IV KO 17/55

SentencjaSąd Najwyższy na posiedzeniu niejawnym w sprawie Kazimierza Sz., oskarżonego z art. 247 k.k., po wysłuchaniu wniosku Prokuratora postanowił przedstawioną przez Sąd Najwyższy powiększonemu składowi tego Sądu kwestię prawną, wymagającą zasadniczej wykładni ustawy:"Jaki jest stosunek art. 12 ustawy z dn. 28.X.1950 r. o zawodzie lekarza (Dz. U. Nr 50, poz. 458) do art. 247 k.k., a w szczególności, kiedy lekarz, wezwany do chorego i nie czyniący zadość temu wezwaniu wykracza przeciw art. 12 wspomnianej ustawy, a kiedy przeciw art. 247 k.k."rozstrzygnąć jak wyżej.Uzasadnienie faktyczne1.Państwo wykazuje troskę o życie i zdrowie obywateli, dba o to, by zapewnić im pomoc lekarską i by pomocy tej udzielić we właściwy sposób i we właściwym czasie.Z tego też powodu nakłada na osoby wykonujące zaszczytny i odpowiedzialny zawód lekarza szczególną odpowiedzialność.Niezależnie od odpowiedzialności dyscyplinarnej określonej w ustawie z dn. 18.VII.1950 r. (Dz. U. Nr 36, poz. 332), na lekarzach ciąży szczególna odpowiedzialność za odmówienie pomocy lekarskiej w przypadkach, kiedy jest ona konieczna dla ratowania życia ludzkiego lub uchronienia człowieka od kalectwa.Odpowiedzialność ta unormowana jest w art. 12 i 26 ust. 2 ustawy z dn. 28.X.1950 r. o zawodzie lekarza (Dz. U. Nr 50, poz. 458).Lekarz mający prawo wykonywania zawodu popełnia wykroczenie zagrożone aresztem do trzech miesięcy i grzywną do 7.500 zł lub jedną z tych kar, jeżeli nie udzieli pomocy lekarskiej w przypadku, gdy zwłoka w jej udzieleniu mogłaby spowodować utratę życia lub kalectwo, z wyjątkiem przypadku, gdy praktycznie możliwe jest niezwłoczne uzyskanie pomocy lekarskiej przez stację pogotowia ratunkowego, bądź inną instytucję przeznaczoną do udzielania pomocy lekarskiej w przypadkach nie cierpiących zwłoki.Jest to przepis ogólny mający z reguły zastosowanie do każdego przypadku nieudzielenia pomocy lekarskiej w warunkach art. 12 powołanej ustawy.Jest to odpowiedzialność związana z wykonywaniem zawodu lekarza.2.Jednakże lekarz, tak jak każdy człowiek, obowiązany jest pod zagrożeniem karnym z art. 247 k.k. udzielić pomocy człowiekowi znajdującemu się w bezpośrednim niebezpieczeństwie dla życia, mogąc to uczynić bez narażenia siebie lub bliskich na niebezpieczeństwo osobiste. A więc lekarz obowiązany jest do ratowania tonącego, jeżeli pozwalają mu na to warunki osobiste: lekarz obowiązany jest również osobie znajdującej się w górach nad przepaścią pośpieszyć z pomocą, a oprócz tego nie może obojętnie przejść obok rannego przejechanego przez samochód, jeżeli natychmiastowa pomoc dla uratowania życia jest konieczna. Lekarz obowiązany jest w takich przypadkach pod sankcją art. 247 k.k. pośpieszyć z potrzebną pomocą taką, na jaką go stać według swych uzdolnień osobistych i zawodowych i nie może wymawiać się brakiem czasu i swymi zajęciami.To są obowiązki lekarza ogólnoludzkie, takie jakie ciążą na każdym obywatelu z tytułu solidarności społecznej a nawet ogólnoludzkiej.3.Nasuwa się pytanie, jaka jest różnica pomiędzy przepisem art. 