IV KK 9/19; z dnia 29 października 2019 r., IV KK 222/19; z dnia 29 listopada 2019 r.m, IV KK 128/19), Sąd Najwyższy w tym składzie w pełni podziela i nie znajduje podstaw, aby od takiego wyniku wykładni odstępować. Przenosząc powołane rozważania na grunt niniejszej sprawy należy stwierdzić, że oba sądy orzekające w niniejszej sprawie nie powinny były poprzestać na analizie samego opisu czynu przypisanego M. W., ale dokonać analizy ustaleń dowodowych, które stały u podstaw wyroku Sądu Rejonowego w K. z dnia 13 marca 2013 r., sygn. akt XI K (…). Te natomiast nie pozostawiają wątpliwości, że na M. W. ciążył z mocy ustawy obowiązek alimentacyjny wobec małoletniego O. W. , który co do wysokości określony został wyrokiem zaocznym Sądu Rejonowego w K. z dnia 23 października 2008 r., sygn. akt III RC (…). Podkreślić również w tym miejscu trzeba, że badając czyn przypisany na potrzeby art. 4 § 4 k.k. sąd nie dokonuje ponownego opisu czynu przypisanego ani jego kwalifikacji prawnej według nowej ustawy, nie modyfikuje także żadnych rozstrzygnięć w prawomocnym wyroku. Sąd ustala jednak, czy czyn objęty prawomocnym wyrokiem jest nadal czynem zabronionym pod groźbą kary w nowej ustawie. Ocena taka nie może jednak ograniczać się do analizy ustalonego w wyroku opisu czynu zabronionego, gdyż opis ma – co oczywiste – odpowiadać przepisowi karnemu sprzed jego zmiany. Uwzględniać musi więc całokształt czynu, który był przedmiotem osądu i przypisania przestępstwa, czyli zdarzenie historyczne będące przedmiotem prawomocnego skazania. Obowiązkowi temu Sąd Rejonowy w K. , wydając postanowienie o zatarciu skazania, nie sprostał, a błędny pogląd prawny zaakceptował w tej sprawie Sąd Okręgowy w K., co pozwala na uznanie, że powstałe na etapie postępowania przed sądem meriti rażące naruszenie prawa materialnego przeniknęło do orzeczenia sądu instancji ad quem, który tym samym naruszył, niewyartykułowany wprost w kasacji, lecz wynikający z samego opisu zarzutu, przepis art. 433 § 2 k.p.k. 7 Konkludując, wbrew stanowisku obu sądów orzekających w niniejszej sprawie, wejście w życie omawianej nowelizacji nie skutkowało zaistnieniem przesłanek z art. 4 § 4 k.k., a już z pewnością nie doprowadziło do depenalizacji przestępstwa niealimentacji, gdy źródłem obowiązku alimentacyjnego jest ustawa. W związku z powyższym podniesiony w kasacji zarzut rażącego naruszenia art. 4 § 4 k.k. i art. 209 § 1 k.k. jest oczywiście zasadny. Uchybienie to miało istotny wpływ na treść zaskarżonego postanowienia Sądu Okręgowego w K. i utrzymanego nim w mocy postanowienia Sądu Rejonowego w K. , ponieważ przypisany M. W. czyn nadal stanowi przestępstwo z art. 209 § 1 k.k., gdyż ciążący na mim obowiązek alimentacyjny wynikający z ustawy został co do wysokości określony powołanym wyżej wyrokiem sądu w sprawie o sygn. III RC (…). Mając na uwadze podniesione powyżej okoliczności należało postanowić, jak na wstępie.