247 k.k. a art. 12 i 26 ust. 2 przytoczonej ustawy o zawodzie lekarskim?Porównanie ich brzmienia wykazuje przede wszystkim, iż przepis art. 12 jest szerszy, bo obowiązuje do udzielenia pomocy lekarskiej nie tylko wówczas, gdy chodzi o ratowanie życia, ale także wówczas, gdy grozi kalectwo.Poza tym w art. 247 k.k. jest mowa o grożącym bezpośrednim niebezpieczeństwie dla życia, art. 12 zaś mówi o zwłoce mogącej spowodować utratę życia.Istnieją jednak jeszcze dalsze różnice.Przepis art. 247 k.k. - jak głoszą motywy Komisji Kodyfikacyjnej - można uważać niejako za odpowiednik przepisów części ogólnej, dotyczących stanu wyższej konieczności. Jeżeli ustawodawca karny zwalnia od odpowiedzialności człowieka, który będąc w niebezpieczeństwie życia, ratuje się, poświęcając innego człowieka, to a contrario, można uważać za słuszne wymaganie, aby nie będąc osobiście narażonym na niebezpieczeństwo, ani nie narażając nawet nikogo ze swoich bliskich, człowiek udzielił pomocy innemu człowiekowi, którego życiu grozi niebezpieczeństwo.Wspomniany przepis pozostaje w ścisłym związku z opuszczeniem w niebezpieczeństwie (art. 243). Przepis art. 243 k.k. omawia przypadek porzucenia w niebezpieczeństwie, tzn. przestępnego zachowania się sprawcy w stosunku do osoby, której grozi niebezpieczeństwo bezpośrednie dla jej życia, wynikłe niezależnie od działania sprawcy. Podstawą karalności jest szczególny obowiązek ciążący na sprawcy, podczas gdy art. 247 k.k. nakłada na każdego obywatela, będącego świadkiem grożącego innemu niebezpieczeństwa, obowiązek udzielenia zagrożonemu takiej pomocy, jakiej może udzielić bez narażenia siebie samego lub osób bliskich sobie na niebezpieczeństwo osobiste.Przedmiotem zagrożenia jest życie ludzkie, znajdujące się w bezpośrednim niebezpieczeństwie wskutek nagłego zdarzenia. Niebezpieczeństwo dla życia jest bezpośrednie, jeżeli w razie niezastosowania natychmiast środków ratowniczych według naturalnego biegu rzeczy śmierć niechybnie nastąpi. Należy tu sytuacja człowieka, któremu grozi utonięcie, upadek w przepaść i śmierć przez uduszenie (katastrofa budowlana) lub przez zapalenie się na nim ubrania itp.W takiej sytuacji każdy człowiek obowiązany jest pośpieszyć z pomocą bezpośrednią lub też przez zorganizowanie środków ratowniczych, jeżeli może to uczynić bez narażenia siebie lub bliskich na niebezpieczeństwo osobiste.Obowiązek taki ciąży oczywiście na każdym obecnym przy takim nieszczęśliwym zdarzeniu. Obejmuje także i inne osoby, które mogą zagrożonemu udzielić natychmiastowej pomocy. Ciąży on z natury rzeczy na lekarzu będącym w pobliżu takiego zdarzenia. Różnica polega na tym, że gdy każdy obywatel musi postarać się o pomoc lekarską, to lekarz będzie obowiązany nie tylko udzielić pomocy technicznej (przeniesienie chorego, wydobycie go z gruzów budowli), ale także pomocy lekarskiej.Jak wyżej wspomniano, obowiązek z art. 247 k.k. dotyczy bezpośredniego niebezpieczeństwa dla życia, niebezpieczeństwa będącego wynikiem nagłego zdarzenia. Wynika to z zawartego w tym przepisie określenia o powstaniu dla człowieka położenia, grożącego bezpośrednim niebezpieczeństwem, a zatem nie o następstwo choroby.Odmówienie pomocy w pierwszym przypadku wyczerpuje znamiona przestępstwa z art. 247 k.k., uchylenie się zaś od udzielenia pomocy w przypadku drugim uzasadnia odpowiedzialność z art. 12 i 26 pkt 2 ustawy o zawodzie lekarza pod warunkami w tych przepisach określonymi.4.W świetle tych wywodów różnice pomiędzy art. 247 k.k. a przepisami art. 12 i 26 pkt 2 ustawy o zawodzie lekarza są następujące:1.przepis z art. 12 i 26 wspomnianej ustawy jest szerszy od przepisu art. 247 k.k. gdyż obejmuje niebezpieczeństwo nie tylko dla życia, lecz także niebezpieczeństwo kalectwa,2.niebezpieczeństwo dla życia ludzkiego według art. 247 k.k. musi być bezpośrednie, według zaś art. 12 wystarczy obawa, iż zwłoka w udzieleniu pomocy może spowodować utratę życia człowieka,3.niebezpieczeństwo bezpośrednie, wymagane w art. 247 k.k., musi być wywołane nagłym zdarzeniem, podczas gdy obawa utraty życia, o której mowa w art. 12, może być wynikiem innych przyczyn,4.podmiotem przestępstwa z art. 26 ust. 2 może być tylko lekarz, podczas gdy sprawcą przestępstwa z art. 247 k.k. może być każdy człowiek, który może udzielić natychmiastowej pomocy, a więc znajdujący się w pobliżu owego nagłego zdarzenia,5.nie ma przestępstwa z art. 247 k.k., jeżeli uchylający się od udzielenia pomocy mógłby narazić przez jej udzielenie siebie lub osoby bliskie na niebezpieczeństwo osobiste; w art. 12 nie ma takiego warunku ograniczającego odpowiedzialność lekarza,6.art. 12 zwalnia lekarza od odpowiedzialności w razie nieudzielenia pomocy wówczas, jeżeli praktycznie możliwe jest niezwłoczne uzyskanie pomocy lekarskiej, udzielanej przez stacje pogotowia ratunkowego lub inną analogiczną instytucję. Nie ma takiego warunku zwalniającego od odpowiedzialności w art. 247 k.k.,7.dla przypisania przestępstwa z art. 247 k.k. jest konieczna wina umyślna, polegająca na zamiarze pozostawienia człowieka w groźnej sytuacji, pomimo że sprawca wie, iż może udzielić pomocy nie narażając na niebezpieczeństwo siebie lub bliskich, podczas gdy wykroczenie z art. 26 pkt 2 w związku z art. 12 omawianej ustawy może być popełnione także nieumyślnie, jeżeli lekarz z lekkomyślności lub niedbalstwa nie udzielił pomocy choremu w warunkach art. 12 (art. 4 i 16 pr. o wykr.),8.kwestię zbiegu art. 247 k.k. i art. 26 pkt 2 omawianej ustawy w jednym czynie sprawcy rozstrzyga art. 15 ustawy z dn. 15.XII.1951 r. o orzecznictwie karno-administracyjnym (Dz. U. Nr 66, poz. 454). Według tego przepisu skazanie z art. 247 k.k. pochłania wspomniane wykroczenie.5.Zaznaczyć wreszcie należy, iż przestępstwa z art. 247 k.k. i z art. 26 ust. 2 w związku z art. 12 ustawy o zawodzie lekarza są przestępstwami z zaniechania. Polegają one na niedopełnieniu obowiązków ciążących na sprawcy wówczas, jeżeli może je wykonać. Obowiązuje bowiem zasada "ultra posse nemo obligatur" - nie ma więc odpowiedzialności w razie oczywistej niemożności wypełnienia obowiązków przez sprawcę.Z tych powodów wyjaśniono jak w sentencji.